ادام ومىرىندەگى التىنعا ايىرباستاماس ايرىقشا ءسات – بالالىق شاق. كەز كەلگەن پەندەنىڭ پەشەنەسىنە جازىلاتىن پەرىشتە پەيىلدى پاك كەزدىڭ قىزىعى كوپ, قىزۋى وت كۇندەرى قانشاما؟! بۇگىنگى بالدىرعاننىڭ بالالىق بايانى قالاي وتۋدە.
پاۆلودارلىق اقىن الپىسباي حونج سمارتفوننىڭ بالا پسيحولوگياسىنا تەرىس اسەر ەتەتىنىن بايقاعان. «عىلىم مەن تەحنولوگيانىڭ دامىعان زامانىندا تەلەفونعا تەلمىرگەن قوعام عالامتور مەن سمارتفونسىز ءومىردى ەلەستەتە المايتىن سىڭايلى. ەڭبەكتەگەن بالادان ەڭكەيگەن قارتقا دەيىن تەلەفونعا شۇقشياتىن بولدىق. بۇعاناسى قاتپاعان جەتكىنشەكتەردى بىلاي قويعاندا, اقىل توقتاتقان ۇلكەندەردىڭ ءوزى تەلەفونسىز ءومىر سۇرە المايتىنداي كۇيگە جەتتىك. ءوز باسىم اتا-انا رەتىندە سمارتفوننىڭ بالا پسيحولوگياسىنا تەرىس اسەر ەتەتىنىن بايقادىم. 1-سىنىپ وقيتىن ۇلىم پلانشەتتەن ءتۇرلى ويىندار وينايدى. كوپ ويناعان ساتتە قولىنان پلانشەتىن الىپ قويساڭىز, اشۋلانادى, كۇيگەلەكتەنىپ تاماعىن دا دۇرىس ىشپەيتىن بولدى», دەيدى ول.
ءيا, مۇنداي جاعداي كەز كەلگەن ۇيدە كەزدەسەتىنى بەلگىلى. تەلەفونعا تاۋەلدى بولىپ قالعان بالاقاي سىرت ومىرگە سىعالاپ قانا قارايدى. باسىندا بالاسىنىڭ تەلەفون ۇستاپ, ونىڭ ىشىندەگى ءتۇرلى فۋنكتسيالارعا ءوزى كىرىپ ۇيرەنگەنىنە قۋانعان اتا-انالار, ەندى سول بالاسىنان سمارتفونىن قايتىپ الا الماي قالعانىنا قاپالانىپ جۇرگەندەرى بار. الپىسباي بالاسىنىڭ باسىنداعى جاعدايدى قالاي شەشكەنىن دە ايتا كەتتى.
«اقىرىندا پلانشەتتى تىعىپ تاستاپ, ويىن ويناۋدى مۇلدەم شەكتەدىك. قازىر ساباعىن ۋاقىتىندا قاراپ, تاماعىن دا دەر كەزىندە ءىشىپ ءجۇر. بيىلعى كارانتيندىك شەكتەۋلەر كەزىندە تەلەفون وقۋشىلارعا ونلاين رەجىمدە ساباق وقۋعا مۇمكىندىك بەردى. بۇل – قۇپتارلىق دۇنيە. جالپى, ينتەرنەتتە ۇيرەنەتىن دە جيرەنەتىن دە دۇنيەلەر كوپ. بالالارعا تەك كەرەكتىسىن عانا كورسەتكەن ءجون. ءاربىر اتا-انا بالاسىنىڭ عالامتوردان نە كورىپ, نە ءبىلىپ, قانداي ويىن ويناپ وتىرعانىن, الەۋمەتتىك جەلىلەردە كىمدەرمەن تىلدەسىپ جۇرگەنىن قاتاڭ باقىلاعانى دۇرىس. تيك-توك سەكىلدى ۋاقىتتى بوسقا الاتىن, بالاعا ەشقانداي دا پايداسى جوق بوس دۇنيەمەن اينالىسۋدى دوعارۋ كەرەك. ەستەرىڭىزدە بولسا, وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەرگە سمارتفون ۇستاۋعا شەكتەۋ قويۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانعان ەدى. وسىنداي شەكتەۋلەر مەكتەپ وقۋشىلارى ءۇشىن دە ەنگىزىلسە ەكەن دەيمىن», دەيدى ول.
الىسىڭدى جاقىنداتىپ, ەسكى كۇندەرىڭدى ەسكە تۇسىرەتىن دە عالامتوردىڭ عاجاپتارى دا بار. دەگەنمەن ەكى ارادا شەكارا بولعانى ابزال. جەتكىنشەكتەردى كىتاپقا, شىنايى ومىرگە, شىعارماشىلىققا شىڭداپ, بالالىق شاعىنا بالتا شاپپاي, ءتىلىن تاۋىپ تىزگىندەۋدى ويلاستىرعان دۇرىس. مۇنى وتباسىلىق پسيحولوگ, ماگيستر ينارا الكەنقىزى دا قۇپتايدى.
