ءتىلىمىزدىڭ تاۋسىلمايتىن جىرىن وتىز جىلدان بەرى تولعاپ كەلەمىز. اتا زاڭىمىزدا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن العان انا ءتىلىمىزدىڭ شىن مانىندە ءوزىنىڭ ۇلتتىق بولمىسىن يەلەنگەنىنە ءشۇباسىز كوڭىلمەن قۋانعانىمىزعا دا وتىز جىلعا جۋىقتادى.
كەڭەستىك جۇيەنىڭ وكتەمدىگىمەن ەسىكتەن سىعالاپ قالعان ءتىلىمىزدى تورگە شىعارۋدىڭ كەلەلى امالدارىن جاساۋ تىرلىگىنە ەل بولىپ, جۇرت بولىپ بەلسەنە ارالاسىپ كەتتىك. ۇكىمەتتىك ۇلكەن دەڭگەيدە مەملەكەتتىك ءىس-شارالار جوسپارلارى جاسالدى, ءتىلىمىزدى دامىتۋدىڭ نە ءبىر يگىلىكتى قادامدارى ويلاستىرىلعان بولدى. عالىمى بار, جازۋشىسى بار, بيلىك باسىنداعى اۋزى دۋالى تۇلعالارى بار, ءتىل كەلەشەگىنە وراي شەشىلۋگە ءتيىس وزەكتى ماسەلەلەردى ەل الدىندا تولعامىن سەنىممەن ايتتى! ۋاقىتقا ءۇمىت ارتتىق, ءوز كەزەگىمەن بولاتىن ىسكە ۇستىرتتىك, اسىعىستىق تانىتپايىق, ۋاقىت بىزگە جۇمىس ىستەپ جاتىر دەگەن ۇمىتپەن, مىنە شيرەك عاسىردان استام مەزگىلدى دە ارتقا تاستادىق. ءتىلىمىز تۇعىرىنا قوندى ما, بايىرعى سىنا جازۋدان باستاۋ العان ءداستۇرى باي, تۇركىلىك كوركەم اۋەزدى ءتىلىمىز تورىمىزگە شىقتى ما؟! ءوزىنىڭ ۇلان-بايتاق وتانىندا قازاقتىڭ مەرەيىن بيىكتەتتى مە؟! الەمدىك اياداعى بولاشاعى قانداي؟.. ويعا ورالا بەرەتىن وسىنداي سۇراقتار وتىز جىلدان بەرى ازايعان جوق.
وسى كەزەڭ ىشىندە ەلباسىنىڭ حالىققا ارناعان ءار جىلعى جولداۋلارىندا ءوز ءتىلىمىزدى وزىمىزدە ورنىقتىرىپ دامىتۋدىڭ ماسەلەلەرى ناقتى جولدارى ايتىلىپ قوزعالىپ كەلدى, ءبىراز شارۋانىڭ باسى قايىرىلعانداي دا بولدى, الايدا ءتىلىمىزدىڭ كونستيتۋتسيالىق باستى مارتەبەسى – ونىڭ قوعامنىڭ بارلىق سالاسىنداعى ءوزىنىڭ شىنايى قولدانىستىق تياناعىن تاپقان جوق. وسى جىلدىڭ باسىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» دەگەن مازمۇنى اسا ءماندى دە باعدارلى, ەلىمىزدىڭ وتىز جىلدىق بەلەسىندە قول جەتكىزگەن تاريحي, تاعىلىمدى جەتىستىكتەرىن جانە كەلەشەكتەگى ماڭىزدى ىستەردىڭ اينىماس باعىتىن بەلگىلەگەن ماقالاسىندا دا ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىنە بايلانىستى كوڭىلگە قونىمدى ويلارىمەن ءبولىستى. «مەملەكەتتىك ءتىلدى ءبىلۋ – قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ پارىزى. مىندەتى دەپ تە ايتۋعا بولادى. وسى ورايدا مەن بارشا قازاقستاندىقتارعا, ونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىن ءالى جەتە مەڭگەرمەگەن وتانداستارىما ۇندەۋ تاستاعىم كەلەدى. جاستار اعىلشىن ءتىلىن نەمەسە باسقا دا تىلدەردى از عانا ۋاقىتتا مەڭگەرە الاتىنىن كورىپ وتىرمىز. تۇتاس بۋىن الماسقان وسى جىلداردا قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلگەن ادام ونى الدەقاشان ءبىلىپ شىعار ەدى. حالقىمىزدا «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەن ءسوز بار. ەڭ باستىسى, ىنتا بولۋى كەرەك» («ەگەمەن قازاقستان» گازەتى. №2 (29981), 5 قاڭتار, 2021ج).
