ەرتەڭ ءشامىل سەرىكوۆتىڭ تۋعان كۇنى. كوزى ءتىرى بولعاندا داڭقتى بالۋان 65 جاسقا تولاتىن ەدى. الايدا ونىڭ ءومىرى كەلتە بولدى. كەزىندە كسرو مەن قازاقستان سپورتىنىڭ مەرەيىن اسىرىپ, ابىرويىن اسقاقتاتقان سىرمىنەز ساڭلاق نەبارى 33 جىل عۇمىر كەشتى.
سودىر ساياساتتىڭ قۇربانى بولىپ, تاعدىر تاۋقىمەتىن مولىنان تارتقان ءور تۇلعا ادىلەتسىزدىككە توزە الماي 1989 جىلدىڭ 22 قاراشاسىندا ءوز-وزىنە قول سالدى.
ءشامىل سەرىكوۆ 1956 جىلدىڭ 5 ناۋرىزىندا الماتى قالاسىندا دۇنيەگە كەلدى. كلاسسيكالىق كۇرەستىڭ قىر-سىرىن ول بىلىكتى باپكەر ايانبەك الدابەرگەنوۆتەن ۇيرەندى. مايتالمان ماماننىڭ قول استىندا جاتتىعىپ جۇرگەن كەزىندە جاسوسپىرىمدەر سايىسىندا جاسىنداي جارقىرادى. قازاقستان بىرىنشىلىگىندە ءتورت مارتە توپ جارىپ, بۇكىلوداقتىق مەكتەپ وقۋشىلارى سپارتاكياداسىندا جەڭىمپاز اتاندى. 1972 جىلى ايانبەك ىسقاق ۇلى جۇمىس بابىمەن باسقا جاققا اۋىسقالى جاتقاندا ول ءوزىنىڭ سۇيىكتى شاكىرتىن ارىپتەسى اناتولي جاركوۆقا تابىستادى. مىنە, وسى ايتۋلى قوس باپكەردىڭ قامقورلىعى جانە قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا سپورتتىڭ سيقىرلى الەمىندە ءشامىل سەرىكوۆ ەسىمدى جاس بالۋاننىڭ جۇلدىزى جارقىراي جاندى.
ەرەسەكتەر قاتارىنا قوسىلعاننان كەيىن سەرىكوۆ ەلىشىلىك جارىستاردا قارسىلاس شاق كەلتىرمەدى. ءوزىنىڭ مىقتىلىعىن تۇبەگەيلى مويىنداتقاننان كەيىن 1977 جىلى تاشكەنتتە وتكەن كسرو چەمپيوناتىندا كۇش سىناسۋ قۇرمەتىنە بولەندى. بىراق 21 جاستاعى جىگىتتىڭ العاشقى قادامى ءساتسىز بولدى. وزبەكستاننىڭ باس شاھارىنداعى جارىستا ءشامىل قوس بىردەي قارسىلاسىنان تازا ۇتىلدى. ءسويتىپ, وداقتىڭ وعىلاندارى باس قوسقان باسەكەدە كوش سوڭىندا قالىپ قويدى.
ءشامىل سول ساتسىزدىكتەن ءتيىستى قورىتىندى شىعاردى. تاشكەنتتەن ورالعان بەتتە باپكەرى ەكەۋى بارلىق جاعدايدى وي ەلەگىنەن وتكىزدى, سارالادى, ىزدەندى, ەڭبەكتەندى. جاتپاي-تۇرماي دايارلانىپ, بۇعان دەيىن دە ورىنداپ جۇرەتىن ءادىس-تاسىلدەرىن ودان ءارى جەتىلدىرىپ, شارىقتاۋ شەگىنە دەيىن جەتكىزدى. سەرىكوۆتىڭ شەبەرلىگىنىڭ شىڭدالا تۇسۋىنە ۇزاق جىلدار بويى قازاقستان قۇراما كومانداسىن باپتاپ, ءبىر شوعىر جۇلدىزدى شىعارعان داڭقتى باپكەر ۆاديم پسارەۆتىڭ دا قوسقان ۇلەسى وراسان زور. ناتيجە كوپ كۇتتىرمەدى. اينالدىرعان ءبىر جىلدىڭ ىشىندە جاڭا قىرىنان تانىلىپ, ەكىنشى تىنىسى اشىلعان تۋما تالانت قارسى كەلگەندەردىڭ بارلىعىن قوعاداي جاپىرا باستادى. راسىندا دا جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭى مەن سەكسەنىنشى جىلداردىڭ باسىندا كەڭ بايتاق قازاق ەلى مەن كۇللى كەڭەس وداعى بىلاي تۇرسىن, تىپتەن تورتكۇل دۇنيەدە شاربولاتتاي شامىلگە تەڭ كەلەر ەشكىم تابىلمادى.
