تاريح قويناۋىنا ەنىپ بارا جاتقان 2013 جىلى ەلىمىزدە ايتۋلى وقيعالار, ەلگە ۇلگى بولاتىن مادەني ءىس-شارالار از بولعان جوق. سونىڭ ءبىرى – قازان ايىندا كوكشەتاۋ قالاسىندا دۇركىرەپ وتكەن ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويى. وسى شاراعا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مەن اقمولا وبلىسى اكىمدىگىنىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن قاتىسقان ەدىم.
تاريح قويناۋىنا ەنىپ بارا جاتقان 2013 جىلى ەلىمىزدە ايتۋلى وقيعالار, ەلگە ۇلگى بولاتىن مادەني ءىس-شارالار از بولعان جوق. سونىڭ ءبىرى – قازان ايىندا كوكشەتاۋ قالاسىندا دۇركىرەپ وتكەن ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىق مەرەيتويى. وسى شاراعا مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مەن اقمولا وبلىسى اكىمدىگىنىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن قاتىسقان ەدىم.
كوكشە وڭىرىندە ەلگە ۇلگى, ۇرپاققا ۇلاعات بولاتىن حالىقارالىق مادەني ءىس-شارا ءوتتى. قازاق حالقىنىڭ ۇلى تۇلعاسى, ايگىلى حانى ابىلايدىڭ 300 جىلدىعى جوعارى دەڭگەيدە وتكەنىن ايتار ەدىم. ءوزىم كوكشەتاۋ قالاسىنداعى مەرەكەلىك شارالاردان ۇلكەن اسەر الدىم.
ابىلاي حاننىڭ جاس كەزىنەن باتىر بولعانى, ەلىن جاۋعا قارسى باستاپ شىعىپ, نەبىر شايقاستاردا جاۋىن جەڭگەنى تاريحتان بەلگىلى. كەيىن ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسقان حان رەتىندە قازاق ەلىن ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرىپ, ءبىرتۇتاس مەملەكەت قۇرعانى دا جاقسى ءمالىم.
«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە جاريالانعان «ابىلاي اڭساعان ازاتتىق» اتتى ماقالاسىندا قازاقستان پرەزيدەنتى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ الماعايىپ سۇراپىل زاماندا ەسەڭگىرەگەن ەلدىڭ ەسىن جيعىزىپ, ءبىر تۋدىڭ استىنا بىرىكتىرە بىلگەن ابىلايدىڭ ەرلىگى مەن اقىل-پاراساتىن قاتار جۇمساعان سارابدال ساياساتكەرلىگىنىڭ ارقاسىندا قازاق حالقىن جويىلىپ كەتۋدەن ساقتاپ قالعانىن اتاپ وتكەن. ايبارلى ابىلاي اڭساعان اسقاق ارمانعا, ۇلى مۇراتقا قول جەتكىزگەن, بابالار اماناتىن جۇزەگە اسىرعان بۇگىنگى ۇرپاق اتىنان مەملەكەت باسشىسى: «بولاشاعىمىز باياندى, تاۋەلسىزدىگىمىز ماڭگىلىك بولۋى ءۇشىن ءبىز بابالاردان قالعان اماناتتى ەسىمىزدەن شىعارماي, ۇنەمى ەلەكتەن وتكىزىپ وتىرۋعا ءتيىسپىز. ويتكەنى, ءبىز ابىلاي بابامىز ارمانداعان وسى كۇنگە وڭايلىقپەن جەتكەنىمىز جوق», دەدى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان 130-دان استام ۇلت پەن ۇلىسى ءبىر شاڭىراق استىندا تاتۋ-ءتاتتى تۇرىپ جاتقان تاۋەلسىز مەملەكەتكە اينالدى. ەلباسى ايتقانداي, ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىعى – جالپىۇلتتىق ۇلاعاتتى توي. مۇنداي رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى كەز كەلگەن مەرەكەلىك شارا ۇلتتى ۇيىستىرۋعا, حالىقتار دوستىعى مەن مەملەكەتتىك بىرلىگىمىزدى نىعايتۋعا قىزمەت ەتەتىنى ءسوزسىز.
«ابىلاي حان جانە ونىڭ تاريحي ءداۋىرى» اتتى حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا جينالعان زيالى قاۋىم مەملەكەتتىك حاتشى مارات ءتاجين جەتكىزگەن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ابىلاي حاننىڭ 300 جىلدىعىنا ارنالعان قۇتتىقتاۋىن ەرەكشە ىقىلاسپەن قابىل الدى. اتالعان كونفەرەنتسيادا قازاقستاننىڭ, رەسەيدىڭ جانە بىرقاتار ەلدەردىڭ عالىمدارى مەن ساياساتكەرلەرى ءسوز سويلەپ, ابىلاي حاننىڭ تاريحتاعى الاتىن ورنى, اتقارعان ءرولى تۋرالى ويلارىن ورتاعا سالدى.
كوكشەتاۋ ماڭىنداعى قىزىلجار اتشابارىندا وتكەن «ازات رۋحتىڭ ابىلاي حانى» اتتى تەاترلاندىرىلعان قويىلىمدا ەركىندىككە جەتۋ جولىنداعى حالىقتىڭ ۇلى ارمانى, ەلدى قورعاۋ ماقساتىنداعى ەرلىككە تولى كۇرەس جىلدارى, ابىلاي حاننىڭ ەل باسقارۋداعى ستراتەگيالىق ۇستانىمدارى جارقىن كورىنىس تاپتى.