ءيا, مەملەكەت باسشىسى تاپ باسىپ ايتىپ وتىر وسى جىلداردا قازاق ءتىلىن ۇيرەنگىسى كەلگەن ادام ونى الدەقاشان ءبىلىپ شىعار ەدى. سىپايى ايتىلسا دا, ۇلت نامىسىن قامشىلايتىن جوتالى, شىندىعى شىمىر, ءىرى ءسوز. جانە ەڭ الدىمەن باسقا ۇلتقا ەمەس, وزىمىزگە قاراتا ايتىلىپ وتىرعان الاڭداۋشىلىعى كوپ. تۇتاس ءبىر بۋىننىڭ الماسۋ ۋاقىتىن, ءۇش ونجىلدىقتى باستان كەشىرىپ وتىرعان ەل ۇلتتىق بىرەگەي بولمىسىنىڭ باستى نىشانىن تولىقتاي يگەرە الماي وتىرعانى اششى دا بولسا شىندىق.
ءوز ءتىلىن ءبىلىپ, مەڭگەرۋگە ىنتاسى جوقتاردىڭ قاتارى اسىرەسە جاستاردىڭ اراسىندا, بارلىق دەڭگەيدەگى بيلىك قۇرىلىمدارىنىڭ اراسىندا جىل وتكەن سايىن كوبەيمەسە, ازايماي وتىر. ۇلتتىق قۇرامىنىڭ ۇلەسى جاعىنان 73 پايىزعا جەتىپ وتىرعان حالقىمىزدىڭ انا تىلىندە تولىققاندى سويلەپ, جازا الماي وتىرعانى, بيلىكتىڭ ەلدى ءوز تىلىندە باسقارا الماي وتىرعان احۋالى كىم-كىمدى دە ويلاندىرماي قويمايدى. شىن مانىسىنە كەلگەندە قازاق ءتىلى ەلىمىزدە كوپ ۇلتتى حالقىمىزدى ىنتىماقتى ءومىر سۇرۋگە جۇمىلدىرۋدىڭ اينىماس قۇرالىنا اينالدىرۋى ءتيىس دەگەن تۇجىرىمنىڭ قيسىندىلىعىنا سانالى جاننىڭ ەشقايسى دا شاك كەلتىرمەسى انىق. ايتسەدە, بۇل تۇجىرىم ءسوز جۇزىندە عانا قالماۋى ءتيىس. وسى ءبىر تۇستا پرەزيدەنتتىڭ «قازاق ءتىلىن, شىن مانىندە, بۇكىل حالقىمىزدى بىرىكتىرۋشى فاكتورعا اينالدىرۋدىڭ بارلىق قۇقىقتىق ءتاسىلى جانە كەپىلى قالىپتاستى. ماسەلە – نيەتتە. نيەتتىڭ دۇرىس بولۋى قازاق ءتىلىن مەڭگەرگىسى كەلەتىن ادامدارعا دا, وسى ماقساتقا جەتۋگە جاعداي جاسايتىن ۇكىمەتكە دە بايلانىستى» دەگەن ءتىل ماسەلەسىن شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى نيەتتىڭ دۇرىس بولۋى دەگەن ءتۇيىندى تۇجىرىمىنا وسى ورايدا ەرەكشە دەن قويۋ ماڭىزدى.
