ءبىر كۇندە اتىلعان 19 مولدا

بۇرىن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ قۇزىرىندا, قازىر ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ وبلىستىق دەپارتامەنتتەرىندە ساقتاۋلى تۇرعان كەڭەستىك ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇجاتتارى – قۇپياسىن ءالى كۇنگە دەيىن كوپشىلىككە اشا قويماعان قورقىنىشتى قازىنا سياقتى. توقسان جىلعا تاقاعان ىستەردىڭ كوبىنىڭ ءالى كۇنگە قۇپيالىعى الىنباعان. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن ءار وبلىستا قۇرىلىپ, كەڭەس وكىمەتى جىلدارىنداعى ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ بويىنشا جۇمىسقا كىرىسەتىن جۇمىس توبى ەندى وسى ىستەردىڭ قۇپيا قالتارىستارىنا جارىق تۇسىرە باستادى.

حوش, سونىمەن, بەكەنياز جۇماعازى ۇلى تۋرالى دەرەكتى ىزدەپ بارعان ساپارىمىز باتىس قازاقستان وبلىستىق پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ ارحيۆىندە ءبىزدى ستاليندىك رەپرەسسيانىڭ تاعى ءبىر سۇمدىق وقيعاسىمەن تانىستىردى.

پوليتسيا دەپارتامەنتى ءارحيۆىنىڭ بولمەسىندە قالىڭدىعى ەكى ەلىدەي عانا قىلمىستىق ءىس پاپكاسىن قولعا العان كەزدە, ونىڭ ىشىندە جازىقسىز جاپا شەككەن 19 ازاماتتىڭ تاعدىرى جاتقانىن بىلگەن دە جوقپىز.

«باتىس قازاقستان وبلىسىندا كەڭ تارماقتالعان كونتررەۆوليۋتسيالىق پانيسلاميستىك باي-مولدا, ب ۇلىكشىل, شپيوندىق, ديۆەرسيالىق ۇيىم اشكەرەلەندى. ۇيىمنىڭ ماقساتى – كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتىپ, قازاقستاندى كسرو-دان ءبولىپ الىپ, جاپونيا پروتەكتوراتىنداعى بۋرجۋازيالىق ۇلتشىل مەملەكەت قۇرۋ بولعان» – №2330 قىلمىستىق ءىستىڭ ايىپتاۋ قورىتىندىسى وسى سوزدەرمەن باستالىپتى.

بۇل كەڭەس وداعىندا 1930-جىلدارى مۇسىلمان ەليتاسىن, كورنەكتى ءدىن قايراتكەرلەرىن باۋداي تۇسىرگەن ايگىلى «ورتالىق مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسى ءىسىنىڭ» («دەلو تسدۋم») قازاق دالاسىنداعى ءبىر جاڭعىرىعى ەكەن. ۋفاداعى ءدىني باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارلارى كاشافۋتدين ءتارجىمانوۆ پەن ماھدي ماقۇلوۆ باسقاردى دەلىنەتىن استىرتىن توپتىڭ باتىس قازاقستان وڭىرىندەگى قاناتىنا جەتەكشىلىك ەتتى دەگەن جەلەۋمەن بەلگىلى ءدىن قايراتكەرلەرى قۋاناي قوسداۋلەتوۆ پەن حاسان نۇرمۇحامەد ۇلى باستاعان ءبىر توپ ادام 1937 جىلى 5 جەلتوقساندا اتىلعان بولاتىن.

مىنە, وسى كۇننەن ارادا ەكى اپتا وتپەي جاتىپ باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ شىڭعىرلاۋ اۋدانىندا 19 ادامنان قۇرالعان باي-مولدالار توبىن دا «اشكەرەلەپ» ۇلگەرگەن. تاعىلعان ايىپ تا جوعارىداعى توپتارمەن ەگىز قوزىداي ۇقساس.

«ۇيىمنىڭ ماقساتى – كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتىپ, قازاقستاندى كەڭەس وداعىنان ءبولىپ الىپ, قازاقستاندا ءوز الدىنا بايشىل, ۇلتشىل مەملەكەت قۇرىپ, بۇرىنعى جەكەمەنشىكتى, بايلار جانە ءدىندى قايتا ورناتىپ, مەشىت, ءدىن مەكتەپتەرىن اشىپ, ءدىن جولىمەن ادامدار تاربيەلەپ, كولحوز-سوۆحوز, وندىرىستەردى جوق ەتىپ, ولاردى جەكەمەنشىككە اينالدىرۋ. ۇيىمعا بۇل ماقساتتارىن ورىنداۋ جونىندە جاپونيا مەملەكەتى جاردەم ەتەدى, ۇلتتىق ۇيىمنىڭ جاپونيامەن بايلانىسى بار, جاپونيا مەملەكەتى قازىردە كەڭەس وكىمەتىمەن سوعىسقا دايىندالىپ جاتىر, جاقىندا سوعىسىپ, كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتپاق, جاپونيانىڭ سوعىس جاردەمى ارقاسىندا ۇيىم ماقساتتارىن ورىندايدى. ۇيىمنىڭ جۇمىسىن جۇرگىزۋ جونىندە باسشىلىق ەتەتىن – ۋفا قالاسىنداعى ماقۇلوۆ ماحدي...» – شالعايداعى اۋىلدا, قاراپايىم كولحوزشىلار اراسىندا جۇرگەن ادامداردىڭ اۋزىنان شىقتى دەۋگە كەلمەيتىن وسى سوزدەردى تەرگەۋشىلەر ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ اۋزىنا سالا بەرىپتى.

وسىناۋ قىلمىستىق ىسكە تارتىلعانداردىڭ بارلىعى دا 1937 جىلى 19 جەلتوقسان كۇنى تۇتقىندالعان. سول جىلى 28 جەلتوقساندا بارىنە بىردەي – رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-2, 58-11 باپتارى بويىنشا ايىپ تاعىلىپ, نكۆد (ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارياتى – ق.ق.) باسقارماسى «ۇشتىگىنىڭ» قاراۋىنا ۇسىنىلعان. «ۇشتىك» سول كۇنى 19 ادامعا بىردەي «اتىلسىن, جەكە وزىنە تيەسىلى مۇلكى تاركىلەنسىن» دەگەن ۇكىم شىعارعان. 30 جەلتوقسان كۇنى ۇكىم ورىندالعان. قىسقاشا ايتىپ وتسەك, ايگىلى 58-باپتىڭ 2-تارماعى – «كەڭەس وداعىن قۇلاتۋ ءۇشىن قارۋلى كوتەرىلىسكە شىعۋ» بولسا, 11-تارماعى – «كونتررەۆوليۋتسيالىق ارەكەتتەردى ۇيىمداسقان توپ قۇرىپ اتقارۋ» دەگەندى بىلدىرەدى.

ءبىز تومەندە جازىقسىز جازالانعان رەپرەسسيا قۇرباندارىن رەتىمەن تانىستىرماقپىز:

نۇريمان مەدەتوۆ,

مولدا

مەدەتوۆ نۇريمان 1871 جىلى ورال گۋبەرنياسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ ستالين اۋىلكەڭەسىندە تۋعان, قازاق, ورتا ءدىني ءبىلىمى بار. تۇتقىندالعان كەزىندە ورىنبور وبلىسى بوراندى (بۋراننىي) اۋدانىنىڭ نوۆو-يلەتسك پوسەلكەسىندە تۇرعان.

