كوكشەتاۋ مەن قاراوتكەلدىڭ كەڭ كوسىلگەن القابىندا سانسىز بۇلاقتىڭ كۇنى-ءتۇنى شاپقىلاپ اققان, قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن قىرىق كۇن شىلدەدە كەنەزەسى كەپكەن دالانىڭ تاڭدايىن جىبىتكەن, وسىمدىك اتاۋلىنىڭ بويىنا ءنار بەرگەن تاماشا شاعىن كونەكوز قاريالار بۇگىندە ساعىنىشپەن ەسكە الادى.
بۇگىنگى بۋلىعىپ اققان بۇلاقتار تۋرالى ءسوز ساباقتاماس بۇرىن الدىمەن ءوڭىردىڭ سۋلى, نۋلى جەر ەكەندىگىن ايتا كەتەلىكشى. شىن مانىندە سۋ بايلىعى جەتىپ جاتىر. 1959 جىلى جارىق كورگەن «تىڭ ايماعىنداعى جەرۇستى سۋ قورلارى» دەپ اتالاتىن عىلىمي جيناقتا كوكشەتاۋ وڭىرىندە عانا 1 515 كول بولعاندىعى ايتىلادى. تانانىڭ كوزىندەي ءمولت-ءمولت ەتىپ جاتاتىن وسى كولدەردىڭ 1 320-ى سۋى بالداي تۇششى كول بولعان ەكەن. ال ءبىز ىندەتە ىزدەپ, ءىزىن قاۋزاپ وتىرعان بۇلاق شە؟ تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋ كەزىندە قارا جەردىڭ قىرتىسىن قوپارعان سوقانىڭ ءتىسى جاپقان, مالدىڭ اياعى باسقان, تابيعاتقا جانى اشىمايتىن ادامداردىڭ زيانى تيگەندىكتەن كوزى بىتەلگەن بۇلاقتار قانشا؟ بۇگىنگى كۇنى نەشەۋى اعىپ جاتىر؟ تاقىرىپتى ىندەتىپ, تابيعاتقا تىكەلەي قاتىسى بار ۇجىمدارعا حابارلاستىق. وكىنىشكە قاراي, بۇلاق تاقىرىبى ءبىرجولا جابىلعان ەكەن. باياعىدا بىتەلگەن كوزىمەن بىرگە.
تامىلجىعان تابيعاتتىڭ باعا جەتپەس بايلىعى ىسپەتتى كولدەردىڭ قانشاسى قالعاندىعىن ەشكىم تاپ باسىپ ايتا المايدى. ەكوقۇرىلىمنىڭ ءبىر بولىگى, بولىگى بولعاندا دا قۇندىسى رەتىندە قادىرلەپ ساقتاۋدىڭ ەستە بولماعاندىعى, قانشاما بايلىقتىڭ كوزدەن تاسا, كوڭىلدەن جىراق قالعاندىعى قىنجىلتادى. ارناسى شاعىن كولدەر جەر بەتىنەن مۇلدەم جوعالىپ كەتتى, جوعالىپ تا جاتىر, قايسىبىرىنىڭ تابانى تايىزدالىپ, قامىس باسقان قورىسقا اينالدى.
جازىق دالاداعى كولدەردىڭ سۋى تايىز بولىپ كەلەدى. وسىناۋ كولدەردى قورەكتەندىرەتىن دە قادام باسقان سايىن كەزىگەتىن بۇلاقتار ەدى. بۇلاقتاردىڭ كوزى بىتەلىپ, تۇنشىعا تارتىلۋى كول سۋىنىڭ تايىزدانىپ, قۇرعاپ قالۋىنا اكەلدى. ادەتتە تاۋلى-قىراتتى وڭىرلەردىڭ كولدەرى تەرەڭ, سۋى مول بولادى. مۇنداي كولدەرگە اۋليەكول, ايناكول, زەرەندى, شالقار, يمانتاۋ سياقتى سۋ ايدىندارى جاتادى. الايدا, سۋ قورىن ەسەلەيتىن بۇلاق سۋى ازايعان سوڭ بۇل كولدەردىڭ ارناسى تارتىلا تۇسۋدە. ءتىپتى ماقتاۋلى شورتان, قوپا كولدەرىنىڭ جاعدايى دا اقىرىپ اراشا سۇرارلىقتاي. جالپى, كولدەردەگى سۋ قورى وعان قۇيىلاتىن بۇلاق سۋىنىڭ مولشەرىنە, جاڭبىر مەن قار سۋىنا بايلانىستى ەكەنى بەلگىلى.
