قازىرگى تاڭدا الەم بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن جاھاندىق اپاتقا تاپ كەلىپ وتىر. كليماتتىڭ وزگەرۋى – بۇكىل الەم ەلدەرىنىڭ تىزە قوسۋىن, ء«بىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارۋىن» قاجەت ەتەدى. وسىدان بەس جىل بۇرىن شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن مەملەكەتتەر باسشىلارى جينالىپ, پاريج كەلىسىمىنە قول قويدى. اتالعان قۇجاتقا سايكەس, ءار ەل پارنيكتى گازداردى شىعارۋدى ازايتۋعا ۋادە بەرگەن.
ەۋروپالىق كوميسسيا پرەزيدەنتى ۋرسۋلا ۆون دەن ليايەن, ەۋروپالىق ينۆەستيتسيالىق بانك پرەزيدەنتى ۆەرنەر حويەر بۇگىنگى ماقالاسىندا جاھاندىق جىلىنۋ ماسەلەسىنە نازار اۋدارادى. اۆتورلاردىڭ ايتۋىنشا, ەۋروپالىق وداق قابىلداعان جاسىل كەلىسىمشارتتىڭ اياسىن كەڭەيتىپ, جاھاندىق جاسىل كەلىسىمگە قول قويۋ قاجەت. بۇل تۇرعىدا شارتاراپتى جاسىل ەنەرگياعا كوشىرۋگە كارى قۇرلىق كومەك كورسەتپەك.
كەلەسى ماقالا تەحنولوگيا سالاسىنداعى ماڭىزدى ماسەلەلەرگە ارنالعان. ناتو-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى اندەرس فوگ راسمۋسسەننىڭ ايتۋىنشا, اقش پەن ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تەحنولوگياعا قاتىستى ەرەجەلەردە ورتاق كەلىسىمگە كەلە الماۋى اۆتوكراتيالى ەلدەردىڭ وڭ جامباسىنا كەلىپ وتىر. وسىلايشا, ولار وزدەرىنىڭ ەرەجەلەرىن جۇزەگە اسىرا باستادى. ماقالا اۆتورى بۇعان جول بەرمەس ءۇشىن اقش پەن ەۋروپا ورتاق كەلىسىمگە كەلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدى.
ەستەرىڭىزگە سالايىق, الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت ازىرلەيتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جارىق كورىپ وتىر.
كوپەنگاگەن – بۇگىنگى ەركىن الەم الدىندا تۇرعان ەڭ ماڭىزدى ماسەلەنىڭ ءبىرى – اقش پەن ەۋروپالىق وداقتىڭ دامىپ كەلە جاتقان تەحنولوگيالارعا قاتىستى ۇستانىمدارىنىڭ سايكەسپەيتىنى. اقش پەن ەۋروپالىق وداق اراسىنداعى وسى باعىتتا پىكىرى الشاق كەتۋى قىتاي مەن باسقا اۆتوكراتيالىق رەجىمدەرگە وڭتايلى بولىپ تۇر. ويتكەنى ولار ءومىرىمىزدىڭ, ەكونوميكامىزدىڭ جانە قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ بىرنەشە ۇرپاققا جالعاساتىن كوپتەگەن اسپەكتىلەرىن باسقاراتىن ەرەجەلەر مەن نورمالار ەنگىزىپ, جاڭا قۇرالدار جاساۋعا كىرىستى. رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين وتە دۇرىس ايتادى. «كىم جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا وزىق شىقسا, وندا ول الەمنىڭ بيلەۋشىسىنە اينالادى».
اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەننىڭ كۇن تارتىبىنە قويعان ەلدەگى جانە شەتەلدەگى دەموكراتيانى نىعايتۋ جوسپارى وسى ستراتەگيالىق الشاقتىقتى جويۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتلانت مۇحيتىنىڭ ەكى جاعىندا ورنالاسقان كوشباسشىلار سوعان سۇيەنىپ, تسيفرلى جارىستا جەڭىپ شىعاتىن, ورتاق قۇندىلىعىمىزعا نەگىزدەلگەن جاھاندىق ەرەجە قالىپتاستىرۋعا كومەكتەسەتىن دەموكراتيالىق تەحنولوگيالىق وداق قۇرۋى كەرەك.