تەرگەۋ قۇجاتتارىندا نۇريمان مەدەتوۆتىڭ بۇرىنعى اتاقتى حازىرەت مولدا ەكەندىگى, ءوز مەشىتى بولعانى ايتىلادى. ول 1928 جىلى باي-مولدا رەتىندە اشكەرەلەنىپ, قازاقستاننان تىس وڭىرگە جەر اۋدارىلعان. سول جىلدارى ورتا ەدىل ولكەسىندە (سرەدنەۆولجسكي كراي – قازىرگى سامارا وبلىسى) بولىپ, 1936 جىلى نوۆو-يلەتسك پوسەلكەسىنە كوشىپ كەلگەن.

قىلمىستىق ىستە نۇريمان مەدەتوۆتىڭ 1937 جىلدىڭ باسىندا نوۆو-يلەتسكىدە قۇربان ايت ۇيىمداستىرعانى, جەلتوقسان ايىندا عيلمەتدين ءمۋناسيپوۆتىڭ پاتەرىندە ورازا ايتىن جاساپ, كوپ حالىق جيناعانى كورسەتىلگەن. «1937 جىلدىڭ جازىندا جاڭاكۇش كولحوزشىسى قۇلجانوۆا ۇرحيانى ەمدەيمىن دەپ ەشكى سويعىزدى, ونىڭ تەرىسى مەن جارتى ەتىن ءوزى الدى. جاقىندا سارسەنباەۆا راحياعا ءبىر ءدارى بەردى, ونى قايدان العانىن بىلمەيمىن» دەپ كورسەتكەن ءبىر كۋاگەر.

تەرگەۋ كەزىندە نۇريمان مەدەتوۆ ء«وزىن كەڭەسكە قارسى استىرتىن توپقا تارتقان – شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ بۇرىنعى ءمۇحتاسيبى سالاحاتدين ءجۇسىپوۆ ەكەنىن» ايتقان. سونداي-اق 1935 جىلدىڭ جازىندا ۋفا قالاسىندا ورتالىق مۇسىلماندار ءدىني باسقارماسىنىڭ (ومدب) قازيى ماحدي ماقۇلوۆپەن سويلەسىپ, ودان «كەڭەس وكىمەتىنە قارسى استىرتىن جۇمىستار جۇرگىزۋ جونىندە نۇسقاۋلار الىپ قايتقانىن» مويىنداعان. تەرگەۋ حاتتامالارىنا قاراعاندا ول استىرتىن توپقا راحمەتوللا ەشمۇحامبەتوۆتى, كامال حايرەتدينوۆتى, تەمىربولات نياروۆتى, امانقۇل ۇقاشەۆتى تارتقان-مىس.

ن.مەدەتوۆ 1937 جىلى 19 جەلتوقساندا تۇتقىندالعان كەزدە ايەلى جىبەك – 45 جاستا, ۇلى زەينوللا 12-دە بولىپتى. ايىپتالۋشىنىڭ پاتەرىن ءتىنتۋ كەزىندە 2  قۇران كىتابى, اراب جازۋلى داپتەر جانە بالانى سۇندەتكە وتىرعىزاتىن قۇرالدار تاركىلەنگەن.

عابيت قارىمساقوۆ,

 مولدا

عابيت قارىمساقوۆ 1875 جىلى ورال گۋبەرنياسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ اششىساي اۋىلكەڭەسىندە تۋعان, قازاق, باستاۋىش ءبىلىمدى. ونى قىلمىستىق ىستە «بۇرىنعى باي-مولدا, قاجىنىڭ تۇقىمى» دەپ كورسەتكەن. ول 1931 جىلى كامپەسكەلەنىپ, ورىنبور وبلىسى سول-يلەتسك اۋدانى لينەۆكا كەنتىنە كوشكەن. بىراق تۋعان جەرى اششىساي اۋىلىنا ءجيى كەلىپ تۇراتىنى ايتىلادى. «1937 جىلى تامىز-قىركۇيەك ايىنىڭ بىرىندە عابيت قارىمساقوۆ اششىسايعا كەلىپ, قارتتاردى جيناپ قۇران وقىدى, زيراتقا باردى. ەرتەڭىنە تاڭەرتەڭ كولحوزشىلاردىڭ ءبىرازى جۇمىسقا شىقپاي قالدى» دەپ كورسەتەدى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ءبىرى تەرگەۋدە.

تۇتقىندالعان كەزىندە عابيت قارىمساقوۆتىڭ ايەلى گۇلجان – 55 جاستا, ۇلدارى لاتيپ – 23, سەيىتقالي – 13 جاستا, قىزى ساليحا 10-دا بولعان.

ول يسماعۇل مامبەتوۆتى, حاريس عازيزوۆتى استىرتىن ۇيىمعا تارتتى دەپ تە ايىپتالعان.

حاريس عازيزوۆ,

مولدا

حاريس عازيزوۆتىڭ ۇلتى – تاتار, ول 1890 جىلى ورىنبور گۋبەرنياسى, سول-يلەتسك اۋدانىنىڭ وزەرسك اۋىلىندا تۋعان. قىلمىستىق ىستە «بۇرىن ءوز مەشىتى بولعان بەلگىلى مولدانىڭ بالاسى, ءوزى دە مولدا» دەپ جازىپتى. ورتا ءدىني ءبىلىمدى, ورىسشا, قازاقشا ساۋاتتى بولعان, شىڭعىرلاۋ اۋدانى شىلىك اۋىلىندا تاتار مەكتەبىندە ساباق بەرگەن. 1937 جىلى 19 جەلتوقساندا تۇتقىندالعان كەزدە جۇمىسسىز بولعان.

1937 جىلى 23 جەلتوقساندا حاريس عازيزوۆ تۇراتىن شىڭعىرلاۋ اۋىلىنداعى سوۆەت كوشەسى, 37 ۇيگە ءتىنتۋ جۇرگىزىلگەن. سول كەزدە كوپتەگەن قۇجات, سونىڭ ىشىندە تولتىرىلماعان, تازا كاسىپوداق بيلەتى تابىلعان. تۇتقىن انكەتاسىندا ح.عازيزوۆتىڭ پاتشا ارمياسى قاتارىندا قاتارداعى كازاك بولىپ قىزمەت اتقارعانى كورسەتىلىپتى. كەيىنگى تەرگەۋ مالىمەتتەرى ونىڭ 1924 جىلى 9 قىركۇيەكتە «پاتەنتى بار ساۋداگەر بولىپ, الىپساتارلىقپەن اينالىسقانى ءۇشىن» قاراوبا بولىسى پودستەپنىي اۋىلسوۆەتىنىڭ شەشىمىمەن سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلعانىن كورسەتكەن.

ح.عازيزوۆتىڭ ارتىندا 1898 جىلى تۋعان ايەلى راحيما, ۇلدارى رافيح – 13, مالىك – 11 جاستا, قىزى حاليما 17 جاستا قالعان.

راحمەتوللا ەشمۇحامبەتوۆ, مولدا

راحمەتوللا ەشمۇحامبەتوۆ 1873 ء(بىر دەرەكتە 1875) جىلى ورال گۋبەرنياسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ كيروۆ اۋىلىندا تۋعان, قازاق, ورتا ءدىني ءبىلىمدى. تەگى – باي, مولدا, قاجى. 1929 جىلى استىق دايىنداۋ سالعىرتىن ورىنداماعانى ءۇشىن مال-مۇلكى تاركىلەنگەن, بىراق سوتتالۋدان قاشىپ كەتكەن. اكەسى ەشمۇحامبەت – ەكى مارتە قاجىعا بارعان كىسى ەكەن. تەرگەۋ قۇجاتتارىندا ء«وزى دە مەشىت ۇستادى, قازىر دە مولدالىق قىلادى» دەپ سيپاتتاعان.