كول سۋلارىنىڭ اششى, تۇششىلىعى قورشاعان ورتانىڭ فيزيكا-گەوگرافيالىق, بيوحيميالىق اسەر ەتۋىنە بايلانىستى. كولگە قۇيىلاتىن سۋ قورىنىڭ تۇز قۇرامىنا, قوسىلاتىن, نە بولماسا ءراسۋا بولاتىن سۋ مولشەرىنە دە قاتىستى. مۇنىڭ بارلىعىن رەتتەيتىن بۇلاق سۋى ەدى.
ءبىر كەزدە بۇلاق سۋلارى قورەكتەندىرمەگەندىكتەن, ارناسى تايىزدالىپ بارا جاتقان بۋراباي باۋرايىنداعى كولدەردى سەرگەەۆ سۋ قويماسىنان كەلەتىن سۋمەن تولىقتىرۋ تۋرالى ۇسىنىس تا ايتىلعان. عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, بۇل مۇلدە قاتە يدەيا. باسقا ەكو جۇيەدەن وزىندىك ميكرو ورگانيزمدەرمەن كەلىپ قوسىلاتىن سۋ كول سۋىن مۇلدە وزگەرتىپ جىبەرۋى ابدەن ىقتيمال. الدىمەن, يحتيولوگتاردىڭ زەرتتەۋىنەن وتكىزۋ كەرەك. ەڭ ابزالى, بۇرىنعى بىتەلىپ قالعان بۇلاق كوزدەرىن اشۋ. سوندا عانا بۋراباي باۋرايىنداعى سۋ كوزدەرىن ساقتاپ قالۋعا بولادى. جىلدان جىلعا تايىزدانىپ بارا جاتقان كولدەردىڭ ءبىرى – اۋليەكول. بۇل كول 1956-1958 جىلدارى جان-جاقتى زەرتتەلىپ, عالىمداردىڭ پايىمداۋىنشا, «كارى» كولدەردىڭ قاتارىنا جاتقىلىزعان ەكەن. سەبەپ, سول كەزدىڭ وزىندە كول تابانىن لاي بالشىق باسىپ كەتكەن. اسىرەسە, وڭتۇستىك-شىعىس جاعالاۋلارى. وسى ءبىر وكىنىشتى جايدىڭ سەبەبى, تاعى دا بۇلاق سۋىنىڭ تارتىلۋىنان. اسىرەسە, يماناي سارقىراماسى بىتەلگەن. وڭتۇستىك-شىعىس جاعىنان كەلىپ قۇيىلاتىن سارىبۇلاقتىڭ دا سۋى ازايعان. سول سەبەپتى كۋرورتتى ءوڭىردىڭ كەسكىنىنە قىلاۋ ءتۇسىپ, كۇمىس كولدەردىڭ تاعدىرى قىل ۇستىندە تۇر.