قانداسىمىزدىڭ جەڭىستى جولى بىلاي باستالدى: 1978 جىلدىڭ باسىندا مينسكىدە وتكەن يۆان پوددۋبنىيدىڭ مەموريالىندا 57 كيلو سالماق دارەجەسىندە سىنعا تۇسكەن ءشامىل سەرىكوۆ باس جۇلدەنى ولجالادى. «كىشى الەم چەمپيوناتىنا» بالانعان تالاي جىلعى تاريحى بار ءداستۇرلى ءتۋرنيردىڭ شەشۋشى تۇسىندا ول ۋليانوۆسكىدەن كەلگەن 29 جاستاعى ءاپايتوس, مونرەال وليمپياداسىنىڭ جەڭىمپازى, الەم جانە ەۋروپا چەمپيونى ۆيتالي كونستانتينوۆپەن كۇش سىناستى. ەكەۋارا باسەكە بارىسىندا ۇزاق ۋاقىت بويى تارازى باسى تەڭسەلىپ تۇرعانىمەن, سوڭعى ساتتە الماتىنىڭ تۋماسى ايگىلى قارسىلاسىنىڭ وسال تۇسىن تاۋىپ, قاجەتتى ۇپايدى قورجىنعا سالدى. وسى جەڭىسىنىڭ ارقاسىندا سەرىكوۆ جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلدى.
مينسكىدەگى جەڭىستىڭ كەزدەيسوق ەمەستىگىن ءشامىل ارادا بىرەر اي وتكەننەن سوڭ زاپوروجەدە ۇيىمداستىرىلعان كسرو چەمپيوناتىندا دالەلدەدى. دنەپر وزەنىنىڭ جاعالاۋىندا وتكەن جارىستا التى رەت بوز كىلەمگە شىققان قانداسىمىز بەس قارسىلاسىن ۇرشىقشا ءيىرىپ, جاۋىرىنىمەن جەرگە قادادى. تەك ۆيتالي كونستانتينوۆتىڭ عانا قازاق بالۋانىمەن سوڭعى سەكۋندتارعا دەيىن كۇرەسۋگە ءال-قۋاتى جەتتى. سونىڭ وزىندە ايگىلى بالۋان سەرىكوۆكە جارىتىپ قارسىلىق كورسەتە الدى دەپ ايتا المايمىز. وعان تابلوداعى ەسەپ كۋا – 11:3. ءشامىل سەرىكوۆ – كسرو چەمپيونى!
جوعارىداعى ايتىلعان جايتتاردان-اق سول كەزدەرى ءشامىل سەرىكوۆتىڭ شەبەرلىك دەڭگەيى وزگە باسەكەلەستەرىنەن قانشالىقتى جوعارى بولعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. وسى ورايدا الاشتىڭ ماقتان تۇتار ازاماتى, وليمپيادا جانە الەم چەمپيونى جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆتىڭ تانىمال جۋرناليست تولەگەن جاكىتاي ۇلىنا بەرگەن سۇحباتىندا: «وي-بوي, ءشامىلدىڭ بويىندا نە جوق دەپ سۇراساڭىزشى ودان دا. تۇلا بويى تۇنىپ تۇرعان شەبەرلىك ەدى عوي. وندا ءبارى بار. بارلىق جاعىنان دا قارسىلاستارىنان باسىم بولاتىن. ول ناعىز بالۋان ەدى. گرەك-ريم كۇرەسىنىڭ ەڭ ادەمى ادىستەرىنىڭ كوبىن الەم كوز تىككەن جارىستارعا الىپ شىققان ءداپ وسى ءشامىل بولاتىن. تەحنيكاسى ءمىنسىز ەدى عوي», دەپ ايتقانى ەرىكسىز ەسكە ورالادى.