قىلمىستىق ىستە تىگىلگەن حاتتامالاردا راحمەتوللا ەشمۇحامبەتوۆتى «ۇيىمداسقان توپتىڭ» ەڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە كورسەتەدى. تەرگەۋشىنىڭ پىكىرىنشە, استىرتىن توپقا ۇگىتتەپ, ەڭ كوپ ادام تارتقان (سۇلەيمەن قوسقۇلوۆتى, قاناپيا نۇرنيازوۆتى, جۇماعالي يساتاەۆتى) دا وسى تۇلعا. ول 1929 جىلى ەلدەن جىلىستاپ كەتىپ, 1935 جىلدارى قايتىپ ورالعان.

1937 جىلى 19 جەلتوقساندا تۇتقىندالعان ساتىندە راحمەتوللا ەشمۇحامبەتوۆ شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ كيروۆ اۋىلسوۆەتىندە تۇرعان. ايەلى بيجامال – 51-دە, ۇلى حاريس – 12-دە, قىزى باناش 8-دە بولىپتى.

يسماعۇل مامبەتوۆ,

مولدا

يسماعۇل مامبەتوۆ 1876 جىلى ورال گۋبەرنياسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ اششىساي اۋىلىندا تۋعان, قازاق, ورتا ءدىني ءبىلىمدى. ول 1930 جىلى بۇرىنعى اتاقتى باي, بەدەلدى حازىرەت رەتىندە سايلاۋ قۇقىنان ايىرىلىپ, مال-مۇلكى كامپەسكەلەنىپ سوتتالعان, 5 جىلعا قازاقستان توپىراعىنان جەر اۋدارىلعان. 1936 جىلى ەلگە قايتا كەلىپ, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ اششىساي اۋىلىندا جەكە شارۋا بولىپ تۇرعان.

«1937 جىلى قاڭتار ايىنىڭ باسىندا مامبەتوۆتىڭ باسشىلىعىمەن سول-يلەتسك اۋدانى وزەرسك كەنتىندە قۇربان ايت مەيرامى ءوتتى, سول جىلى قاراشادا ورازا ايت مەرەكەسىن وتكىزدى» بۇل – يسماعۇل مامبەتوۆكە ايىپتىڭ نەگىزگى دالەلدەرى.

يسماعۇل مامبەتوۆ تە 1937 جىلى 19 جەلتوقساندا تۇتقىندالعان, ۇستالعان كەزدە ۇيىنەن ءارتۇرلى مازمۇنداعى حاتتار الىنىپتى. ونىڭ وتباسىندا ايەلى رازيا – 52-دە, ۇلى سالامات 3 جاستا بولعان.

«مەنى بۇل ۇيىمعا تارتقان – عابيت قارىمساقوۆ ەدى, سونىڭ تاپسىرماسىمەن كولحوزشىلار اراسىندا ۇزدىكسىز كەڭەس وكىمەتىنە قارسى سوزدەر تاراتۋمەن بولدىم» دەپ «مويىنداپتى» قىلمىستىق ىسكە تىركەلگەن ساناۋلى تەرگەۋ حاتتامالارىنىڭ بىرىندە.

سۇلەيمەن قوسقۇلوۆ,

مولدا

سۇلەيمەن قوسقۇلوۆ 1862 جىلى ورال گۋبەرنياسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ كيروۆ اۋىلىندا تۋعان, قازاق. ول دا ءدىني ءبىلىمدى, بۇرىنعى مولدا ەكەنى, قۋرايلى دەگەن جەردە مەشىت ۇستاعانى ايتىلادى. 1929-1930 جىلدارى «كەڭەس وكىمەتىنە جات ەلەمەنت» رەتىندە سوتتالىپ, مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, 5 جىلعا ەل اۋماعىنان قۋىلعان.

«جەر اۋدارىلعان مەرزىمىن وتەپ, ەلگە قايتىپ ورالعانىمەن مولدالىعىن قويماي ءجۇر» – سۇلەيمەن قوسقۇلوۆقا دا تاڭىلعان نەگىزگى ايىپ وسى.

ۇندەمەستەر ۇستاۋعا كەلگەن كەزىندە سۇلەيمەن قوسقۇلوۆ شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ پولتاۆا اۋىلسوۆەتىنىڭ قۇرامىنداعى ەلتاي كولحوزىندا جەكە شارۋا بولىپ تۇرعان ەكەن. بۇل قازىرگى ارداق اۋىلىنىڭ اۋماعى. «جەكە شارۋا» دەپ قومپيتقانىمەن قوسقۇلوۆتىڭ قوراسىندا جالعىز اتى عانا بولعان. ءتىنتۋ كەزىندە 2  قۇران, ارابشا تاعى 5 كىتاپ, 10-15 پاراق, 2 تاسپيق الىنىپ, حاتتاماعا تىركەلىپتى.

وتەي بورامباەۆ,

باي

وتەي بورامباەۆ 1897 جىلى ورال گۋبەرنياسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ ستالين اۋىلىندا تۋعان, قازاق. ءبىر قۇجاتتا ء«بىلىمى – باستاۋىش» دەسە, كەلەسى حاتتامادا «ساۋاتتى» دەپ كورسەتكەن.

تۇتقىندالعان كەزىندە ءو.بورامباەۆ شىڭعىرلاۋ ستانساسىندا پىشەن پۋنكتىندە قابىلداۋشى بولىپ جۇمىس ىستەپ جۇرگەن. شىڭعىرلاۋ اۋىلىندا حاريس عازيزوۆپەن كورشىلەس, سوۆەت كوشەسى 39-ۇيدە تۇرعان. وتباسىندا 34 جاستاعى ايەلى ءساليما, 3 جاسار ۇلى ساپار قالعان ەكەن. ولاردىڭ كەيىنگى تاعدىرى بەلگىسىز.

وتەي بورامباەۆ وسى ءىس بويىنشا ايىپتالعان 19 ادامنىڭ ىشىندە قىلمىسىن مويىنداماعان ساناۋلى جاننىڭ ءبىرى ەكەن. «مەن ەشقانداي استىرتىن ۇيىمعا مۇشە ەمەسپىن, كەڭەس وكىمەتىنە قارسى جۇمىس ىستەگەنىم جوق» دەگەن جاۋاپتان تانباعان.

الايدا «كونتررەۆوليۋتسيالىق الاشوردا ۇيىمىنىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولعانى, ۆزۆود كومانديرى بولىپ, تۇرعىنداردى توناۋمەن اينالىسقانى», «اقتارعا قىزمەت ەتكەنى», «1925-1935 جىلدار ارالىعىندا تەگىن جاسىرىپ, ۆكپ (ب) قاتارىنا كىرگەنى, كەيىن اشكەرەلەنىپ, پارتيادان شىعارىلعانى» ونىڭ تاعدىرىنا ۇكىمىن كەسىپ قويعان بولاتىن.

كامال حايرەتدينوۆ,

مولدا

كامال حايرەتدينوۆ 1877 جىلى ورال گۋبەرنياسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ يساەۆ اۋىلكەڭەسىندە تۋعان, قازاق. ءدىني ءبىلىمدى, ءىرى باي, سۇلۋكول اۋىلىندا ءوز مەشىتى بولعان. ك.حايرەتدينوۆ 1930 جىلى استىق دايىنداۋ سالعىرتىن ورىنداماعانى ءۇشىن سوتتالىپ, مال-مۇلكى تارتىپ الىنعان ەكەن.