قازاقتىڭ قانشاما تاريحى بۇلاق باسىنا بايلانعان. جەر-جەردەگى اتاۋلاردى اقىل تارازىسىنا سالىپ جالعاستىرا قارايتىن بولساڭىز, وتكەننىڭ ءىزى وڭىردە سايراپ جاتىر. تابيعاتى كوركەم ءبىرجان سال اۋدانىندا دا وزگە وڭىرلەردەگى ءتارىزدى بۇلاق كوپ بولعان. سول بۇلاقتار ارقىلى ورمان-توعاي سىڭسىپ ءوسىپ, كوك شالعىن كىسى بويىنداي قاۋلاپ جايقالاتىن. كونەكوز قاريالار وتكەننىڭ ءوڭدى ەلەسىن وسىلايشا ەسكە الادى. سول ءبىر كوركەم سۋرەتتى, قۇنارى ارىلماعان كەزەڭدى ساعىنىشپەن كوز الدارىنا ەلەستەتەدى.
– ءبىزدىڭ اڭعال باتىر اۋىلىنىڭ تاپ ىرگەسىندە ارناسى كەڭ, سۋى مول بۇلاق بولىپ ەدى, – دەيدى اڭعال باتىر اۋىلىنىڭ تۇرعىنى تولەگەن شامشيەۆ, – اۋىلدىڭ جانى عانا ەمەس, مالى دا سۋ ىشەتىن. ول كەزدە ەل ءىشى قۇدىق قازبايتىن, بۇلاق سۋىمەن كۇنەلتەتىن. قازىر كوپتەگەن اۋىلدار اۋىز سۋ تاپشىلىعىن تارتىپ وتىر عوي. ال ول كەزدە مۇنداي ماسەلە تۋىنداعان جوق. ويتكەنى حالىق تازا, ءمولدىر, ءدامدى بۇلاق سۋىن پايدالاندى. بۇل بۇلاق «اڭعال باتىر بۇلاعى» دەپ اتالاتىن. زامانىندا جەتى رەت قاجىلىققا بارىپ كەلگەن جانباتىر قاجى ءتارىزدى قاسيەتتى ادامدار سۋ ىشكەن. ەلدىڭ ۇلكەندەرى كوكتەم شىعا بۇلاق ماڭىن تازالاپ, اباتتاندىراتىن, كوزىن كەڭەيتەتىن. جالپى, جەر استىنان شىعىپ جاتقان سۋعا تيىسۋگە بولمايدى. كوزىنە قوقىس, ساز بالشىق تۇسسە, جابىلىپ قالۋى وپ-وڭاي. اقىرى سولاي بولدى. قازىر بۇلاق اقپايدى.
تازالاسا, ەل ىشىندەگى كوزى كورگەن ادامداردان سۇراستىرىپ, جىلعاسىن تاۋىپ السا, ارشۋعا دا بولادى ەكەن. ماسەلەن, زەرەندى اۋدانىنداعى كوكتەرەك اۋىلىندا تابيعات جاناشىرلارىنىڭ ارقاسىندا اق تۇيەنىڭ قارنى جارىلعان ءسۇيىنىشتى وقيعا دا بولعان. كوكتەرەك تە ب ۇلىقسىپ اققان بۇلاقتارىمەن اتى شىققان كورىكتى ءوڭىر. قاراعايلى قالىڭ ورماننىڭ ىشىندە ءمولت-ءمولت ەتىپ اعىپ جاتاتىن قويبۇلاق, تاسبۇلاق, كوكتەرەك بۇلاعى. بۇلاردىڭ كەيبىرى ءالى دە بار. ال ەل ىرگەسىنە جاقىن, ادام اياعى ءجيى باساتىن وڭىردەگى كەي بۇلاقتىڭ كوزى بىتەلگەن. اۋىلعا كىرە بەرىستە, تاي شاپتىرىم جەردە تابيعاتتىڭ تاماشا ءبىر سىيى – اۋليەتاس اتالاتىن تاس بار. سەمىز جىلقىنىڭ قارتاسىنداي بۇيرا-بۇيرا بولىپ جاتقان اۋليەتاستىڭ ەتەگىندە بۇلاق بولىپتى. بەرتىندە