1993 جىلدىڭ اقپان ايىن شىڭجاندا وتكىزدىم. شىڭجاندا «كەرىم-اۋ, ايداي» ءانىنىڭ ءمان-جايىن ەشكىم بىلمەدى. قاريا سوزىنە جەتىك جاندار بۇل ءاندى ءبىر بىلسە التاي جاعىنداعى ەسكىلىكتى كىسىلەر, بولماسا بايان-ولگەيدەگى كەرەيلەر بىلەدى دەدى. شىڭجاندا ول ءان كەز كەلگەن قارا ولەڭ شۋماعىمەن ايتىلىپ ءجۇر. ال مەنىڭ قولىمدا «موڭعول قازاقتارىنىڭ (1965, 1983) حالىق اندەرى», دەگەن ەكى جيناق بار ەدى. ەكى جيناقتىڭ ەكەۋىندە دە «كەرىم-اۋ, ايداي» ءانى كىرگەن. «اندەبايدىڭ بالاسى اتىم تۇرىم» (تورىم, دەپ تە ايتادى. – ي.ج.) دەپ باستالاتىن ءاندى تۇرىم شىعارعان, اكەسى اندەباي, سۇيگەن قىزى – كەرىم!
سول جىلى ماۋسىم ايىندا فولكلورلىق ساپارىمەن (بۇل ساپاردى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى تۇرسىنبەك كاكىشەۆ باستاپ بارعان ەدى. – ي.ج.) بايان-ولگەيگە باردىق. «كەرىم-اۋ, ايداي» ءانى ءجيى شىرقالدى. ول جايىندا از ءسوز ايتىلعان جوق. سول قىرۋار اڭگىمەنىڭ ەڭ ءتۇيىندىسى, مايەگى, ناعىز تاريحى ساقساي سۇمىنىندا بىزگە نوعايباي ءانشى جونىندە تاڭعاجايىپ دەرەكتى اڭگىمەلەر ايتقان قارامەس اقساقالدى تىڭداعان وتىرىستا تولىق ايان بولدى. تۇرىم مەن كەرىم وقيعاسىن قوزعاعان قاريا ءسوزدى تاعى ءبىر ءيمانجۇزدى سەزىمحان دەگەن كىسى بىلاي دەپ شەرتتى: اباق كەرەيدە بالاشىق ەسىمدى اعىل-تەگىل باي بولعان. ونىڭ مالىن باعىپ, وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىققان اندەباي دەيتىن جالشىسى بار ەكەن. بالاشىق بايدىڭ كوزى كۇندەي كۇلگەن اي ديدارلى سۇلۋ قىزى كەرىممەن ەسىگىندەگى جالشىسى اندەبايدىڭ ءانشى ۇلى تۇرىم كوڭىل قوسادى. بالاشىق باي قىزىنىڭ مىنا ىسىنە تاس-تالقان بوپ: «قۇلدىڭ تەڭى قۇيقا!» دەپ اندەبايدى ء«سىڭىرى شىققان توباناياق, مەنىڭ تەڭىم بوپ پا؟» دەپ اۋىلدان قۋىپ شىعادى. تۇرىم مەن كەرىم قول ۇستاسىپ قاشىپ كەپ بەرەدى. بىراق قۇتىلا المايدى. بايدىڭ جىگىتتەرى ەكەۋىن ۇستاپ الىپ, كەرىمدى اعاشقا كەرىپ تاستاپ, قاتتى جازالايدى. ال تۇرىمدى موينىنا قۇرىم ءىلىپ «بارسا كەلمەس» دەپ قاقىراعان قۋ مەديەن شولگە ايداپ, قاڭعىرتىپ جىبەرەدى. تورعا ءتۇسىپ, شەرمەندە بولعان كەرىم قۇسا-دەرتكە شالدىعىپ, ماڭگىرىپ, اقىرى ءبىر كۇنى التىباقانعا اسىلىپ ولەدى. ارادا نالالى كۇندەر, دەرتتى جىلدار وتەدى. ولمەگەن قۇل التىن اياقپەن سۋ ىشەدى. تۇرىم قايىرشى حالدە ەلگە ورالادى. ەل كوشىپ كەتكەن. سارعايعان سارى جۇرت. ءبىر كەزدە كەرىم ەكەۋى اي استىندا تەربەلىپ التىباقان تەپكەن جەرگە كەلەدى. ءتىرى پەندە جوق. كۇلازىعان سۇرقاي دالادا جالعىز بەيىت تۇر. كەرىمنىڭ بەيىتى. بۇل ەلدىڭ سالتى كۇناھار جاندى كوپ ارۋاققا قوسپايدى, جەكە جەرلەيدى. كەرىم... كەرىم سۇلۋ جالعىز جاتىر.
