تاۋ بالاسى

اركىم ءوز جانىن كۇيتتەگەن قيىن-قىستاۋ مەزەتتە كاتونقاراعايدىڭ ساناۋلى ازاماتتارى تۇكپىردەگى حالىقتىڭ قامىن ويلاسقان. ولار رۋحانياتتان, تاريحتان, ادەبيەتتەن ابدەن الىستاپ كەتكەن حالىقتى سەلت ەتكىزدى, سەرپىلتتى. بوشاي كىتاپباەۆتىڭ ەكى بولىمنەن تۇراتىن شەجىرەسى دە 1994 جىلى جارىققا شىققان. 3000 دانامەن باسىلعان شەجىرەنى حالىق تالاسا-تارماسا وقىپ, تەگىن تۇگەندەدى. شاكەڭنىڭ شەجىرەگە, تاريحقا قىزىعۋشىلىعى سوناۋ ساعىمدانعان بالا كۇنىنەن باستالعان ەكەن. ول قاسيەتى تۋرالى ءۇزىم ناندى ءبولىپ جەسكەن سىنىپتاسى ەرعازى جايلىباەۆ اڭگىمەلەپ بەرگەن.       

– 1967 جىلدىڭ مامىرىندا ءبىر توپ وقۋشى ورنەكتىڭ ءور جاعىنداعى جالعىز تاۋعا بەت تۇزەگەمىز. جالعىز تاۋعا ەمەس, سونىڭ ارعى بەتىندەگى «بەيسەنباي بەكىنگەن» دەي-تۇعىن ۇڭگىردى كورىپ قايتۋ ءۇشىن جولعا شىققامىز. توعىزىنشى سىنىپتى بىتىرگەنىمىز كەشە. بەيسەنباي باتىر ءبىر جاعىنان شاپەنىڭ ناعاشى جاعىنان ارعى اتاسى. 1890 جىلدارى تۋعان ەكەن. ورىسشا, ارابشا حات تانىعان. تۇرعان جەرى ورنەكتىڭ جەلكە تۇسىنداعى جالعىز تاۋ. قىتايعا جەر اۋماق بولعان بەيسەمباي ۇيىنە تۇندە ءتۇسىپ, تاڭ قىلاڭ بەرە ۇڭگىردە جاتىپ ءجۇرىپتى. ۇڭگىردىڭ اۋزىنا قاراي ەشكىم شىعا الماعان. ءبىز سول جەردى قىزىقتاپ باردىق. شايماردان, توقتاربەك, تۇردىبەكتەر باستاعان 7-8 بالا كىرىپ كوردى, – دەپ ساعىمدانعان بالا كۇندەرىن ەسىنە الدى ەرعازى جايلىباەۆ.    

سول كۇندەگى جەلكىلدەگەن جاستار بۇل كۇندە جەتپىسكە جەتكەن. جەتكەن دەيمىز, جەتكەنى بار, ومىردەن وتكەنى بار. سىنىپتاستارىنىڭ الدىندا العىرلىعىمەن, بىلىمىمەن كوزگە ءتۇسىپ جۇرەتىن شايماردان ورازاەۆ تا بەس كۇندىك جالعاننان وزعان. «جاقسىنىڭ اتى ولمەيدى» دەيمىز عوي. راس, ونىڭ جاساعان جاقسىلىعىن كاتونقاراعايلىقتار ءالى جىر قىلىپ ايتادى. ء«ولى ريزا بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەندەي, 2001 جىلى قاراعاندىنىڭ دالاسىنان قاراتاي باتىردىڭ مازارى تابىلعاندا قويىن سويىپ, قىمىزىن ارقالاپ جولعا شىققان دا شاكەڭ ەدى. كاتونقاراعايدىڭ ءبىر توپ زيالىلارى بابالارىنىڭ باسىنا قۇران وقىتىپ, كەلگەننەن كەيىن اۋىلدىڭ كىرەبەرىسىنە قاراتاي باتىرعا ءمۇسىن ورناتۋدى قولعا العان. سول شارۋانىڭ باسىندا دا ش. ورازاەۆ تۇرعان ەدى. كوپ ۇزاماي «جەر بىزدىكى» دەگەندەي كەيىپتە نايزاسىن بىلەگەن قاراتاي باتىردىڭ ءمۇسىنى تۇعىرعا قوندى.