بىتەلگەن. اۋىل ادامدارى دا ۇمىتقان. كەيىن وسى اۋىلدىڭ تۋماسى, ەل جاناشىرى جۇماعۇل جولدىقوۆ اۋليەتاستى قورشاعان كەزدە بالا كەزىندە كوزى كورگەن بۇلاق ەسىنە تۇسكەن. الدەنەشە جىل بويى كوزى بىتەلىپ, تۇنشىعىپ جاتقان اقبۇلاقتىڭ ۇستىندەگى توپىراقتى تراكتورمەن سىرعان كەزدە ءمولدىر سۋ بۇرق ەتە تۇسكەن. توڭىرەك سىلدىرلاي, سىڭعىرلاعان بۇلاق سۋىنىڭ كۇلكىسىنە تولىپتى. جەر بەتىنە شىعا الماي شەرمەندە بولىپ جاتقان ءمولدىر سۋ ەڭىسكە قاراي قۋانا-قۋانا جۇگىردى دەيدى. اۋىل اقساقالدارى ءوزارا ۇيعارىمعا كەلىپ, الگى بۇلاقتى «جۇماعۇل بۇلاعى» دەپ اتاۋعا ءباتۋالاسىپتى. قوي سويىپ, قۇرمالدىق بەرگەن. ەلىن ەسىنەن شىعارمايتىن ازاماتقا اق العىستارىن جاۋدىرعان. قازىر جول ۇستىندەگى جولاۋشى جۇماعۇل بۇلاعىنا سوعىپ, تاڭدايىن جىبىتكەن سايىن العىس ايتادى.
بۇلاق باسىنا بايلانعان تاريح سوقپاعىندا وزگەشە قاسيەت دارىعان, تىلسىم سىردى ىشىنە بۇككەن تۇس تا از ەمەس. ماسەلەن, وسى اۋدانداعى جاڭاتۋعان اۋىلى جانىنداعى اۋليەبۇلاق.
– يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورماننىڭ ىشىندە اعىپ جاتقان وسى بۇلاقتىڭ ءبىر وزىنە بايلانىستى قانشاما اڭىز بار, – دەپ ەدى وسى اۋىلدىڭ تۋماسى, ەل اعاسى بولات كوشىمباەۆ, – ىلكى زاماندا اسقازانىنا دەرت بايلانعان ادامدار ات تۇياعى جەتەتىن جەردەن ادەيى كەلىپ بۇلاق سۋىن ىشسە, قۇلان تازا جازىلىپ كەتەدى ەكەن. دەمەك ەشكىم زەرتتەپ كورمەگەن سۋدىڭ قۇرامىندا الدەبىر دارۋمەن زاتتار بولعانى عوي. تۇندە بۇلاق توڭىرەگىنە جانارىن قاداعان ادام جالتىلداي جانىپ تۇراتىن جەتى شىراقتى كورەدى ەكەن. سوندىقتان دا اۋليەبۇلاق اتانعان. ۇزاق ساپارعا شىعاتىندار دا بۇلاق باسىنا سوعىپ ءمىناجات ەتەتىن بولعان. ەل ىرگەسى سوگىلمەي تۇرعان كەزدە بۇلاق كۇتىلەتىن. قازىر اۋىل كوشىپ كەتتى دە, قاراۋسىز قالدى. ءىشىڭ ۋداي اشيدى. جاڭاتۋعان اۋىلىنىڭ ۇلى وتان سوعىسىنا اتتانعان بوزداقتارى دا وسى اۋليەلى جەرگە تۇنەپ, مايدان دالاسىنا اتتانعان ەكەن.
جاقسى مىسالدى وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ورىسىنەن ىزدەيتىن ادەتىمىز بار. شەتەلدىكتەر الدەقاشان بۇلاق باسىن اباتتاندىرىپ, دەمالىس ورنىنا اينالدىرعان. ال ءبىز بارىمىزدى تۇگەندەي الماي ءجۇرمىز...