«قازىرگى بالالار – تسيفرلى داۋىردە تۋعان بالالار. سوندىقتان سمارتفون انانىڭ ءالديىن, كىتاپتى, ءتىپتى ويىندى دا قىزىقتى ءارى اسەرلى دۇنيەمەن الماستىرىپ جىبەردى. بىراق بۇعان قاراپ بالانىڭ ءبارى سمارتفونعا تاۋەلدى دەۋگە بولمايدى. سمارتفون – شەتسىز-شەكسىز, سان الۋان اقپارات الۋعا بولاتىن, ۆيرتۋالدى الەمگە شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن قۇرال عانا. ەگەر ونى ورىندى پايدالانا بىلسە, ارينە پايدالى. ال شەكتەن تىس پايدالانىپ, كۇنى-ءتۇنى قارايتىن بولسا, بالا دەنساۋلىعىنا تيگىزەر زيانى كوپ بولۋى مۇمكىن. اتاپ ايتساق, پسيحيكالىق-ەموتسيونالدىق اۋىتقۋ, جىگەرسىزدىك, قىزبالىق, ىشكى ەموتسياسىنا يە بولا الماۋ, ت.ب. فيزيكالىق سيمپتومدارى: كوز كورۋى ناشارلاۋ, ەڭكىش تارتۋ, سونداي-اق بۇلشىق ەتتەرىنىڭ قالىپتاسۋى بۇزىلادى», دەيدى مامان.
سونىمەن قاتار ول بالاعا سمارتفون بەرگەندە اتا-انا باسا كوڭىل بولەتىن نارسەلەردى دە اتاپ ءوتتى.
ء«بىرىنشى, بالاعا شىنايى جانە ۆيرتۋالدى الەمدى ءتۇسىندىرىپ, ەكەۋىن ەكى بولەك قويۋ, ۋاقىتىن شەكتەۋ, شەكاراسىن كورسەتۋ. ەكىنشى, بالانىڭ ول الەمدە نەنى كورىپ, نەمەن ۇشىراساتىندىعىنا ءمان بەرۋ. سمارتفونعا بالا رەجىمىن, اتا-انا باقىلاۋىن قويۋ كەرەك. ءۇشىنشى, سمارتفوندى بالاعا ءوز مىندەتىن جاقسى اتقارعانى ءۇشىن, جاقسى وقىعانى ءۇشىن, باسقا دا جاقسى ناتيجەلەرگە جەتكەنى ءۇشىن جۇلدە رەتىندە بەرگەن ءجون. مۇنداي جاعدايدا سمارتفون ءپوزيتيۆتى اسەر ەتەدى. ول بالانىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى, تارتىپكە جانە الدىنا قويعان ماقساتىنا جەتۋىنە ىقپالىن تيگىزەدى. بۇل بالانىڭ باسەكەگە قابىلەتتى, بەلسەندى جەكە تۇلعا رەتىندە قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەدى», دەپ اتاپ ءوتتى ي. الكەنقىزى.
مامان ايتقان ماڭىزدى ماسەلەلەرگە ءمان بەرىپ, ءاربىر اتا-انا سمارتفوندى بالاسىنا قانداي ماقساتپەن الىپ بەرەتىندىگىن انىق بىلگەنى دۇرىس.
«مىسالى, سمارتفون نەسىمەن پايدالى؟ ونىڭ كومەگىمەن بالادا قانداي ساپالى, جاقسى قاسيەتتەر قالىپتاستىرۋعا بولادى؟ بۇل ماسەلەدە اتا-انا جاۋاپكەرشىلىگى تەك سمارتفون پايدالانۋدا عانا ەمەس, بالاعا ۇيدە جايلى اتموسفەرا جاساي بىلۋدە. ويتكەنى بالا وزىنە جايسىز, ءبىر سارىندى شىنايى ومىردەن گورى ويىن ارقىلى اشۋىن باساتىن, «دوستارىنىڭ» قامقورلىعىن سەزىنەتىن, اسىرەسە جەلىدەگى قاۋىمداستىقتا ءوزىنىڭ ماڭىزدىلىعىن سەزەتىن بولسا, ۆيرتۋالدى الەمگە كىرىگىپ كەتۋى مۇمكىن», دەپ تۇيىندەدى وتباسىلىق پسيحولوگ ينارا الكەنقىزى.
بۇرىن «ۇيادا نە كورسە, ۇشقاندا سونى ىلەدى» دەۋشى ەدىك. قازىر ۇيالى تەلەفوننان كورگەنىن ىستەيتىن ۇرپاقتىڭ ءوسىپ كەلە جاتقانىن بايقايمىز. جاھاندانۋ دەپ جاپا-تارماعاي جانتالاسپاي, جاس ۇرپاقتىڭ بالالىق بال كۇنىنە باسا نازار اۋدارعان ارتىق ەمەس. سەبەبى بۇگىنگى بالدىرعان – ەرتەڭگى ۇلتتىڭ تۇتقاسىن ۇستايتىن تۇلعا.