ءتىلدى قوعامدى ەكىگە جاراتىن كەرەعار ساياساتقا اينالدىرماۋ قاجەت. حالىققا قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى ماماندار مەن تۇتىنۋشىلاردىڭ اراسىنداعى جانجالداردىڭ بولىپ جاتۋىنىڭ ءبىر ۇشىعى اردەك-اردەك ۇلت ارازدىعىن قوزدىرۋعا اكەلىپ جاتادى. مۇنىڭ باستى سەبەبى, تولىقتاي ءوز تىلىندە سويلەي الماي وتىرعان بيلىكتىڭ جالتاقتىعى, ءارى-بەرىدەن سوڭ ىنتاسىزدىعى دەسەك, ارتىق ايتقانىمىز ەمەس. مۇنىڭ ايقىن كورىنىسى, قوعامدىق سالانىڭ قاي سالاسى بولماسىن, ەكى ءتىلدىڭ قازاقشا مەن ورىسشانىڭ قوسارلانا ايتىلىپ, جازىلۋى. كونستيتۋتسيادا ۇلتارالىق ءتىل - ورىس ءتىلى دەگەن ۋاجبەن وتىز جىلدان بەرى وسى ۇردىستەن اينىماي كەلەمىز. ادامي قيسىنعا جۇگىنسەك, ءوز تىلىندە سويلەيتىن ەلدە مەملەكەتتىك ءتىل ۇلتارالىق ءتىل بولۋى ءتيىس ەمەس پە؟! رەسپۋبليكامىزدى تۋعان وتانى سانايتىن وزگە ۇلتتى قازاقستاندىقتاردىڭ ەشقايسى دا مۇنى تەرىسكە شىعارا المايتىنىن ءومىردىڭ ءوزى كورسەتىپ وتىر. ال ءبىزدىڭ ورىس ءتىلدى قازاقتارىمىز ورىسشا سويلەپ, ورىسشا ويلاماساق, ىنتىماعىمىزعا, بىرلىگىمىزگە قاتەر تونەدى دەگەن بىرجاقتى ويدان ارىلماي كەلەدى.
ەلدىڭ ءومىر ءسۇرۋ قۇقىعىن راستايتىن زاڭىمىزدىڭ تۇپنۇسقالىق نۇسقاسى ەكىباستان ورىسشا جازىلادى, تەرمين اتاۋلىسىن نەگىزىنەن ورىسشادان اۋدارىپ قولدانامىز. ۇلتى قازاق مينيسترگە نەمەسە اكىمگە ىشكى قىزمەتتىك قاعازدارىن ورىسشا جازىپ, قازاقشاعا اۋدارتىپ جىبەرەتىندەر دە نەگىزىنەن قازاقتاردىڭ وزدەرى. ءىس قاعازدارىن قازاقشا جازۋعا تولىقتاي كوشتىك دەپ جالعان مالىمەتپەن ءوزىمىزدى ءوزىمىز الدايتىندار دا ورتامىزداعى باسقا ۇلتتىڭ وكىلى ەمەس, بىزدەر. ورىسشا عانا سويلەيتىن «قازاقتى» قازاقشاعا اۋداراتىن ىلەسپە اۋدارمانى دا جەتە مەڭگەرىپ الدىق. وسىلايشا اۋدارماشى ۇستاپ ءتىلىمىزدىڭ جىرتىعىن جاماۋدان ارىلاتىن كەزگە ءالى ميتىڭداپ جەتە الماي كەلەمىز. ال ەلارالىق ديپلوماتيالىق قىزمەتتە دە ءوزىمىزدىڭ ءتىلىمىزدى شەتقاقپايلاتۋدان تانباي كەلەمىز, ەل مۇددەسىن تەرىسكەي كورشىمىزدىڭ تىلىندە جاتىق سويلەپ بىلدىرەمىز. تولعاعى جەتكەن ماسەلەنىڭ قايسىبىرىن ايتىپ تاۋىسا الامىز؟!