1937 جىلى 20 جەلتوقساندا شىڭعىرلاۋ اۋدانى №18 اۋىل سوۆەتى بەرگەن انىقتاماعا كوز سالايىق:

«شىڭعىرلاۋ اۋدانى ءۇيساي اۋىل ازاماتى كامال حايرەتدينوۆكە, بۇل ازاماتتىڭ نەگىزى مولدالىقپەن وتكەن, بۇرىن داۋىسى الىنىپ, سوتتالعان, جەكە شارۋا. قازىرگى ۋاقىتتا دا مولدالىق قۇرىپ, كىتاپ اشىپ, جۇرتتى الداپ, كوز بوياپ وتىر».

كامال مولدانىڭ ۇيىنەن دە ءتىنتۋ كەزىندە 2 قۇران كىتابى, 1 «اپتيەك» جانە باسقا اراب تىلىندە 12 كىتاپ تاركىلەنگەن. ايەلى ءبيبىاجاردىڭ 30 جاستا ەكەندىگى, يساەۆ اۋىلكەڭەسىنە قاراستى جاڭاكۇش كولحوزىندا تۇرعاندىعى جازىلعان. ول استىرتىن ۇيىمعا جانعازيەۆ ەسقازىنى «تارتقان».

اقليم قاراتاەۆ,

باي

اقليم قاراتاەۆ 1894 جىلى ورال گۋبەرنياسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ شىلىك اۋىلىندا تۋعان, قازاق. ء«بىلىمى باستاۋىش» دەپ جازىلعانىمەن, ساۋاتتى ادام بولعان سياقتى. تۇتقىندالعان كەزىندە شىڭعىرلاۋ اۋداندىق حالىق شارۋاشىلىعى ەسەپ ءبولىمىنىڭ ينسپەكتورى قىزمەتىندە جۇرگەن. «ارعى تەگى – ءىرى باي, فەودال, اق كازاكتار ارمياسىنىڭ بەلسەندى وكىلى» دەپ ايىپتالعان. ۇيىنەن قۇجاتتارعا قوسا دۇعالىق كىتابى تابىلعان ەكەن. اقليم قاراتاەۆ وزىنە تاعىلعان ايىپتاردى مويىنداماعان. ارتىندا 36 جاستاعى ايەلى قازيرا, 10 جاسار قىزى راحيما, 6 جاسار ۇلى ماقسوت قالعان.

امانعالي جاڭاباەۆ,

مولدا

امانعالي جاڭاباەۆ 1875 جىلى ورال گۋبەرنياسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانى اششىساي اۋىلىندا تۋعان, قازاق, ءدىني ءبىلىمدى.

«امانعالي جاڭاباي ۇلى اششىسايدىڭ اتاقتى بەدەلدى مولداسى بولعان, مولدالىعى ءۇشىن كولحوزدان شىعارىلىپ, سايلاۋ ەركى الىنعان. قازىر جاڭاتۇرمىس كولحوزىنىڭ ىشىندە جەكە شارۋا بولىپ وتىر. كەڭەس وكىمەتىنە قارسى ۇزدىكسىز ۇگىت-ناسيحات تاراتىپ, ەلدىڭ, كولحوزشىلاردىڭ دىنگە سەنىمىن ارتتىرىپ, ورازا ۇستاپ, ناماز وقىپ, جانازا شىعارۋمەن اينالىسادى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە جاڭاتۇرمىس كولحوزشىلارىنىڭ 50%-ى ورازا ۇستاپ, ء«بىز ورازا ۋاقىتىندا جۇمىس ىستەي المايمىز» دەپ كولحوزدىڭ استىق باستىرۋ جۇمىسى سوزىلىپ كەتتى» دەلىنگەن ايىپتاۋ پاراعىندا.

ا.جاڭاباەۆتىڭ ۇيىنەن دە قۇران كىتابى, ءتۇرلى حاتتار تابىلعان. سول كەزىندە ونىڭ وتباسىندا ايەلى راحيلا – 44 جاستا, قىزى عاليا – 2-دە بولعان ەكەن. تۇتقىندالار ساتىندە ول شىڭعىرلاۋ اۋىلىندا تۇرعان.

سۇيىنىشقالي ايشۋاقوۆ,

قاجى

سۇيىنىشقالي جارمۇحامەد ۇلى ايشۋاقوۆ 1878 جىلى ورال گۋبەرنياسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ شىلىك اۋىلىندا تۋعان, قازاق.

سۇيىنىشقالي ايشۋاقوۆتى تەرگەۋ قۇجاتتارىندا «اتاقتى بايدىڭ, يشان حازىرەتتىڭ ۇرپاعى, ءوزى 4 مارتە قاجىلىققا مەككەگە بارعان» دەپ كورسەتەدى. 1917 جىلعا دەيىن اۋقاتتى باي بولعانى, 1929 جىلى سوتقا تارتىلىپ, سايلاۋ قۇقى الىنعانى ايتىلادى. مىنەزدەمەسىندە «بەلسەندى ءدىنشىل» دەپ كورسەتكەن. تۇتقىندالعان ساتىندە اۋداندىق بانكتىڭ كۇزەتشىسى بولىپ قىزمەت ەتىپ جۇرگەن, ءوز ءۇيى, 1 سيىرى بولعان, ۇيىنەن قۇران كىتابى تابىلعان. ايەلى ماعريپا 51 جاستا, قىزى حافيزا 9-دا بولعان ەكەن. س.ايشۋاقوۆ وزىنە تاعىلعان ايىپتاردى مويىنداماعان.

بەرمۇحامەد فايزۋللين,

باي

بەرمۇحامەد فايزۋللين 1895 جىلى ورال گۋبەرنياسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ ەجوۆ اۋىلكەڭەسىندە تۋعان, قازاق. اۋىل مەكتەبىن بىتىرگەن. تەگى بۇرىنعى باي دەپ كورسەتىلگەن. 1929 جىلى بۇرىنعى باي رەتىندە تەرگەلىپ, سوتتالعان. كەيىن كاسىپوداق مۇشەلىگىنە وتكەن, تۇتقىندالعان ساتىندە شىلىك اۋىلىندا شىڭعىرلاۋ اۋداندىق اۋىلشارۋاشىلىق ازىق-ت ۇلىكتى دايىنداۋ بويىنشا كوميتەتتىڭ ەسەپشىسى قىزمەتىن اتقارىپ جۇرگەن ەكەن. ب.فايزۋللين دە وزىنە تاعىلعان ايىپتاردى مويىنداماعان. جەكە شارۋاشىلىعىندا ءبىر سيىرى بولعان.

ب.ءفايزۋلليننىڭ ارتىندا 42 جاستاعى ايەلى راحيلا قالعان.

حانافيا نۇرنيازوۆ,

مولدا

حانافيا نۇرنيازوۆ 1884 جىلى ورال گۋبەرنياسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ ستالين اۋىلكەڭەسىندە تۋعان, قازاق. اكەسى دە مولدا بولعان, ءوزى دە مولدا. 1929 جىلعا دەيىن ءوز مەشىتى بولعاندىعى ايتىلادى. 1931 جىلى مولدا رەتىندە سوتتالىپ, 2 جىلعا جەر اۋدارىلعان.

23 جەلتوقساندا ح.نۇرنيازوۆتىڭ ءۇيىن تىنتكەن كەزدە 2 قۇران, 1 حاديس كىتابى الىنعان ەكەن. ولار بۇل كەزدە ستالين اۋىلىندا تۇرعان. وتباسىندا ايەلى بالكەنجە 36 جاستا, ۇلدارى احمەت – 10-دا, عايسا – 1-دە, ال ءشارىپ 1 ايلىق بولعان ەكەن.