ەگەمەن ەلىمىزدە تاريحي ادىلەتتىلىكتى قايتا ورناتۋ, ۇلى تۇلعالارعا قۇرمەت كورسەتۋ ماقساتىندا ايتۋلى شارالار وتكىزىلىپ كەلە جاتىر. ءوزىم دە بىرنەشە رەت سونداي تاريحي وقيعالاردىڭ ورتاسىندا بولدىم. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن كوركەم بۋرابايداعى كوكشەتاۋ تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى ابىلاي حان الاڭىندا ەسكەرتكىش بەلگى قويۋ سالتاناتىنا قاتىستىم. سونىمەن بىرگە, كوكشەتاۋ قالاسىنىڭ ورتالىق الاڭىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ابىلاي حان ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋىنا كۋا بولدىم. ەرەيمەنتاۋ قالاسىندا بوگەنباي باتىرعا ورناتىلعان ەسكەرتكىشتىڭ اشىلۋىنا دا ءوزىم بەلسەندى اتسالىسقان ەدىم. ول ابىلاي حاننىڭ قولباسشى باتىرلارىنىڭ بىرەگەيى بولعان, قازىرگى تۇسىنىك بويىنشا ءبىرىنشى قورعانىس ءمينيسترى دەپ ايتساق تا جاراسادى. سونداي-اق, «كازاحستانسكي» اتالىپ كەلگەن اۋىلعا «ولجاباي باتىر» دەگەن ءوزىنىڭ تاريحي اتاۋىن قايتارۋعا اتسالىسقانىمدى ابىروي سانايمىن. ولجاباي باتىر دا ابىلايدىڭ تۇسىندا ەرلىگىمەن ەل قۇرمەتىنە بولەنگەن تاريحي تۇلعا. ول ءدال سول اۋىلدا جەرلەنگەندىكتەن, اۋىل ولجاباي باتىر اتالعان. سول كەزدە دە ۇلكەن مادەني ءىس-شارا وتكىزىلدى.
وسىناۋ ءىس-شارانىڭ بارىندە دە XVIII عاسىرداعى ازاتتىققا دەگەن ۇمتىلىس پەن XXI عاسىرداعى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جەتىستىگى ءوزارا ۇيلەسىم تاۋىپ جاتتى.
وتكەن كەزەڭنىڭ تاريحى تەك وقىپ بىلە ءجۇرۋ ءۇشىن عانا ەمەس, بارىمىزگە ءبىرتۇتاس ەل رەتىندە العا باسۋدىڭ باعىتىن كورسەتەتىندىگىمەن دە باعالى. مەملەكەت باسشىسى ءوز ماقالاسىندا ەل باسقارۋدا ابىلاي حاننان كوپ ۇلگى العانىن جازادى. ەلباسىمىز اتا-بابالارىمىز اڭساعان ازاتتىققا قول جەتكىزدى. ابىلاي حاننىڭ كورشى ەلدەرمەن جۇرگىزگەن ديپلوماتيالىق قىزمەتتەرى بۇگىنگى تاڭدا جاڭاشا زەرتتەلۋدە. سول تۇستا ىرگەسى قالانعان كورشىلەس رەسەيمەن, قىتايمەن اراداعى دوستىق بايلانىسىمىز قازىر نىعايا تۇسۋدە. تاۋەلسىزدىك جىلدارى مەملەكەتتىك شەكارالارىمىزدى بەكىتىپ الدىق.
قازىر تەك قازاقتار عانا ەمەس, وزدەرىن قازاقستاندىقپىز دەيتىن وزگە ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى دە قازاق ەلىنىڭ تاريحىن تەرەڭىرەك بىلە تۇسۋگە ىنتا ءبىلدىرىپ وتىر. ابىلاي حانداي ۇلى تۇلعامەن قازاق جاستارى عانا ەمەس, نەمىس, ورىس جانە باسقا دا قازاق جەرىندە تۋعان وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى دە ماقتانادى. الەۋمەتتانۋشىلار وزگە ۇلتتار اراسىندا ساۋالداما جۇرگىزگەن ەكەن, سوندا ولاردىڭ 70-80 پايىزى ەلدىڭ بولاشاعىنا ۇلكەن سەنىم ارتاتىنىن جانە قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا قىزىعۋشىلىقپەن قارايتىنىن جەتكىزىپتى.
بۇگىنگى تاڭدا كوپتەگەن قازاقستاندىقتار قازاق حالقىنىڭ تاريحىن وقىپ, ءتىلىن ۇيرەنىپ جاتىر. ويتكەنى, تۋعان جەرىنىڭ جانە تۇرعان جەرىنىڭ تاريحىن بىلمەۋ – ءاربىر ازاماتقا سىن. ەڭ باستىسى, ۇلتتار اراسىندا ءبولىنۋ جوق. بۇل مەنى قۋانتادى. بۇگىنگى تاڭدا قازاق حالقىنىڭ نەگىزىندە ءبىرتۇتاس قازاقستان حالقى قالىپتاسۋدا. ءبىز ودان ەشقايدا كەتە المايمىز. بۇل – وتە دۇرىس قۇبىلىس. ءوز ەلىنىڭ تاريحىن, قازاقتىڭ سالت-ءداستۇرىن ءبىلۋ, ءوز ەلى ءۇشىن ماقتانا ءبىلۋ – قازاقستان ازاماتىنىڭ پارىزى. قازىر ەلباسى قازاقستان ءپاتريوتيزمىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن العا قويىپ وتىر. ەندەشە, ەلدىڭ تاريحىن ءبىلۋ پاتريوتتىق تاربيەنىڭ نەگىزى دەپ ۇعامىن.
ەگور كاپپەل,
ءماجىلىس دەپۋتاتى, قازاقستان حالقى
اسسامبلەياسىنىڭ مۇشەسى.