وسى ورايدا ءتىل – ۇلت بولمىسىنىڭ كودى, يدەولوگياسىنىڭ التىن وزەگى ەكەنىن مويىنداي وتىرىپ, ومىرشەڭ ءتىلىمىزدىڭ تۇرلاۋلى تۇعىرى ارقىلى جاھاندانۋ زامانىندا ەرەن دە ماڭگىلىك ەل ەكەنىمىزدى تانىتا ءبىلۋىمىز بارشانىڭ بۇلجىماس ۇستانىمىنا اينالۋى ءتيىس. بۇل تۇرعىدان مەملەكەت باسشىسىنىڭ ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز – كەلەر ۇرپاققا قازاقستاندى تۇعىرى مىعىم, ەكونوميكاسى قۋاتتى, رۋحى اسقاق مەملەكەت رەتىندە تابىستاۋ جانە ەلدىك ىستەردى شاشاۋ شىعارماي لايىقتى جالعاستىراتىن جاسامپاز ۇرپاق تاربيەلەۋ» دەگەن اقيقاتىنا دەن قويا وتىرىپ, مۇنداي رۋحاني ماڭىزى زور باياندى باعداردى ۇعىنا بىلسەك, ۇتىلمايتىنىمىز انىق. ءدىلىن دە, ءتىلىن دە قاستەرلەي الاتىن ارقايسىمىزدىڭ بورىشىمىز دا وسى ەكەنىن جادىمىزدا ۇستايىق.
ءتىلدىڭ ۇلتتىق ءنارى – كوركەم ادەبيەت. ادام جان وزەگىنە ءوز انا ءتىلىنىڭ ۋىزى, تۇنىق باستاۋى تۋعان ادەبيەتىنەن رۋحاني ءنار دارىتا بىلسە عانا ءتىلىنىڭ ومىرشەڭ قۋاتى مەن قۇدىرەتىن بولمىسىندا ساقتاپ, قاسيەتتەي الادى. وسىعان وراي قازاق بالالار ادەبيەتىنە ماقالادا ايرىقشا ماڭىز بەرىلگەن. پرەزيدەنت ايتقانداي, ءتىل يگەرۋ ءۇشىن بالالار ادەبيەتىنىڭ اتقاراتىن ءرولى زور. ...قازاق قالامگەرلەرىنىڭ ۇزدىك شىعارمالارىنا قوسا, بالالارعا ارنالعان شەتەل جازۋشىلارىنىڭ دا تاڭداۋلى تۋىندىلارىن اۋدارىپ, كوپتەپ باسىپ شىعارۋدى جانە تاراتۋدى قولعا العان ءجون. وعان سۇرانىس جوعارى.
رەسپۋبليكانىڭ ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسى الەۋمەتتىك جەلىدە بيىلعى 2021 جىلدى بالالار ادەبيەتىنىڭ جىلى دەپ جاريالاۋدى ۇسىندى, ەستۋىمىزشە, مادەنيەت مينيسترلىگى دە مۇنى ماقۇلداعان ءتارىزدى. سونداي-اق ءداستۇرلى ء«بىر ەل – ءبىر كىتاپ» اكتسياسى انىقتاعان «تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعىنا ارنالعان - 30 كىتاپتىڭ» دا دەنى قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ كىتاپتارى. كىتاپ وقۋعا دەگەن ىنتانىڭ ازايعان زامانىندا مۇنداي ناسيحاتتىق شارا, ارينە وتە قۇپتارلىق ءىس. بىراق ادامدى رۋحاني تاربيەلەۋدىڭ قۇرالى ادەبي كىتاپتى كوپ تارالىممەن شىعارۋ, جۇيەلى تۇردە كوپتەپ تاراتۋ ماسەلەسى وكىنىشكە قاراي ءالى كۇنگە شەيىن ەلىمىزدە وڭتايلى شەشەمىن تاپپاعانى جاسىرىن ەمەس. تەندەر ارقىلى الەۋمەتتىك سۇرانىسقا يە بيۋدجەت باعدارلاماسىمەن شىعارىلاتىن كىتاپتاردىڭ سانى ءارى كەتكەندە بەس-اق مىڭنان اسپايدى. ۇلتتىڭ ەڭ كوپ شوعىرلانعان مەكەنى اۋىلدىق جەرلەردە كىتاپ دۇكەندەرى جوق, كىتاپحانالارىنىڭ قورى دا بۇرىنعىداي ەمەس. ال جاھاندانۋدىڭ اۋىلعا جەتكەن ەلەكتروندى ۆايفاي بايلانىسى ارقىلى اۋىل بالاسى قولىنا تۇسپەيتىن كىتاپتىڭ ورنىنا پلانشەت پەن ارزان سمارتفوندارىنا عانا ۇڭىلەدى...