بايدەن مەن ۆيتسە-پرەزيدەنت كامالا حارريس وزدەرىنىڭ سايلاۋالدى تۇعىرنامالارىندا وسى جىلدىڭ سوڭىندا جاھاندىق «دەموكراتيا ءسامميتىن» شاقىرۋعا ۋادە بەردى. بۇل – تاماشا يدەيا. سونداي-اق دەموكراتيا اليانسى قورى 2018 جىلدان باستاپ جىل سايىن ۇيىمداستىرىپ كەلە جاتقان كوپەنگاگەن دەموكراتياسى سامميتىنە ساي كەلەدى. ءىس-شارادا بايدەن نەگىزگى باياندامانى جاساماق. بىراق بايدەن ءسامميتىنىڭ فورماتىنا قاتىستى بىرقاتار سۇراق بار. وعان دەموكراتياسى جوق ەلدەر شاقىرىلا ما؟ كەزدەسۋگە قاتىسۋشىلار قانداي ناقتى مىندەتتەردى شەشۋگە كەلىسە الادى؟
بايدەن كەم دەگەندە سوڭعى ماسەلەگە باسىمدىق بەرۋگە ءتيىس. 2018 جىلدىڭ اياعىنان باستاپ اقش-تىڭ جاساندى ينتەللەكت جونىندەگى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميسسياسى بىرقاتار ۇسىنىس ازىرلەدى. وعان Google-ءدىڭ بۇرىنعى باس ديرەكتورى ەريك شميدت توراعالىق ەتەتىن كورنەكتى تەحنولوگيا كومپانيالاردىڭ باسشىلارى ەنگەن. ۇسىنىس جاساندى ينتەللەكت جونىندەگى اقش-تىڭ ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگى مەن قورعانىس قاجەتتىلىكتەرىن جان-جاقتى شەشپەك. جاقىندا كوميسسيا اقش پرەزيدەنتى كونگرەسس الدىنداعى سوڭعى ەسەبىن جاريالادى. ەۋروپالىقتار مەن امەريكانىڭ باسقا دەموكراتيالىق وداقتاستارى دا ونى وقىپ, ارەكەت ەتۋى كەرەك.
مەن 2019 جىلدىڭ سوڭىندا كوميسسيانىڭ كونفەرەنتسياسىندا سويلەگەن سوزىمدە اقش-تىڭ قىتاي مەن رەسەيگە قاتىستى ساياساتتاعى ماڭىزدى تۇسى بۇكىل الەم بويىنشا سەرىكتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتۋ قابىلەتى ەكەنىن ايتقان ەدىم. سوندىقتان قورىتىندى ەسەپتەگى نەگىزگى ۇسىنىستىڭ ءبىرى اقش-تا دەموكراتيالىق نورمالار مەن قۇندىلىقتاردى جانە قىتايدا جاسالعان تسيفرلى ينفراقۇرىلىمدى قابىلداۋعا قارسى ساياساتتى ۇيلەستىرۋگە باعىتتالعان «دامۋشى تەحنولوگيالار كواليتسياسىن» قۇرۋعا ارنالعانىنا قۋانىشتىمىن. بۇل كواليتسيا «حالىقارالىق تسيفرلى دەموكراتيا باستاماسىنا» ارقاۋ بولادى. وسىلايشا, ەركىن قوعامدارىمىزدىڭ مۇددەسىن جىلجىتۋعا, دەموكراتيالىق قۇندىلىقتارعا ساي كەلەتىن جاساندى ينتەللەكت پەن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋگە, دامىتۋعا جانە ىلگەرىلەتۋگە جاعداي جاسالماق.
بىزگە كۇن تارتىبىنە ءدال وسىنداي ماسەلەنى شىعارۋ قاجەت. بىراق وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن ترانساتلانتتىق جانە تىنىقمۇحيتتىق سەرىكتەستەر جاڭادان پايدا بولعان تەحنولوگيالارعا, اتاپ ايتقاندا «زاماناۋي مۇناي» سانالاتىن ەكى تاۋار – دەرەكتەر مەن جارتىلاي وتكىزگىشتەرگە قاتىستى بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەنى شەشۋدە مامىلەگە كەلۋگە ءتيىس. ەكى ماسەلەدە دە جاڭا دەموكراتيالىق كونسەنسۋسقا كەلۋىمىز كەرەك.