تەمىربولات نياروۆ,

مولدا

تەمىربولات نياروۆ 1888 جىلى ورال گۋبەرنياسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ ستالين اۋىلكەڭەسىندە تۋعان. ورتا ءدىني ءبىلىمى بولعان.

تەمىربولات نياروۆتى «اتا-تەگى – مولدا, حازىرەت, قاراتوبە اۋدانىنان كەلدى» دەپ جازىپتى. 1931-1932 جىلدارى ورال گۋبەرنيالىق سوتى ونى رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ ايگىلى 58-10-بابى بويىنشا – «كەڭەس وكىمەتىن قۇلاتۋ, ءبۇلدىرۋ نەمەسە السىرەتۋگە شاقىرىپ ۇگىت-ناسيحات جۇرگىزۋ, وسى ماقساتتا ادەبيەتتەردى جازىپ, ساقتاپ, تاراتۋ» دەگەن ايىپ تاعىپ, 1 جىلعا جەر اۋدارعان.

تۇتقىندالعان كەزىندە ت.نياروۆ شىلىك اۋىلىندا تۇرعان, ستالين كولحوزىنىڭ مۇشەسى ەكەن. وتباسىندا 45 جاستاعى بالكۇمىس دەگەن ايەلى عانا بولعان.

امانقۇل ۇقاشەۆ,

مولدا

امانقۇل ۇقاشەۆ 1887 جىلى ورال گۋبەرنياسى, قاراتوبە اۋدانىنىڭ №8 اۋىلىندا تۋعان, قازاق. ونى «بۇرىنعى مولدا, حازىرەت» دەپ كورسەتكەن. 1931 جىلى ول دا رسفسر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 58-10 بابى بويىنشا سوتتالىپ, اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن. بىراق بۇل ۇكىم جوعارعى سوتتىڭ قاۋلىسىمەن بۇزىلعان. امانعالي ۇقاشەۆ ورىنبور وبلىسى بۋراننىي (كەيىننەن سول-يلەتسك) اۋدانىنا قاراستى نوۆو-يلەتسك اۋىلىندا تۇرعان, لەنين اتىنداعى كولحوز مۇشەسى بولىپ جۇمىس ىستەگەن. ءۇيىن تىنتكەن كەزىندە پاتشا زامانىنداعى 310 سوم تابىلعان. وتباسىندا ايەلى ميۋاش, ۇلى ساعيدوللا تىركەلىپتى, جاسى كورسەتىلمەگەن.

جۇماعالي يساتاەۆ,

باي

جۇماعالي يساتاەۆ 1874 جىلى ورال گۋبەرنياسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ كيروۆ اۋىلكەڭەسىندە تۋعان, قازاق. ءبىلىمدى, پاتشا زامانىندا بولىس بولعان. 1929 جىلى استىق دايىنداۋ جوسپارىن ورىنداماعانى ءۇشىن مال-مۇلكى تاركىلەنىپ, قازاقستاننان تىسقارى جەر اۋدارىلعان.

ۇستالاردىڭ الدىندا جۇماعالي يساتاەۆ ورال-ەلەك تەمىرجولىنىڭ بويىنداعى تۋزوۆو ستانساسىنىڭ 178-رازەزىندە تۇرعان. بۇرىنعى بايدىڭ سول كەزدە جالعىز سيىرى بولعان ەكەن. ارتىندا 47 جاستاعى ايەلى تاڭسۇلۋ الداسۇگىروۆا قالعان.

جالعاسباي قۋانشاليەۆ,

باي

جالعاسباي قۋانشاليەۆ 1882 جىلى ورال گۋبەرنياسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانى ستالين اۋىلكەڭەسىندە تۋعان, قازاق. تۇتقىن انكەتاسىندا شىققان تەگىن «بارىمتاشىنىڭ بالاسى» دەپ كورسەتىپتى. ول دا 1931 جىلى مال-مۇلكى كامپەسكەلەنىپ, شىڭعىرلاۋ اۋداندىق حالىق سوتىنىڭ شەشىمىمەن 2 جىلعا سوتتالىپ, جەر اۋدارىلعان.

جالعاسباي قۋانشاليەۆ وزىنە تاعىلعان ايىپتاردى مويىنداماعان. ۇستالعان كەزدە ولار شىڭعىرلاۋ ستانساسىندا تۇرعان ەكەن. ءوزى تەمىرجول بەكەتىندە جۇمىسشى, ايەلى سارا – 50-دە, 14 جاستاعى قىزى كۇلزينا اۋىلداعى ءبىر باسقىشتى مەكتەپتە وقۋشى ەكەن. ءتىنتۋ كەزىندە جالعاسباي قۋانشاليەۆتەن 270 سوم تابىلىپ, ونى اكت جاساپ الىپ قويىپتى.

ەسقازى جانعازيەۆ,

مولدا

ەسقازى جانعازيەۆ 1873 جىلى ورال گۋبەرنياسى, شىڭعىرلاۋ اۋدانىنىڭ شىلىك بولىسىندا (يساەۆ اۋىلكەڭەسى) تۋعان, قازاق. بۇل دا باسقا ايىپتالۋشىلار سياقتى, ءدىني ءبىلىمدى بولعان. كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان-اق بۇرىنعى مولدا رەتىندە ەسەپتە بولعان, قۋدالانعان. 1934 جىلى تاۋىپشىلىكپەن اينالىسقانى ءۇشىن 500 سوم ايىپقا تارتىلىپتى.

شىڭعىرلاۋ اۋدانى №18 اۋىلكەڭەسى بەرگەن انىقتاماعا كوز سالايىق:

«شىڭعىرلاۋ اۋدانى ءۇيساي اۋىل ازاماتى ەسقازى جانعازيەۆكە, بۇل ازاماتتىڭ نەگىزى كەدەي, اكەسى باي بولماعان, مولدا بولعان. قازىرگى ۋاقىتتا كىتاپ اشىپ, جۇرتتى الداپ ءجۇرۋى انىق».

ە.جانعازيەۆتىڭ ءۇيىن ءتىنتۋ كەزىندە بىرنەشە قۇران, ارابشا كىتاپتار, ىشىرتكى, تۇمارلار, 1000 سوم كەرەنسكي اقشاسى الىنعان. وتباسىندا ايەلى جاقيا عانا بولعان, سول كەزدە ونىڭ جاسى 46-دا ەكەن.

«كولحوزشىلار اراسىندا ء«بىر جاقسىلىق بولادى, مۇسىلمان وكىمەتى قۇرىلادى, ءدىن قايتا ورنايدى» دەگەن كەڭەس وكىمەتىنە قارسى سوزدەردى ۇزدىكسىز ايتىپ ءجۇردىم» دەپتى تەرگەۋگە بەرگەن جاۋابىندا ەسقازى جانعازيەۆ.

بەكەنياز جۇماعازيەۆ,

مولدا

بەكەنياز جۇماعازيەۆ 1888 جىلى ورال وبلىسىنىڭ شىڭعىرلاۋ اۋدانى ستالين اۋىلكەڭەسىندە تۋعان. بۇرىنعى مولدا, ورتا ءدىني ءبىلىمى بار. ستالين كولحوزىندا تۇرعان. ايەلى جۇماعازيەۆا عيلىم, 44 جاستا. قىزى ءباتيما – 17-دە, ۇلى مولدانياز – 10 جاستا.