ال باجايلاپ قاراساق, وتكەن حح عاسىردىڭ قازاق اۋىلىنا تيگىزگەن ىزگى اسەرى – بالالار كىتاپ وقىپ ءوستى. ءتىلى قازاقشا شىققان بالا قازاق فولكلورىنىڭ جىل سايىن كوپتەپ شىعارىلاتىن نەبىر ۇلگىلەرىن: ەرتەگى, ەپوستىق جىرلار, شەشەندىك سوزدەرىن, ماقال-ماتەلدەرىن, ۇلت ادەبيەتى كلاسسيكتەرىنىڭ شىعارمالارىن وقىپ, انا ءتىلىنىڭ ءنارىن وي-ساناسىنا ارمانسىز دارىتا ءبىلدى. شەتەل كلاسسيكاسىنىڭ دا التىن قورى جيۋل ۆەرن, دانيەل دەفو, حانس كريستيان اندەرسەن, شارل پەررو, مارك تۆەن, تاعى دا باسقالارىنىڭ دۇنيە ءجۇزى حالقىنا كەڭىنەن تانىمال شىعارمالارى قازاقشالانىپ, ءار بالانىڭ جۇرەگىنە جول تاپتى. انا تىلىندەگى ادەبي كوركەم شىعارمالار سول كەزدەرى ءار ءۇيدىڭ كىتاپ سورەسىنەن تابىلاتىن. ال قازىر وكىنىشكە قاراي, اۋىلدا دا, قالادا دا كىتاپ وقىمايتىن ۇرپاق قاۋلاپ ءوسىپ كەلەدى. بۇعان كىنالى كىتاپ شىعارۋ ءىسىنىڭ نارىق جاعدايىنا باعىنىپ, بيزنەسكە اينالعانى دەر ەدىك. كىتاپتىڭ ەڭ باستى نارىعى ادامنىڭ رۋحاني الەمىنە بەرەتىن ولشەۋسىز كوركەم قۇندىلىعىندا. ءتىلدىڭ قازىنالى دۇنيەسى ارقىلى ۇلتتىق سانانى قالىپتاستىرا بىلۋىندە. بۇگىنگى تاڭدا وسى قۇندى تەتىكتەن ايىرىلىپ بارا جاتقاندايمىز, وسىنىڭ سالدارىنان ءوز ءتىلىن بىلمەيتىن نەمەسە شالا بىلەتىن بۋىننىڭ قاتارى كوبەيىپ كەلەدى. ەلەكتروندى تەلە اقپارات قۇرالدارىنىڭ دا شۇبارلانعان سوزدەرى دە جاستاردىڭ ءتىلدى يگەرۋىنە, ۇلتتىق وي-ساناسىنىڭ وسۋىنە كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. ال بالالارعا ارنالعان قازاقشا تانىمدىق ءارى تارتىمدى انيماتسيالىق دۇنيەلەر ساۋساقپەن سانارلىقتاي, شەتەلدىك مۋلتفيلمدەردىڭ كەدىر-بۇدىر اۋدارما نۇسقالارى ءتىلدى كۇيرەتپەسە, بالاعا دۇرىس سويلەۋدى ۇيرەتپەيدى. باسپاسوزدە, الەۋمەتتىك جەلىدە سىنعا ۇشىراعان, ەل-جۇرتتىڭ نارازىلىق تۋعىزعان QosLike («قوسلايك» - «قوسىلايىق») «ەۋرازيا» ارناسىنداعى