اسىرەسە, دەرەكتەر مەن دەرەكتەردى قورعاۋ ماسەلەسىندە اقش الەمنىڭ باسقا ەركىن ەلدەرىمەن بىرگە دامىعان جوق. جاپونيا ەۋروپالىق وداققا ۇقساس ستاندارتتار قابىلدادى. وسىلايشا مالىمەتتەرگە ەركىن قول جەتەدى. ال ۇلىبريتانيا «برەكسيتتەن» كەيىن سوعان ۇقساس رەجىم قولدانباق. جاپونيا 2019 جىلى G20-نىڭ توراعالىعى كەزىندە جاھاندىق ەركىن مالىمەت كەلىسىمىن العا تارتتى. بىراق ءبىراز پروگرەسكە قاراماستان, قىتاي بۇعان قارسى بولعاندىقتان اياقسىز قالدى. ءوزارا سەنىمدىلىكتى ارتتىرۋ الاڭىندا مالىمەتكە ەركىن قول جەتكىزۋ ليبەرالدى دەموكراتيالىق ەلدەردىڭ جاساندى ينتەللەكتىنىڭ دامۋىنا ۇلكەن سەرپىلىس بەرەدى. اۆتوريتارلى رەجىمدەر مەن قاداعالاۋعا قۇمار مەملەكەتتەر مەتامالىمەتتەرگە قول جەتكىزۋى الدەقايدا جەڭىل. سوندىقتان ولارمەن باسەكەلەسۋ ءۇشىن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋىمىز كەرەك.
سول سياقتى جاقىندا عانا كۋا بولعان جارتىلاي وتكىزگىشتەردىڭ جاھاندىق تاپشىلىعى جانە الەمدەگى اۆتوموبيل زاۋىتتارىنىڭ توقتاپ قالۋى تايۆان مەن وڭتۇستىك كورەياداعى ءوندىرىس ورىندارىنا تاۋەلدى ەكەنىمىزدى كورسەتتى. ولاردا قازىردىڭ وزىندە قاجەتتى نوۋ-حاۋ مەن دۇنيەجۇزىلىك وندىرىستىك-جەتكىزۋ تىزبەگى بار. بىراق سوعان قاراماستان دەموكراتيالىق وداق شەڭبەرىندە ولاردى قولداۋدى جالعاستىرعانىمىز ءجون. سونىمەن قاتار جارتىلاي وتكىزگىشتەرگە دە, ماڭىزدى شيكىزاتقا دا, سيرەك كەزدەسەتىن مەتالدارعا دا قاتىستى دەموكراتيالىق ارتىقشىلىق ايماعىن قۇرعانىمىز ابزال. ولار جاسىل جانە تەحنولوگيالىق رەۆوليۋتسيامىزعا ىقپال ەتەدى.
بايدەننىڭ تەحنولوگيالىق قيىندىقتاردى شەشۋ جونىندە ترانساتلانتتىق كەلىسىمگە كەلۋگە نيەتتى ەكەنىن بىلەمىز. بۇعان 2018 جىلى سايلاۋدىڭ ادالدىعى جونىندەگى ترانساتلانتتىق كوميسسيانى قۇرعان كەزدە كوزىم جەتتى. رەسەيدىڭ اقش-تاعى 2016 جىلعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا ارالاسۋىنا نەمەسە ەۋروپانىڭ قۇرلىقتا وتكەن كوپتەگەن سايلاۋلارىنا سەلقوس قاراۋ جەتكىلىكسىز. كەرىسىنشە, ماقساتىمىز دەموكراتيالىق وداقتاستاردىڭ كۇش-جىگەرىن بىرىكتىرىپ, كەلەشەكتەگى سايلاۋعا ارالاسۋعا, سونىڭ ىشىندە ديپفەيكتەردى قولدانۋ ارقىلى جاساندى ينتەللەكتى پايدالانۋعا جول بەرمەۋىمىز قاجەت.
ەندى بايدەن كەلەسى يندۋستريالدى رەۆوليۋتسيادا ەركىن الەمنىڭ جوعارى دەڭگەيگە شىعۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وسىنداي ۇستانىمدى قولدانا الادى. ەگەر ەۋروپا ترانساتلانتتىق تەحنولوگيالىق ىنتىماقتاستىققا قارسى كەلسە, اۆتوكراتتار ءوز ەرەجەلەرىن شىعارا باستاعاندا شاعىمدانۋعا قۇقىعىمىز جوق.
اندەرس فوگ راسمۋسسەن,
ناتو-نىڭ بۇرىنعى باس حاتشىسى (2009-2014 جىلدار), دانيانىڭ بۇرىنعى پرەمەر-ءمينيسترى, دەموكراتيا اليانسى قورىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى
Copyright: Project Syndicate, 2021.
www.project-syndicate.org