«الدىن الا تەرگەۋ كەزىندە انىقتالعانداي, جۇماعازيەۆ كونتررەۆوليۋتسيالىق كوتەرىلىسشىل-ب ۇلىكشىل باي-مولدا ۇيىمىنىڭ مۇشەسى بولىپ, حالىق اراسىندا بەلسەندى كونتررەۆوليۋتسيالىق ارەكەت جۇرگىزگەن» دەپ جازىلعان ايىپتاۋ پاراعىندا.

جالپى قىلمىستىق ءىستىڭ سۋرەتىن كوز الدىمىزعا كەلتىرۋ ءۇشىن بەكەنياز جۇماعازيەۆكە قاتىستى كەيبىر قۇجاتتارعا كوز سالايىق. بۇلاردىڭ ءبارى ەگىز قوزىداي ۇقساس, تەك ايىپتالۋشىنىڭ اتى-ءجونى عانا وزگەرىپ وتىرعان.

ب.جۇماعازيەۆ جوعارىدا ايتىلعانداي, 1937 جىلدىڭ 19 جەلتوقسانى كۇنى تۇتقىندالعان. بىراق ونى تۇتقىنداۋ تۋرالى قاۋلى 5 كۇننەن كەيىن, جەلتوقساننىڭ 24-ىندە تولتىرىلعان.

«قاۋلى

تۇتقىنعا الۋ جانە ايىپ تاعۋ تۋرالى

شىڭعىرلاۋ, 24 جەلتوقسان, 1937 جىل.

№2330 قىلمىستىق ءىس بويىنشا

جۇماعازيەۆتىڭ كونتررەۆوليۋتسيالىق كوتەرىلىسشىل-ب ۇلىكشىل باي-مولدا ۇيىمىنىڭ مۇشەسى بولىپ, حالىق اراسىندا بەلسەندى كونتررەۆوليۋتسيالىق ارەكەت جۇرگىزگەنى جەتكىلىكتى انىقتالىپ وتىر.

قاۋلى ەتەمىن:

ازامات جۇماعازيەۆ بەكەنيازدى قىلمىستىق كودەكستىڭ 58-2, 11-باپتارى بويىنشا ايىپتاپ, تەرگەۋ مەن سوتتان جالتارىپ كەتپەۋى ءۇشىن شىڭعىرلاۋ كپز-ىنا (ۋاقىتشا قاماۋ وقشاۋلاعىشىنا) قاماۋعا الۋعا, ودان ءارى ورال تۇرمەسىنە جەتكىزۋگە».

ال مىنا سويلەمدەر بەكەنياز جۇماعازيەۆتىڭ تاعدىرىن تۇبەگەيلى شەشىپ, ومىرىنە نۇكتە قويعان: 

«مەدەتوۆ پەن قارىمساقوۆ باستاعان پانيسلامدىق ب ۇلىكشىل كاەر (كونتررەۆوليۋتسيونەر) توپتىڭ بەلسەندى مۇشەسى, سولاردىڭ تاپسىرماسىمەن جۇيەلى تۇردە كاەر بۇلدىرگىش, جاپونوفيلدىك (جاپونشىلدىق), ب ۇلىكشىل-توڭكەرىسشىل, كولحوزعا قارسى ۇگىت جۇرگىزىپ, كەڭەس وكىمەتىنىڭ جاقىندا كۇيرەيتىنى جانە كسرو-دا كاپيتاليزمنىڭ قالپىنا كەلەتىندىگى جونىندە ناسيحات تاراتقان, ءدىني قىزمەت جۇرگىزىپ, مەشىت پەن ءدىني ءىلىمدى قالپىنا كەلتىرۋ باعىتىندا قىزمەت ەتكەن. ياعني قك-ءنىڭ 58-2, 58-10, 2, 58-11-باپتارىندا ايتىلعان قىلمىستاردى جاساعان.

وسى قىلمىستىق ىسكە ايىپتالۋشى رەتىندە تارتىلعان بەكەنياز جۇماعازيەۆ وزىنە تاعىلعان ايىپتى مويىنداپ, مەدەتوۆ پەن قارىمساقوۆ باستاعان پانيسلامدىق ب ۇلىكشىل كاەر توپتىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولعاندىعىن, بۇل توپتىڭ قۇرامىنا ن. دەگەن مولدانىڭ ۇگىتىمەن 1937 جىلى كىرگەندىگىن, وسى توپ مۇشەسى رەتىندە كولحوز ۇيىمدارىنا قارسى ب ۇلىكشىل, بۇلدىرگىش ارەكەت جۇرگىزگەنىن, كەڭەس وكىمەتىنىڭ جاقىندا كۇيرەيتىنى جانە كسرو-دا كاپيتاليزمنىڭ قالپىنا كەلەتىندىگى جونىندە ۋاعىز ايتقانىن, ءدىندى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا ۇگىت-ناسيحاتتى بارىنشا كۇشتى جۇرگىزگەنىن مويىندادى».

بۇدان ءارى ايىپتالۋشىدان الىنعان ءتاپتىشتىڭ حاتتاماسى تىگىلگەن. ءبىر بەتتەن ءسال عانا اساتىن سۇراق-جاۋاپتا ب.جۇماعازيەۆ وزىنە تاعىلعان ايىپتى «مويىنداپ», «مەدەتوۆ پەن قارىمساقوۆ باستاعان پانيسلامدىق ب ۇلىكشىل كاەر توپتىڭ بەلسەندى مۇشەسى بولعاندىعىن, بۇل توپتىڭ قۇرامىنا ن. دەگەن مولدانىڭ ۇگىتىمەن 1937 جىلى كىرگەندىگىن, وسى توپ مۇشەسى رەتىندە كولحوز ۇيىمدارىنا قارسى ب ۇلىكشىل, بۇلدىرگىش ارەكەت جۇرگىزگەنىن, كەڭەس وكىمەتىنىڭ جاقىندا كۇيرەيتىنى جانە كسرو-دا كاپيتاليزمنىڭ قالپىنا كەلەتىندىگى جونىندە ۋاعىز ايتقانىن, ءدىندى قالپىنا كەلتىرۋ ماقساتىندا ۇگىت-ناسيحاتتى بارىنشا كۇشتى جۇرگىزگەنىن» ايتقان. حاتتامانىڭ شەتىنە تەرگەۋشى «وسى ايتىلعان جاۋابىم دۇرىس» دەپ جازىپ, ايىپتالۋشى لاتىن ارىپتەرىمەن «Gumagazijp» دەپ قول قويىپتى. قالام ۇستاعان قولدىڭ ءدىرىلى بايقالادى.

ودان كەيىنگى كورگەنىمىز – №21 حاتتامادان ءۇزىندى:

«باتىس قازاقستان وبلىستىق نكۆد ۇشتىگىنىڭ 1937 جىلعى 28 جەلتوقسانداعى وتىرىسى. شىڭعىرلاۋ اۋداندىق نكۆد ءبولىمى قوزعاعان پانيسلاميستەر جايىندا №2330/2368 قىلمىستىق ءىس بويىنشا: №13. جۇماعازيەۆ بەكەنياز, 1888 ج.ت., مولدا, بۇرىن سوتتالماعان, كولحوزعا كىرىپ العان. پانيسلاميستىك ب ۇلىكشىل شپيوندىق-بۇلدىرگىش ۇيىمعا كىرگەندىگى ءۇشىن (رسفسر قك 58-2-11 بابى بويىنشا) ايىپتالادى.

قاۋلى ەتتى:

№13. جۇماعازيەۆ بەكەنياز اتىلسىن, جەكە وزىنە تيەسىلى مۇلكى تاركىلەنسىن».

بۇدان كەيىنگى تىلدەي قاعازدا:

«باتىس قازاقستان وبلىستىق نكۆد ۇشتىگىنىڭ جۇماعازيەۆ بەكەنيازدى اتۋ جونىندەگى 1937 جىلعى 28 جەلتوقسانداعى قاۋلىسى 1937 جىلى 30 جەلتوقساندا 22 ساعات 25 مينۋتتا ورىندالدى. اكتىدەن كوشىرمە دۇرىس. ۇشتىك حاتشىسى ترويتسكي» دەپ جازىلعان.

ءبىتتى.

 

*  *  *

19 ادامنىڭ تاعدىرىن شەشكەن قىلمىستىق ءىستىڭ ايىپتاۋ قورىتىندىسى مىناداي قاۋلىمەن اياقتالعان:

«مەدەتوۆ, ناريمانوۆ, عازيزوۆ, ەشمۇحامبەتوۆ جانە باسقالارى بار 19 ادام ايىپتالعان №2330 تەرگەۋ ءىسى باتىس قازاقستان وبلىستىق نكۆد باسقارماسى «ۇشتىگىنىڭ» قاراۋىنا جىبەرىلسىن. 28.ءحىى.1937. شىلىك اۋىلى.»

«ۇشتىك» شەشىمى دە سول كۇنى – 28 جەلتوقساندا شىققان: «19 ادام تۇگەلدەي اتىلسىن, جەكە وزىنە تيەسىلى مۇلكى تاركىلەنسىن».

قىلمىستىق ءىستىڭ سوڭعى بەتىندە شاعىن كونۆەرت جەلىمدەلىپ, ونىڭ ىشىندە تىلدەي ەتىپ قيىلعان 19 قاعاز سالىنىپتى. وندا ايىپتاۋشىلاردىڭ ارقايسىنىڭ ۇكىمى ورىندالعان ۋاقىتى جازىلعان. اتۋ جازاسى 1937 جىلى 30 جەلتوقساندا, ساعات 20.50.-دەن باستاپ ورىندالعان:

مەدەتوۆ نۇريمان        20.50. قارىمساقوۆ عابيت 20.50. عازيزوۆ حاريس 21.50. ەشمۇحامبەتوۆ

    راحمەتوللا                              21.50.

مامبەتوۆ يسماعۇل 21.50. قوسقۇلوۆ سۇلەيمەن 21.50. جۇماعازيەۆ بەكەنياز 22.25. فايزۋللين بەرمۇحامەد 22.25. قۋانشاليەۆ جالعاسباي 22.25. يساتاەۆ جۇماعالي 22.25. ايشۋاقوۆ سۇيىنىشقالي 22.25.

12.نياروۆ تەمىربولات                          22.25.

ۇقاشەۆ امانقۇل 22.25. جاڭاباەۆ امانعالي 22.25.

15.جانعازيەۆ ەسقازى                                   22.25.

16.حايرەتدينوۆ كامال        22.25.

17.بورامباەۆ وتەي             22.35.

18.قاراتاەۆ اقليم             22.35.

19.نۇرنيازوۆ قانافيا        22.45.

وسىلايشا, «باتىس قازاقستان وبلىسىندا كەڭ تارماقتالعان كونتررەۆوليۋتسيالىق پانيسلاميستىك باي-مولدا, ب ۇلىكشىل, شپيوندىق, ديۆەرسيالىق ۇيىم» مۇشەلەرىنىڭ تۇتقىندالۋى مەن ۇكىمى اراسىندا 9-اق كۇن ءوتىپ, ون ءبىرىنشى كۇنى بوزداقتار وققا ۇشىپ كەتە بارعان ەكەن...

 

P.S. باتىس قازاقستان وبلىستىق ءارحيۆىنىڭ دەرەكتەرىنە قاراعاندا وڭىردە 1937 جىلى 853 ادام سوتتالىپ, 335-ءى اتىلعان. ال 1938 جىلى 936 ادام تۇتقىندالىپ, سونىڭ 690-ى اتۋ جازاسىنا كەسىلگەن ەكەن. كسرو ىشكى ىستەر حالىق كوميسسارى ەجوۆتىڭ 1937 جىلى 30 شىلدەدەگى №00447 بۇيرىعى بويىنشا بۇرىنعى كۋلاكتاردى, انتيكەڭەستىك ەلەمەنتتەردى جازالاۋ وپەراتسياسى باستالعان. 4 اي ىشىندە اتقارىلۋى ءتيىس وپەراتسيا بارىسىندا قازاقستاندا 7,5 مىڭ ادامدى جازالاۋ جوسپارلانىپتى. ونىڭ 2,5 مىڭى «ۇشتىكتىڭ» ۇكىمىمەن اتىلعان. باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا 100 ادامدى اتۋ جوسپارلانعان ەكەن. جوعارىدا اتالعان بوزداقتار ءدال وسى قاندى «جوسپاردىڭ» تىرناعىندا كەتسە كەرەك.

وتىزىنشى جىلدارى ساياسي قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان جانداردىڭ الدى 1953-1954 جىلدارى, ستالين ءولىپ, حرۋششەۆ كەزىندەگى جىلىمىقتا اقتالا باستاعان. بىراق 1960-جىلدارى ول ءۇردىس توقتاعان. تەك 1980-جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى «قايتا قۇرۋ» دەپ اتالعان كەزەڭدە – 1988 جىلى 11 شىلدەدەگى كوكپ ورتالىق كوميتەتى ساياسي بيۋروسىنىڭ قاۋلىسىمەن, 1989 جىلى 16 قاڭتارداعى كسرو جوعارعى كەڭەسى تورالقاسىنىڭ «30-40 جانە 50-جىلداردىڭ باسىندا بولعان رەپرەسسيا قۇرباندارىنا قاتىستى ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا قوسىمشا شارالار تۋرالى» جارلىعىمەن جۇمىس باستالدى.

ال ءبىزدىڭ جوعارىداعى كەيىپكەرلەرىمىز 1964 جىلى 31 ناۋرىزدا ورال وبلىستىق سوتىنىڭ تورالقا قاۋلىسىمەن اقتالعان ەكەن. بۇل قالاي بولعان؟

جوعارىداعى 19 بوزداققا قاتىستى قىلمىستىق ءىستىڭ سوڭعى بەتتەرىندە تىركەلگەن كەيىنگى قاعازداردىڭ اراسىنان ورال وبلىسى, چاپاەۆ اۋدانى كولوۆەرتنىي كولحوزىنىڭ تۇرعىنى ماقسوت اقليموۆتىڭ حاتى تابىلدى. بۇل سوناۋ 1937 جىلعى 19 جەلتوقساننىڭ ىزعارلى تۇنىندە قاراتاەۆ اقليمنىڭ ارتىندا قالعان 6 جاسار ۇلى بولىپ شىقتى. مەملەكەتتىك قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ وبلىستىق باسقارما باستىعىنا جولداعان حاتتا «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسى 1963 جىلى 13 قاراشا كۇنى بىلاي دەپ جازادى:

«اكەمنىڭ تەگى كەدەي شارۋا ەدى, الدەكىمدەردىڭ جالاسىمەن 1937, الدە 1938 جىلى رەپرەسسياعا ۇشىراعان, سودان بەرى حابار جوق. مەن 1932 جىلى دۇنيەگە كەلدىم, 1946-1952 جىلدارى شىلىك قازاق ورتا مەكتەبىن ينتەرناتتا جاتىپ وقىپ ءبىتىردىم. 1952 جىلى ماسكەۋ مالدارىگەرلىك اكادەمياسىنىڭ زووتەحنيكا فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, 1957 جىلى ءبىتىردىم. قازىر انام قاراتاەۆا قازيرامەن بىرگە كولوۆەرتنىي اۋىلىندا تۇرامىن. كولحوز زووتەحنيگىمىن. 1947-1961 جىلدار ارالىعىندا كومسومول مۇشەسى بولدىم, ول ۇيىمنان جاسىم تولۋىنا بايلانىستى شىعارىلدىم. ەندى كوكپ قاتارىنا كىرگىم كەلەدى. سونىڭ الدىندا اۆتوبيوگرافيامداعى اقتاڭداقتاردى انىقتاسام دەيمىن.

مەنىڭ اكەم شىنىمەن كىنالى مە؟ كىنالى بولسا, ونىڭ كىناسى قانداي دارەجەدە؟ كىنالى بولماسا, اقتالدى ما؟ ءاربىر بالا سەكىلدى مەن دە ءوز اكەممەن ماقتانا الام با؟ ول بۇگىندە تىرىلەر اراسىندا جوق شىعار, قاشان, قاي جەردە قايتىس بولدى؟ اكەمنىڭ زيراتى قايدا؟ ءوتىنىپ سۇرايمىن, مەنىڭ جاعدايىمدى ءتۇسىنىڭىز, ماعان اكەمنىڭ كىم بولعانىن بىلۋگە كومەكتەسىڭىز. مەن ونىڭ ەسىمىن ماقتانىشپەن ايتا الامىن با, جولداستارىمنىڭ الدىندا بەتىم قىزارماي, ءوز فاميليامدى بيىك ۇستاپ الىپ جۇرە الامىن با؟»

ورىس تىلىندە وتە ساۋاتتى جازىلعان وسىناۋ جانتەبىرەنتەرلىك سوزدەر «سالقىن اقىلدى» چەكيستەردىڭ دە سەزىمىن جىلىتقان سياقتى: مقك مەن پروكۋراتۋرا اراسىندا حات الماسۋ باستالعان. جوعارىداعى 19 ادام ايىپتالعان قىلمىستىق ىسكە ساراپتاما جاساعان مقك قىزمەتكەرى تەرگەۋ كەزىندەگى ولقىلىقتاردى كورسەتە كەلىپ, 1964 جىلى 23 قاڭتاردا «ۇشتىك» قاۋلىسىنا نارازىلىق ءبىلدىرۋ ءۇشىن ءىستى پروكۋراتۋراعا جولداعان. سول جىلى 30 ناۋرىزدا ورال وبلىسىنىڭ پروكۋرورى ن.سماعۇلوۆ «ۇشتىك» شەشىمىنىڭ كۇشىن جويىپ, وسى ىسكە قاتىستى بارلىق تۇلعانىڭ ءىس-ارەكەتىندە قىلمىس قۇرامى بولماعاندىقتان ءىستى توقتاتۋدى» تالاپ ەتىپ, پروكۋرورلىق نارازىلىق بىلدىرگەن. كەلەسى كۇنى, 31 ناۋرىزدا ورال وبلىستىق سوتىنىڭ تورالقاسى قاۋلى شىعارىپ, بارلىق 19 ادام اقتالعان.

ءبىز ماقسوت اقليموۆتىڭ وزىمەن جولىققىمىز كەلىپ ەدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە ومىردەن ءوتىپ كەتكەن ەكەن. بىراق شىڭعىرلاۋلىق ازاماتتاردىڭ كومەگىمەن تاعى ءبىر «حالىق جاۋىنىڭ» بالاسىن تاۋىپ الدىق. ول – قانافيا نۇرنيازوۆتىڭ ۇلى عايسا قانافين اعامىز.

– انامنىڭ ايتۋىنشا, اكەمدى ەكى ورىس ميليتسيونەر ءبىر تاتار اۋدارماشىمەن بىرگە كەلىپ, الىپ كەتكەن. مەن ول كەزدە جاسقا دا تولا قويماعان كەزىم ەكەن. انامنىڭ دا كورمەگەنى جوق, ونى قاندىاعاش-گۋرەۆ تەمىرجولىن سالۋعا اۋىر جۇمىسقا الىپ كەتىپ, مەن اجەمنىڭ قولىندا ءوسىپپىن. جاڭا تۋعان ءىنىم قۇيتتايىندا شەتىنەپ كەتكەن, – دەيدى بۇگىندە 84 جاستان اسقان عايسا اتا.

قاريانىڭ اڭگىمەسىنەن قانافيا نۇرنيازوۆتىڭ شىنىمەن دە ءدىني ءبىلىمى تەرەڭ ەكەنىن, اتاسى نۇرنياز «قالپە» اتانىپ, ەلگە ءدىني ءىلىم تاراتقان ءدىن قايراتكەرلەرى بولعانىن ۇقتىق.

– اكەمنىڭ مەشىتىن كوردىم. وعان بولشەۆيكتەر شوشقا اكەلىپ قاماپ ەدى, ءبىر تۇندە قىرىلىپ قالدى. كەيىن ءارتۇرلى زاتتار قوياتىن قويما رەتىندە پايدالاندى. بۇل سوعىستىڭ الدىندا بولعان وقيعا. بالا بولسام دا ەسىمدە, - دەيدى اتامىز.

عايسا قانافين «حالىق جاۋىنىڭ بالاسى» دەگەن «قارا تاڭبانىڭ» زاردابىن ابدەن تارتىپتى. اۋىلدا قاراپايىم تراكتورشى, كومباينشى, شوپىر بولىپ, ادال قىزمەت ەتسە دە «مولدانىڭ بالاسى» دەگەن اتاق الدىنان شىعا بەرگەن. «مەنىڭ كومسومولعا كىرۋىم دە, پارتياعا قابىلدانۋىم دا ۇلكەن داۋ-داماي بولىپ, تالاسىپ, قىرقىسىپ ءجۇرىپ ءوتتىم عوي» – دەيدى قاريا.

ءبىر قىزىعى, ونىڭ اكەسى 1964 جىلى اقتالسا دا, ول تۋرالى وتباسىنا, ۇرپاقتارىنا حابارلانباعان. عايسانىڭ اعاسى احمەت – 1960 جىلى, اناسى بالكەنجە – 1973 جىلى قانافيا نۇرنيازوۆتىڭ اقتالعانىن بىلمەگەن كۇيى دۇنيەدەن وتكەن. عايسا اعايدىڭ ءوزى دە اكەسى تۋرالى تۇڭعىش رەت 2001 جىلى جارىق كورگەن «ازالى كىتاپ» جيناعىنان عانا ناقتى مالىمەت الىپتى.

– قۇدايعا شۇكىر, 4 ۇل, 2 قىزىمنان 6 نەمەرە, 4 شوبەرە ءسۇيىپ وتىرمىن. بىراق جازىقسىز كەتكەن اكەم تۇسىمە ءجيى ەنەدى. سۇيەگى قايدا قالعانىن دا بىلمەيمىز. تاعدىرى تالقاندالعان وتباسىلاردىڭ وبالى كىمگە؟ سول ءبىر سۇرقيا جىلداردا جازىقسىز تارتقان ازابىمىز ءۇشىن سوقىر تيىن وتەماقى دا العانىمىز جوق. سول ادىلەتتىلىك پە؟! – دەپ كۇيىنەدى اقساقال...