وبلىس ورتالىعىندا جالپاق جۇرتتىڭ رۋحاني سۇرانىسىن وتەپ تۇرعان ورىننىڭ ءبىرى – وبلىستىق ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيى. مۋزەي قىزمەتكەرلەرى جامان تۇماۋ جايلاپ تۇرعان ۋاقىتتا دا قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرماي, زامانداستارىمىزدىڭ سۇرانىسىن وتەۋگە زور ۇلەس قوسىپ وتىر.
مۋزەي زالدارىنداعى كوپشiلiكتiڭ نازارىنا ۇسىنىلعان قازاق حالقىنىڭ عاسىرلار بويعى شامشىراعى بولعان يسلام دiنiنە قاتىستى قولجازبالار مەن حIح عاسىردىڭ سوڭى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا جارىق كورگەن كونە كiتاپتار, ەرلiك پەن ءور نامىستىڭ نىشانىنا اينالعان قازاق باتىرلارىنىڭ قارۋ-جاراقتارى, ۇلتتىق مۋزىكا ونەرiنiڭ وشپەس سارىنى iسپەتتi ۇلتتىق ساز اسپاپتارىنىڭ ونداعان ءتۇرi, حالقىمىزدىڭ تۇرمىس-تiرشiلiگiنەن سىر شەرتەتiن ۇلتتىق ىدىس-اياقتار, زەرگەرلەردiڭ ايەل ادامدارعا ارناپ اسقان ەپتiلiكپەن سوققان زەرگەرلiك بۇيىمدارى كورگەن جاننىڭ كوڭiلiنە قۋانىش سىيلاپ, مول رۋحاني ازىق بولارى انىق.
VIII-IX عاسىردان باستاپ قازاق دالاسىندا يسلام ءدىنىنىڭ تارالۋىنا بايلانىستى بالاساعۇن, سىعاناق, يسفيدجاپ, وتىرار, ياسسى, ساۋران ءتارىزدى ورتا عاسىرلىق قالالاردا مەشىت, مەدرەسەلەر اشىلىپ, ءتۇپ نەگىزى قۇراننان باستاۋ الاتىن ءدىني-اعارتۋشىلىق باعىتتاعى جانە تاريحي سيپاتتاعى كىتاپتار جارىق كورە باستاعان. ادەبيەت جانە ونەر مۋزەيى قورىندا بۇگىنگى كۇندە جۇزدەن استام ءار جىلدارى ءار قالالاردان باسىلىپ شىققان جۇزدەن استام ءدىني كىتاپتار ساقتالۋدا.
قۇندى دۇنيەنىڭ ءبىرى – قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ «ديۋاني حيكمەت» كىتابىنىڭ قولجازبا كوشىرمەسى. شامامەن XVI-XVII عاسىر. كىتاپ قازاق, وزبەك, تۇرىك تىلدەرىندە جارىق كورگەن بولاتىن. XVI-XVII عاسىرلاردىڭ ارالىعىندا بۇحار قاعازىنا تۇسىرىلگەن. شاعاتاي ءتىلىنىڭ قىپشاق ديالەكتىسىندە جازىلعان. بۇل قازىرگى قازاقتىڭ ادەبي-جازبا تىلىنە وتە ورايلاس دەگەندى بىلدىرەدى. بۇرىنعى نۇسقالار نەگىزىنەن وعىز ديالەكتىسىندە (قازىرگى وزبەك تىلىنە جاقىن) جازىلعان ەكەن. مۋزەيدەگى وسى قولجازبا نۇسقا ەڭ ەسكى ءارى سيرەك كەزدەسەتىن ۇلگى. 90 بەتتەن تۇراتىن قولجازبانى تولىق اۋدارعان جاعدايدا بۇرىنعى ءمالىم بولعان 3 نۇسقامەن سالىستىرۋلاردىڭ ناتيجەسىندە ترانسكريپتسيالىق, ماتىندىك, كوركەم پوەتيكالىق ۇلكەن ايىرماشىلىقتىڭ, وزگەشەلىكتىڭ بەتىن اشۋعا بولادى جانە بۇل قولجازبا قازاق ادەبيەتى ءۇشىن دە, ءتىل تاريحى ءۇشىن دە, ەجەلگى ءدىني-فيلوسوفيا ءۇشىن دە تەڭدەسسىز قۇندى, ماڭىزدى رۋحاني مۇرا بولىپ تابىلادى.