حابار شىن مانىسىندە جاستاردى ۇلتسىزداندىرۋعا قىزمەت جاساۋدا دەسەم, ارتىق ايتقانىم بولماس. كوپشىلىك كورەرمەنگە ىڭعايلى ۋاقىتتىڭ ارالىعىندا تەلەەفيردى ورىسشاسى ارالاس, بەس ءسوزىنىڭ ەكەۋى عانا ساقاۋ قازاقشا بولىپ كەلەتىن الاشۇبار ديالوگتارمەن ءبۇلدىرىپ جاتقان كەيبىر شالاقازاق قىز-جىگىتتەردىڭ ونەگەسى قاي جاعىنان كەلگەندە دە ۇلتتىق وتباسىلىق تاربيەگە يگى اسەرىن تيگىزبەسى انىق. ۇلتتىق تاربيەنىڭ نىشانى جۇرداي بولعان تۇستا انا ءتىلىنىڭ دە ءحالى مۇشكىلدەنە بەرمەك. وتكەن مىڭجىلدىقتىڭ 80-جىلدارىندا قازاقتىڭ كورنەكتى جازۋشىسى عابيدەن مۇستافين ايتقانداي, راسىندا بۇرىن ۇلتشىلدىقپەن كۇرەسسەك, ەندى ءوز ارامىزدا ۇلتسىزدىقپەن كۇرەسەمىز بە دەپ امالسىزدان ويعا قالاسىڭ.
ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا دا ءتىل ماسەلەسىنە قاتىستى ورىن الىپ كەلە جاتقان تۇيتكىلدەر بارشىلىق. اسىرەسە تالاي مىڭجىلدىقتى قامتيتىن تاريحىمىزدى شوۆينيستىك ءارى يمپەريالىق كوزقاراستاردان ارىلتۋ باعىتىنداعى شىنايى دا جاڭا, تىڭ زەرتتەۋلەرگە باتىل بارۋ جانە ونى دۇرىس وقىتىپ, ۇيرەتۋ ارقىلى ۇلتتىق وي-سانانى جاڭارتۋ كەشىكتىرۋگە بولمايتىن بۇگىنگى تاڭداعى وزەكتى ماسەلە. مەملەكەتتىلىگىمىزدى ۇلتتىق تۇرعىدان نىعايتا ءتۇسۋدىڭ باستى نەگىزى ءتىلىمىزدىڭ باسىبايلى ەگەمەندىگى دەسەك, ال تاعى ءبىر نەگىزى تاريحىمىزدى تۇگەندەۋ, ءوزىمىزدى ءوزىمىز تانۋ, وزگەگە بۇلجىماستاي ەتىپ مويىنداتۋ.
ءتىلىمىزدىڭ تۇعىرلى, ۇلتتىق بەينەسىنىڭ كىرشىكسىز بولۋىنا باسقا ەمەس, ار الدىندا, بولاشاق ۇرپاق الدىندا ءوزىمىز عانا جاۋاپتىمىز. تاۋەلسىزدىگىمىزدى جالاڭ سوزبەن ەمەس, ناقتى ونەگەلى ىسپەن ارداقتايتىن ىنتىماقشىل ۇلتجاندىلىق سانانى ءدىلىمىز بەن تىلىمىزگە سىڭىرە بىلەيىكشى. ءتىلىمىزدىڭ تۇعىرى بيىك بولعاي!..
ء مادي ايىمبەتوۆ,
جازۋشى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى