كوكتەمنىڭ ءمانى كوشەت ەگۋدە

كۇن ك ۇلىمدەگەن كۇنگەيدە سەن­بىلىكتە قاتىسۋشىلار ءتورت اۋدان­داعى ساياباقتار مەن گۇلزار­لاردى, اۋلا مەن كوشەلەردى جانە ارىق-اتىزداردى قوقىستان تازارتتى. اباي اۋدانىنىڭ اۋماعىنا 20 مىڭ ءتۇپ قاراعاش پەن جىڭعىل اعاشى وتىرعىزىلدى. كوشەتتەر اقجار تۇرعىن الابىنا دەيىنگى كوشەنىڭ بويىنا, مۇسىلمان ما­زاراتىنىڭ ماڭىنا جانە با­دام وزەنىنىڭ جاعالاۋىنا ەگىلدى. جال­پى سەنبىلىك بارىسىندا اباي, ءال-فارابي, ەڭبەكشى, قاراتاۋ اۋداندارى اۋماعىندا تازالىق جۇمىستارى قىزۋ جۇرگىزىلدى.

قاراتاۋ اۋدانى بويىنشا جالپى 8 سەكتورعا ءبولىنىپ, كوپقاباتتى ءۇي اۋلاسىمەن ىشكى ورام كوشە بوي­لارىنداعى جاسىل ايماق, جاياۋ جۇرگىنشىلەر جولى, سىنعان بۇتاقتار مەن قوقىستان تازارتىلدى. سونداي-اق كوپقاباتتى ءۇي اۋلاسى مەن ىشكى ورام كوشەلەرىنىڭ بويلارىنا 2 مىڭ ءتۇپ اعاش كوشەتى وتىرعىزىلدى. ال اباي اۋدانى بويىنشا 10 مىڭ ءتۇپ قاراعاش, 10 مىڭ ءتۇپ جىڭعىل كوشەتى ەگىلدى. سونىمەن قاتار, 258 اۋلانىڭ 72-نە قالانىڭ برەندىنە اينالعان 3 مىڭ راۋشان گ ۇلى (3 مىڭ ءتۇپ) ەگىلدى. ءال-فارابي اۋدانىنا قاراستى ساۋلە شاعىناۋدانى (№276 جانە №195 ورام) جاڭادان سالىنعان جولداردىڭ اۋماعىندا سەنبىلىك ۇيىمداستىرىلىپ, جالپى 1300 اعاش وتىرعىزىلدى. ەڭ­بەكشى اۋدانىندا 1-ءشى اۆتو­جول كوشەسىنىڭ بويىنا, 16 شاعىناۋداندا №39 ورتا مەكتەپ اۋماعى مەن «فوسفورشىلار» مادەنيەت سارايى اۋماعىندا سەنبىلىك ءوتىپ, تۇرعىندار بەلسەندىلىك تانىتتى. اتالعان اۋدان اۋماعىندا جال­پى 2 مىڭ ءتۇپ اعاش وتىر­عى­­زىل­دى. بۇل كۇنى قالا اكىم­دى­گىنىڭ قۇرىلىمدىق وننان اس­تام باسقارما قىزمەتكەرلەرى اسان­­باي اسقاروۆ اتىنداعى دەن­درو­لوگيالىق ساياباعىنا تازالىق جۇ­مىستارىن جۇرگىزدى.

جاقسىلىقتىڭ جارشىسىنا اينالعان كوكتەمگى كوشەت ەگۋ ناۋقانىنا ءدىن وكىلدەرى دە ءوز ۇلەستەرىن قوسۋدا. قازاقستان تا­ۋەلسىزدىگىنىڭ 30 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا قمدب شىمكەنت قالالىق وكىلدىگىنىڭ ۇيىتقى بولۋى­مەن اسانباي اسقاروۆ اتىنداعى دەندروساياباقتا «اعاش – ەل داۋلەتى, جەر ساۋلەتى» اتتى يگى شا­را ءوتتى. قالانىڭ باس يمامى باقداۋلەت ابدراحمانوۆ باستاعان سال­دەلىلەر ساياباق اۋماعىنا جو­عارى سۇرىپتى 205 ءتۇپ اعاش كو­شەت وتىرعىزدى. سونداي-اق, دەن­درولوگيالىق ساياباقتا «شىمكەنت قالاسى يمامدارىنىڭ اللەياسى» اشىلدى. «بۇل شارا باس ءمۇفتي ناۋرىزباي قاجى تاعان ۇلىنىڭ قولعا الۋىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىعى اياسىندا وتكىزىلىپ وتىر. اعاش كوشەتىن وتىرعىزۋ شاراسى مەشىتتەر مەن وزگە دە ورىنداردا ءۇش اي بويى جالعاسادى», دەدى قالانىڭ باس يمامى.

ەسكە سالار بولساق, مەملەكەت قايراتكەرى اسانباي اسقاروۆتىڭ باستاماسىمەن 1979 جىلى نەگىزى قالانعان شىمكەنت مەملەكەتتىك دەندرولوگيالىق ساياباعىنىڭ جەر كولەمى بۇگىندە 117 گەكتارعا جەتتى. مۇندا 500 مىڭنان استام اعاش جانە 1 ميلليوننان استام شوپتەسىن وسىمدىكتەر بار.

سوڭعى جىلدارى قالادا جان سانىنىڭ كۇرت وسۋىنە وراي شا­­ھار ەكولوگياسىن جاقسارتۋ ماق­ساتىندا كوگالداندىرۋ مەن ورمان قورلارىن تولىقتىرۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە. بۇگىنگى تاڭدا شىم­كەنت قالاسىنىڭ تابيعي رە­­سۋرستار جانە تابيعات پايدالا­نۋدى رەتتەۋ باسقارماسىنا قا­راستى «جاسىل بەلدەۋ» كمم-نە بە­كىتىلگەن جەر ۋچاسكەلەرىنىڭ جال­­پى اۋماعى 1 483 گەكتاردى قۇ­­رايدى. ونىڭ 976 گەكتارى شا­يىن­دى سۋ قويماسىنىڭ ماڭىندا ورنالاسقان «قاينار-بۇلاق» ۋچاس­كەسىنە تيەسىلى. كوكتەمدە مۇن­دا 97,5 مىڭ دانا كوشەت ەگىلەدى. قازىرگى تاڭدا 260 مىڭ دانا اعاش ءوسىپ تۇرعان ايماققا قوسىمشا قاراعاش, شاعان وتىرعىزۋ جوس­پارلانۋدا. جايقالعان تابيعات ءوز كەزەگىندە ەكولوگيانى جاقسارتىپ قانا قويماي, شاھاردى جەلدەن قورعاۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. ءبىر سوز­بەن جاسىل بەلدەۋ شىمكەنتتىڭ ەكوساۋىتىنا اينالماق.

شىمكەنت