«قيسسا-ءسۇل-ءانبييا-ي» كىتابى. رابعۇزي – ءXىىى عاسىردىڭ اياعى مەن ءXىV عاسىردىڭ باسىندا كونە تۇركى تىلىندە ءىرى تۋىندىلار اكەلگەن تۇلعالاردىڭ ءبىرى. «قيسسا-ءسۇل-ءانبييا-ي» ەڭبەگى 72 پايعامبار ءومىرىنىڭ تاريحى جايىندا. قيسسانىڭ نەگىزگى مازمۇنى قۇران مەن ىنجىلدەن الىنعان. ويتكەنى ءار پايعامباردىڭ تۇسىندا قانداي اياتتاردىڭ تۇسكەنىنە دەيىن ناقتىلى كورسەتىلىپ وتىرادى. ءارى سول پايعامبارلار زامانىنداعى حالىقتىڭ سانا-سەزىمى قانداي دارەجەدە بولعاندىعى ءھام يسلام ءدىنىن سول زامانداعى حالىققا تاراتۋداعى قيىندىقتار مەن سوعىستار, سەرگەلدەڭ مەن جەڭىستەر جايلى كەڭ ماعلۇمات بەرەدى. «قيسسا-ءسۇل-ءانبييا-ي» موعول-تاتار تىلىندە 1903 جىلى قازان شاھارىندا كاريموۆتەر باسپاسىنان جارىق كورگەن. بىراق اتالمىش ءتارجىمادا 24 پايعامباردىڭ عانا ءومىر تاريحى ءسوز بولادى. ياعني جوعارىداعى رابعۇزيدىڭ قالامىنان شىققان 72 پايعامبار سانىنا جەتپەيدى. قۇراندا 24 مىڭ پايعامبار, 33 مىڭ ساقابا دەيدى. 1903 جىلى جارىق كورگەن «قيسسا-ءسۇل-ءانبييا-ي» اۋدارماسىنىڭ العى سوزىندە:
«قيسسا-ءسۇل-ءانبييا-ي» كىتابى رابعۇزي جازبالارىنان ءتارجىمالانىپ وتىر. كىتاپقا ەنبەي قالعان پايعامبارلار تاريحىن ءبىز قازى ءتاپسىرى مەن جالەلين تاپسىرىنە مۇراجاعات قىلىپ (سۇيەنىپ), بۇ ەكى تاپسىردە بولماعانىن ءنازھاتۇلمۇجالىس كىتابىنان الىپ «ھاروت ۋا مارۋت» قيسساسىن جانە ءداۋىت عالايھي ءۋاسسالام قيسساسىمەن موعول تىلىنەن ءتارجىمالاپ, مۇمكىندىگىمىزشە تولىقتىرۋعا ەڭبەك ەتتىك» دەپ جازىلعان.
ءيسلام قازان باسپاسىنا تاپسىرۋشىلار: ءماترجام داموللا, عابدۇلعۇلام حازرەتى, شاريفيددين موللا. كىتاپتىڭ جارىق كورۋىنە پەتەربور تسەنزۋراسى تاراپىنان 1903 جىلى 13 ماۋسىمدا رۇقسات بەرىلگەن. رابعۇزيدىڭ «قيسسا-ءسۇل-ءانبييا-ي» جازباسى قۇران كارىم ماعىناسىن تۇسىنۋگە, قاسيەتتى قۇراننىڭ اقيقات ەكەنىنە ەش ءشۇبا كەلتىرمەي, يسلام ءدىنىنىڭ دامۋىنا قىزمەت ەتكەن ءوز زامانىنىڭ سۇبەلى دۇنيەسى. بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكەن رۋحاني قازىنا.
كوكشەتاۋ