ال ءبىر كۇندەرى ارماندا قالعان تۇرىمنىڭ:
اندەبايدىڭ بالاسى اتىم تۇرىم,
قىزبەن جولداس بولعام جوق
بۇدان بۇرىن.
كەرىم-اۋ, ايداي,
كەر مارالداي,
ساعىندىم ساۋلەم, ءبىر سەنى ويلاي.
كەرىممەنەن كەلىسىپ جۇرگەنىمدە,
قاڭعىرتتى عوي,
موينىما ءىلىپ قۇرىم.
كەرىم-اۋ, ايداي,
كەر مارالداي,
ساعىندىم ساۋلەم, ءبىر سەن ويلاي.
ءدايىم مەنىڭ مىنگەنىم كەربالاعىم,
رەنجۋگە تارتادى سول قاباعىم.
قايىرماسى.
قولىم جەتپەي قور بولىپ
جۇرگەنىمدە,
قيامەتتە قوسىلعىر, حوش, قاراعىم, – دەگەن ءانى ەل ىشىنە ەسكەك جەلدەي تارايدى...
سەزىمحان – ايتىس اقىنى. ونىڭ ورنىقتى ءسوزىن كوكىرەگى اباق كەرەي شەجىرەسى بوپ كۇمبىرلەيتىن قارامەس اقساقال رازى بولا باس يزەپ, قوشتاپ وتىردى. ەسكى اندەر مەن كۇيلەردىڭ اڭىزىنا قانىق سىبىزعىشى قالەك تە ء«جون, ءجون» دەي بەردى. ءان بۇل وڭىردە جۇپ-جۇمساق, بۇيىعى مۇڭ ەلەگياسى بوپ ايتىلادى ەكەن.
«كەرىم-اۋ, ايداي» ءانى مۇلگىتكەن ءبىر ەستە قالارلىق كەش وسىنداعى ەل باسشىلارىنىڭ ءبىرى – مۇرات بۇشاتاي ۇلىنىڭ ۇيىندە ءوتتى. وتىرىس ۇستىندە مۇراتتىڭ كەلىنشەگى شايزادا باستاپ, ءبىر توپ قوناق ءاندى سىرلى سەزىممەن سابىرلى ورىندادى.
ءاننىڭ قالاي ورىندالۋى كەرەكتىگىن مۇرات ءبىر بىلىكتى كىسىنىڭ ءسوزىن ەسكە الىپ, ويعا قالدىردى. ءبىر كەزدە موڭعول پارتيا مەكتەبىنىڭ رەكتورى بولعان, بەلگىلى پروفەسسور, مارقۇم قۇرمەتبەك بايتازا ۇلى ءدايىم: «كەرىم-اۋ, ايدايدى» قازاقستانشىلاماي... ءوزىمىزدىڭ كەرەيشە ايتىڭدارشى, – دەپ ءاننىڭ ءتاتتى مۇڭ بوپ ورىندالۋىن قاداعالاپ, انشىلەردىڭ ءمىنىن تۇزەپ وتىرادى ەكەن.
كەرىم مەن تۇرىم ... بۇل بەيكۇنا قوس عاشىق قاي كەزدە ءومىر سۇرگەن؟ مۇنى قازىر ەشكىم بىلمەيدى. ول ەندى تەك اڭىز... اقيقات بولعان ءىستىڭ اڭىزى... قالقاباي اقىن وسى اڭىزدان پوەما شىعاردى. ءمۇسايىپ حۇسايىن ۇلى پوەما نەگىزىندە وپەرا جازدى, ول 1991 جىلى بايان-ولگەيدە مۋزىكالى-دراما تەاترىندا قويىلدى.
بۇعان قوسا شابدارباي قاتشانوۆتىڭ «كەرىم-اۋ, ايداي» اتتى ءۇش پەردەلى, بەس كورىنىستى تراگەدياسى بار, ول 1980 جىلى كىتاپ بوپ جارىق كوردى.
كەرىم مەن تۇرىم... بۇل تاعدىر – اقان سەرى – اقتوقتى, ەستاي – حورلان, قايىپ – اقبوبەك, ساۋىتبەك – اقبوپە سەكىلدى مۇڭلىقتاردىڭ ەل جۇرەگىن ەلجىرەتەتىن ماڭگى ماحابباتىنىڭ جىرى. اباق كەرەيدىڭ ءبىر بەيكۇنا ءانشى, سەرىسىنىڭ پەشەنەسىنە جازىلعان تاعدىر سىيى وسىلاي بولعان.
يليا جاقانوۆ,
قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ
ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
كومپوزيتور,
ونەر زەرتتەۋشىسى