1978 جىلدىڭ تامىز ايىندا ءشامىل سەرىكوۆ مەحيكودا جالاۋى جەلبىرەگەن الەم چەمپيوناتىنا اتتاندى. اتستەكتەر ەلىندە دە الاشتىڭ اسىل ازاماتى اتوي سالدى. التى باسەكەنىڭ بارلىعىندا ول كۇمانسىز جەڭىسكە جەتتى. وزگە بەلدەسۋلەردى ايتپاعاندا, شەشۋشى كەزەڭدە جولىققان قارسىلاستارى دا ءشامىلدىڭ مىقتىلىعىن ەرىكسىز مويىنداۋعا ءماجبۇر بولدى. اتاپ ايتساق, جەرلەسىمىز كۇش-قۋاتى تاسىعان قارۋلى بالۋان پاسكال پيسارەلليدى 29:9 ەسەبىمەن ۇتتى. يتاليادا تۋىپ-ءوسىپ كەيىننەن گەرمانياعا قونىس اۋدارعان بۇل سپورتشى ۋاقىت وزا لوس-اندجەلەس وليمپياداسىنىڭ جەڭىمپازى, الەم جانە ەۋروپا چەمپيونى اتاندى. قانداسىمىز يۋگوسلاۆيانىڭ وكىلى, مونرەال وليمپياداسىنىڭ كۇمىس جانە الەم چەمپيوناتىنىڭ ءۇش دۇركىن جۇلدەگەرى, ەۋروپا چەمپيونى يۆان فريگيچتى ەش قينالماي ۇتتى.
1979 جىلى اقش-تىڭ سان-ديەگو قالاسىندا ءشامىل سەرىكوۆ ەكىنشى مارتە الەم چەمپيونى اتاندى. بۇل جولى دا جەر-
جاھاننىڭ دۇلەي كۇش يەلەرىنىڭ ەشقايسىسى ونىڭ تەگەۋرىنىنە شىداس بەرە العان جوق. ايقاس الاڭىندا ەركىن ويقاستاپ, ەڭ كۇردەلى ءادىس-تاسىلدەردى ەرەكشە ەپتىلىك, كوز ىلەسپەس جىلدامدىق جانە اسقان شەبەرلىكپەن ءمىنسىز ورىنداعان قازاق جىگىتىنىڭ ونەرىنە سۇيسىنبەگەن جانكۇيەر جوق-اۋ, ءسىرا! ءدال سول كەزدەرى باتىس باسىلىمدارى ءشامىلدى «بوز كىلەمنىڭ نۋريەۆى» دەپ اتاپ, ونى داڭقى جەر جارعان بالەت ونەرىنىڭ شوقجۇلدىزىمەن سالىستىرعان ەدى.