ء يا, شاكەڭ ىسكەر ازامات ەدى. قاي سالانى بولماسىن, ۇرشىقشا ءيىرىپ اكەتەتىن. كاتونقاراعاي اۋداندىق اۋىلشارۋاشىلىق ءبولىمىنىڭ باستىعى, اۋدان اكىمىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى بولدى. كەيىن ۇلكەن نارىن مەن كاتونقاراعاي اۋدانى قوسىلعاندا دا تۋعان ەلدەن قوزعالماي, ورىنباسارلىق قىزمەتىن كاتونقاراعايدا وتىرىپ جالعاستىرعان. تۋعان جەرىنە دەگەن ماحابباتىن وسىدان-اق بايقاۋعا بولاتىن. باسقاسىن ايتپاعاندا, اۋداننىڭ قۇرىلىس, ءوندىرىس سالاسىنا سىڭگەن ەڭبەگى وراسان. شاكەڭنىڭ قولتاڭباسى ءوڭىردىڭ ءار سالاسىندا قالدى. بەس مەكتەپ, ءبىر بالاباقشانىڭ تۇرعىزىلۋىنا, شالعايداعى اۋىلدارعا ەلەكتر جەلىسىنىڭ تارتىلۋىنا ءوزىنىڭ ۇلكەن ۇلەسىن قوستى. قانشاما كوپىر سالۋعا مۇرىندىق بولدى؟! اۋدانداعى 31 اۋىلدىڭ 28-نە اۆتوبۋس باعىتىن اشقان دا كاتونقاراعايدىڭ جەكە اۋدان بولىپ تۇرعانداعى سوڭعى اكىمى شايماردان ورازاەۆ ەدى.  جارايدى, ونىڭ ءبارى كۇندەلىكتى شارۋاسى دەيىك.

تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ءونىمىن, پانتىنى تۇڭعىش رەت شەتەلگە شىعارعان دا وسى شاكەڭ ەمەس پە ەدى؟! ونى ءبىرى بىلسە, ءبىرى بىلمەس. ويتكەنى شايماردان سۇلەيمەن ۇلى تىرىسىندە «مەنىڭ ەڭبەگىم» دەپ كەۋدە سوقپاعان. قاراپايىم ەدى. قاراپايىم وتباسىندا تاربيەلەندى. اكەسى – سۇلەيمەن سوعىس ارداگەرى. مۇگەدەكتىگىنە قاراماستان, «چەرنياحوۆسكي» كەڭشارىندا شوپان بولعان. بالا-شاعاسى دا ەڭبەكپەن بىتە قايناسىپ ءوستى. شەجىرەگە كوز سالساق, التايدىڭ ەتەگىندە قاراتايدان شەرۋشى اۋلەتى ءوسىپ-ونگەن. سول شەرۋشىدەن باۋبەك, جانىبەك, كوشكىنشى, كولىباي دەگەن ءتورت ۇرپاق تاراعان. شايماردان سول كوشكىنشىسىنىڭ ۇرپاعى. العىرلىعى, بىلىمگە دەگەن ۇمتىلىسى, ەڭبەكقورلىعى, اتبەگىلىگى تەگىنە تارتسا كەرەك-ءتى.