1980 جىلى ماسكەۋدە XXII جازعى وليمپيا ويىندارىنىڭ الاۋى تۇتاندى. كلاسسيكالىق كۇرەس شەبەرلەرىنىڭ سايىسىندا قوس قازاق بالۋانىنىڭ جۇلدىزى جارقىراي جاندى. 48 كيلو سالماقتا كۇش سىناسقان جاقسىلىق ۇشكەمپىروۆ التىن تۇعىردان قول بۇلعاسا, كوپ ۇزاماي 57 كيلو سالماقتا بەلدەسكەن ءشامىل سەرىكوۆ تە ءدال سونداي قۇرمەتكە بولەندى. ءدۇبىرلى دودادا قوس قازاق قاتار كۇرەسىپ, ەكەۋى دە ولجاعا كەنەلدى. جاقسىلىق اعا ءوزىنىڭ دوسى ءارى كوماندالىق ارىپتەسىنىڭ ونەرىن بىلاي دەپ سۋرەتتەگەن ەدى: ء«شامىلدىڭ وليمپياداداعى كۇرەسىن ءوز كوزىممەن كوردىم. ەشكىمدى شەنىنە كەلتىرمەي قويدى ەمەس پە. ءىرى جارىس دەسە, ءشامىلدىڭ ارقاسى قوزاتىن. وندايدا ادەتتەگىدەن ون ەسە قايراتتانىپ كەتەتىن. وليمپيادانىڭ التىنىن ءشامىل سىرت كوزگە ويناپ ءجۇرىپ ۇتقانداي اسەر قالدىردى. ءبىز بولساق, ءار جەكپە-جەگىمىزدى توعىز مينۋتتان, سىلەمىز قاتىپ, دىڭكەمىز قۇرىپ ءجۇرىپ ارەڭ ۇتتىق. ال ءشامىلدىڭ كۇرەسىن قاراڭىز. وليمپياداداعى التى بەلدەسۋدىڭ تورتەۋى تازا جەڭىس. ماسكەۋ وليمپياداسىندا ءدال وسىنداي ساپالى كۇرەس كورسەتكەن ەشكىم بولمادى. سونداعى ءشامىلدىڭ «وسى جولى تەرلەپ, شارشاپ كۇرەسەيىن دەپ ەدىم, تاعى ءساتى تۇسپەدى, جاكە!» دەپ باسىن شايقاپ, جادىراي ك ۇلىپ تۇرعان تۇلعاسى ءالى كوز الدىمدا» (تولەگەن جاكىتاي ۇلى, «جاقسىلىق»).
ماسكەۋ وليمپياداسىنىڭ التىن تۇعىرىنا كوتەرىلگەندە ءشامىل سەرىكوۆ نەبارى 24 جاستا ەدى. تورتكۇل دۇنيەنىڭ مىقتىلارىن تەگىستەي تىزەرلەتىپ, وزگەلەردى ايتپاعاندا, اتاعى الىسقا جايىلعان دۇلدۇلدەردىڭ وزدەرىنە سوقىر ۇپاي ۇستاتپاعان جالىندى ءارى قارىمدى جىگىتتىڭ كەلەشەگىنىڭ جارقىن بولاتىنىنا ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق ەدى. ءالى تالاي رەت وليمپيادا مەن الەم چەمپيوناتتارى جانە باسقا دا اسا ءىرى حالىقارالىق جارىستاردا ءشامىلدىڭ ولجا سالاتىنىنا بارشامىز يمانداي سەندىك. بىراق ءبارى ءبىز ويلاعانداي بولمادى. تومەندە باياندالعان مىنا ءبىر كەلەڭسىز وقيعا اسا اتاقتى بالۋاننىڭ سپورتتاعى جولىنا كەدەرگى بولىپ قانا قويماي, ونىڭ تاعدىرىنا دا بالتا شاپتى.
1981 جىلدىڭ كوكتەمىندە كسرو كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ شەشىمىمنەن سپورتشىلار بام-عا (بايكال-امۋر ماگيسترالى) بارۋعا ءتيىس ەدى. الايدا ۇيىمدە جوندەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋىم كەرەك, دەگەن جەلەۋمەن ءشامىل بۇل ساپاردان باس تارتتى. ونىڭ سەبەبى – وليمپيادادان كەيىن جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلگەن قازاقستاندىق ورەندەرگە ءۇش بولمەلى پاتەردىڭ كىلتى بەرىلدى. ال سەرىكوۆكە ەكى بولمە عانا بۇيىرىپتى. ونىڭ ءوزى ەسكى ءۇي بولعان كورىنەدى. سوعان نارازى بولعان بالۋان قيىر شىعىسقا بارماي قويادى. ول كەزدە كوممۋنيستىك پارتيانىڭ بۇيرىعىن ورىنداماۋ – ءوز بولاشاعىڭا بالتا شاپقانمەن تەڭ ەدى. ايتقانداي-اق, سودان كەيىن كەيىپكەرىمىزدىڭ ءومىرى كۇرت وزگەردى. وداقتىق جانە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى لاۋازىمدى تۇلعالاردان باستاپ, مايدا-شۇيدە شەنەۋنىكتەرگە دەيىن شامىلگە شۇيلىگە باستادى. كوڭىلى ءپاس, ساناسىن سانسىز ويلار شارلاعان بالۋاننىڭ كورسەتكىشتەرى دە تومەندەي باستادى. اقىرى ول كسرو قۇراماسى كومانداسى ساپىنان شەتتەتىلىپ, ستيپەنديادان قاعىلدى. بۇل جاعداي سەرىكوۆتىڭ ناعىز جالىنداپ تۇرعان شاعىندا ۇلكەن سپورتتان قول ۇزۋىنە ءماجبۇر ەتتى.
جاڭا ومىرگە بەيىمدەلۋ اتاقتى سپورتشىعا وڭايعا سوقپادى. وسى تۇستا دا «بام-عا بارۋدان باس تارتقانى» الدىنان شىقتى. باسشىلار ورتالىقتىڭ نۇسقاۋىن ورىنداماعان ازاماتقا ەش اياۋشىلىق تانىتپادى. وعان ءبىزدىڭ شولاق بەلسەندىلەر قوسىلدى. وسى ورايدا ونىڭ كسرو سپورتىنا سىڭىرگەن وراسان زور ەڭبەگى دە ەسكەرىلگەن جوق. كەرىسىنشە, ارتىنان شام الىپ تۇسكەندەر قايدا جۇرسە دە بالۋانعا مازا بەرمەدى. سونىڭ سالدارىنان ءشامىل ءجونى ءتۇزۋ جۇمىسقا دا تۇرا المادى. ورنالاسقان جاعدايدىڭ وزىندە ءبىر جەردە كوپ تۇراقتامايتىن. سەبەبى الدەكىمدەر سەرىكوۆتىڭ وسى سالادا قىزمەت ەتكەنىن قالامادى. ال بۇرىندارى ارقاسىنان قاققان اعالارى «اش پالەدەن قاش پالە» دەپ تەرىس اينالىپ, ايتۋلى بالۋاننان بويلارىن اۋلاق ۇستاۋعا تىرىستى. اقىرى ول ءتۇرلى كاسىپتىڭ باسىن ءبىر شالىپ كوردى. جۇرگىزۋشى دە بولدى, كاۋاپ تا ساتتى, جەمىس تە تاسىدى...
جالىنداپ تۇرعان جاستىق شاعىن سپورت سالاسىنا ارناپ, بالۋاندىق ونەرگە شەكسىز بەرىلگەن ءشامىلدىڭ جانى جاي تاپپادى. بىرتە-بىرتە نامىسشىل جىگىتتىڭ جۇيكەسى سىر بەرە باستادى. تەمىر ەمەس قوي, ءتوزىمى دە تاۋسىلدى. سونداي قيىن شاقتا ءشامىل ىشىمدىككە اۋەستەنگەن دە كورىنەدى. بارىنەن بۇرىن كۇنى كەشە عانا كۇللى الەمدى اۋزىنا قاراتقان اپتالداي ازامات قوعامعا قاجەتسىز بولعانىنا قورلاندى. ءوز قانداستارىنىڭ, ءوز اعالارىنىڭ وزەككە تەپكەنىنە قاتتى كۇيىندى. ءشامىل ءوزىن جاپان دالادا جالعىز قالعان ادامداي سەزىندى. اقىرى 33 جاستاعى ورىمدەي جاس ءوز-وزىنە قول سالدى.
مىنە, كەزىندە تورتكۇل دۇنيە جۇرتشىلىعى تەڭدەسسىز تالانتىنا تامسانىپ, ونەرىنە ايرىقشا سۇيسىنگەن ساڭلاق سپورتشىنىڭ ايانىشتى تاعدىرى وسىنداي. ءوز داۋىرىندە كسرو مەن قازاقستاننىڭ سپورتتىق داڭقىن ارتتىرىپ, سان ميلليون كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالعان ءشامىل سەرىكوۆتەي سەركە ۇل اقىرى ەشكىمگە كەرەكسىز بولىپ قالدى. قوعام دا قۇشاعىن جايمادى, قازاق تا قاجەت ەتپەدى...