اكەسى سۇلەيمەن اقساقال 1969 جىلى كەنەتتەن كوز جۇمىپ, اسكەري بورىشىن وتەپ جۇرگەن شايماردان اۋىلعا قايتۋعا ءماجبۇر بولعان. وتباسىنىڭ تىرلىگى تۇڭعىش ۇلعا قاراپ قالعان سوڭ, بىلەك سىبانا ەڭبەككە ارالاسقان. العاشىندا «چەرنياحوۆسكي» كەڭشارىنا توكار بولىپ ورنالاسىپ, كەيىن كەڭشاردىڭ كومسومول حاتشىسى قىزمەتىنە كوتەرىلگەن. بالا كۇنگىدەي العىرلىعىنىڭ, ۇمتىلىسىنىڭ, ءبىلىمىنىڭ ارقاسىندا قىزمەتتە ساتىلاپ وسە بەردى. بىراق, وزىنەن كەيىنگى باۋىرلارىنا قامقور بولا ءجۇرىپ, تۇبەگەيلى ءبىلىم قۋا المادى. سونىڭ وزىندە وقىعان وقۋ ورىندارىن قىزىل ديپلوممەن ءتامامداپ وتىرعان. ءتىپتى الماتىداعى جوعارى پارتيا مەكتەبىندە وقىپ, ءبىلىم ورداسىنىڭ ماقتانىشىنا اينالعان. ول تۇستا ەل باسقارعان ازاماتتاردىڭ بارلىعى دەرلىك وسى وقۋ ورنىندا ءبىلىم العانى بەلگىلى. لەنيناگوردىڭ ورمان شارۋاشىلىعى تەحنيكۋمىن دا ۇزدىك اياقتادى. ورمان دەمەكشى, شاكەڭ ورمانىن, تاۋىن جاقسى كوردى. كاتونقاراعايدىڭ ورمان شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتكەن جىلدارى, بۇل سالانى دا بيىككە كوتەردى. التايدىڭ تۇمسا تابيعاتىن ارام پيعىلدىلاردان قىزعىشتاي قورىپ, قورعاعىسى كەلدى. ەل ەڭسەسىن تىكتەپ, ەتەك-جەڭىن جيىپ, «كاتونقاراعاي مەملەكەتتىك ۇلتتىق پاركى» قۇرىلعاندا تىماعىن اسپانعا اتىپ قۋانعانداردىڭ ءبىرى شايماردان ورازاەۆ-تۇعىن.

كەيىنگى جىلدارى جان-دۇنيەسى عانا ەمەس, قىزمەتى دە تاۋ-تاسپەن, تابيعاتپەن بايلانىستى بولدى. وسكەمەننىڭ ورمان شارۋاشىلىعىن باسقارىپ ءجۇرىپ, قىرۋار شارۋا اتقاردى. 50 مىڭ گەكتار القاپتى الاقانداعىداي باقىلاپ وتىرۋ ءوز الدىنا, ونىڭ جايقالىپ ءوسۋى ءۇشىن ەڭبەكتەندى. وبلىستىڭ تابيعي رەسۋرستارى جانە تابيعات پايدالانۋدى رەتتەۋ باسقارماسىندا باس مامان بولىپ ءجۇرىپ, قالانىڭ ىرگەسىندەگى جىلىجايلاردى كەڭەيتىپ, كوشەت سانىن ارتتىرۋدى قولعا الدى. ورمان, تاۋىن عانا ەمەس, اڭ-قۇستاردى قورعاۋدىڭ دا تەتىكتەرىن ويلاستىردى...

ە-ە-ە, ءومىر جالعان. تاۋ-تاسىم, ورمان-كولىم دەپ جۇرگەن تاۋ تۇلعا ازامات 2013 جىلى ومىردەن ءوتتى. ەلى شاكەڭنىڭ ەڭبەگىن ۇمىتپاق ەمەس. جۋىقتا بەلقاراعاي اۋىلىنىڭ باس جاعىنداعى تۇقىم باعىنا شايماردان ورازاەۆتىڭ ەسىمى بەرىلدى.

بۇل التاي – ساق بابامنىڭ كوشى جۇرگەن,

بۇل كاتون – كەستەلەنگەن ءتوسى گۇلمەن.

سەن ءوتتىڭ, تۋعان جەردى شەكسىز ءسۇيىپ,

تالىن دا, تالابىن دا وسىرۋمەن.

تاۋىڭا تامىر تارتتى ورمان بولىپ,

شاشىلعان جاپىراقتار ەسىگىڭنەن.

وسىناۋ تۇقىم باقتى تۋعان ەلىڭ,

اتايدى شايماردان دەپ ەسىمىڭمەن, – دەگەن جۇرەكجاردى ولەڭ جولدارىمەن تۇقىم باققا تاقتا تاس ورناتىلدى. تابيعاتىن شەكسىز جاقسى كورگەن, تۋعان جەرىنە تولاعاي جاقسىلىق جاساعان ازاماتقا قانداي قۇرمەت كورسەتسە دە ارتىق ەمەس.   

شىعىس قازاقستان وبلىسى

كاتونقاراعاي اۋدانى