تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ جەتى قازىناسى: يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا

«ءتورتىنشى قازىنامىز: يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيا­لىق ەكونوميكا. يندۋستريالىق باعدارلاما – ءبىزدىڭ ەكو­نو­ميكامىزدىڭ بولاشاعى». 

ن.ءا.نازارباەۆ,

تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى

جيىندا سويلەگەن سوزدەن.

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 22 جىلىن اتاپ وتتىك. ونىڭ تارتۋى رەتىندە حالقىمىز يە بول­عان وتە قۇن­دى جەتى قازىنا ەلبا­سى بايان­داماسىنىڭ نەگىز­گى ار­قاۋى بولدى. سو­نىڭ ءبىرى – يندۋستريالىق-يننوۆ­ا­تسيالىق ەكونوميكا. «يندۋس­تريا­لىق باعدارلاما – ءبىزدىڭ ەكو­نو­مي­كا­مىزدىڭ بولاشاعى. XXI عاسىردا بار­لىق تابىستى ۇلتتاردىڭ جولىن يندۋستريالىق الەۋەت پەن يننوۆاتسيالار ايقىندايدى. سون­دىقتان يندۋستريالىق-ين­نو­ۆاتسيالىق دامۋدىڭ جوعار­عى ناتيجەسى – تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ ەكونوميكالىق بەكەمدى­گىنىڭ باستى ماسەلەسى», دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى.

«ءتورتىنشى قازىنامىز: يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيا­لىق ەكونوميكا. يندۋستريالىق باعدارلاما – ءبىزدىڭ ەكو­نو­ميكامىزدىڭ بولاشاعى». 

ن.ءا.نازارباەۆ,

تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان سالتاناتتى

جيىندا سويلەگەن سوزدەن.

تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 22 جىلىن اتاپ وتتىك. ونىڭ تارتۋى رەتىندە حالقىمىز يە بول­عان وتە قۇن­دى جەتى قازىنا ەلبا­سى بايان­داماسىنىڭ نەگىز­گى ار­قاۋى بولدى. سو­نىڭ ءبىرى – يندۋستريالىق-يننوۆ­ا­تسيالىق ەكونوميكا. «يندۋس­تريا­لىق باعدارلاما – ءبىزدىڭ ەكو­نو­مي­كا­مىزدىڭ بولاشاعى. XXI عاسىردا بار­لىق تابىستى ۇلتتاردىڭ جولىن يندۋستريالىق الەۋەت پەن يننوۆاتسيالار ايقىندايدى. سون­دىقتان يندۋستريالىق-ين­نو­ۆاتسيالىق دامۋدىڭ جوعار­عى ناتيجەسى – تاۋەلسىز قازاق­ستاننىڭ ەكونوميكالىق بەكەمدى­گىنىڭ باستى ماسەلەسى», دەپ اتاپ كورسەتتى ەلباسى.

اتالعان باعدارلامانىڭ ال­عاش­­قى نۇسقاسى, ول تۋرالى شەشىم ءبىز­دە سوناۋ 2003 جىلى الىنىپ ەدى. سو­دان كەيىنگى 5 جىل ىشىندە يندۋس­تريا­لىق دامۋدىڭ باعىت-باعدا­رى اي­شىقتالدى, ۇلتتىق يننو­ۆاتسيا­لىق جۇيە جاساۋدى باستا­دىق, وسى سالاداعى شەتەل ءتاجىري­بەلە­رىنە كوز جىبەردىك. دەسەك تە, وسى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باع­دار­لامانى ىسكە اسىرۋ جولىندا سول جىلدارى ايتارلىقتاي ناتيجەگە قول جەتكىزە المادىق. ەكونوميكالىق دامۋ سول سىڭارجاق قالپىندا قالدى, تەحنولوگيالىق دەڭگەيىمىز وسپەدى. وسىنداي جاعدايدىڭ ەكى سەبەبىن ايتىپ كەتۋىمىز كەرەك.

بىرىنشىدەن, اتالعان باعدارلاما – ەكونوميكالىق دامۋدىڭ جاڭا باعىتى, جاڭا جولى. ونىڭ قىر-سىرىن, ءتيىمدى تەتىكتەرىن مەڭگەرۋ ءۇشىن ءبىرشاما ۋاقىت كەرەك بولدى. ەكىنشى سەبەپ – وسى باعدارلامانى ورىنداۋعا جاۋاپتى باسشىلار مەن مەكەمەلەردىڭ ەنجارلىعى, ولار تاراپىنان ءتيىستى بەلسەندىلىكتىڭ بول­ماۋى. سول جىلدارى مۇناي با­عاسى توقتاماي ءوسىپ, ونى ساتۋدان ءتۇس­كەن قارجىلار ەلىمىزگە كوپتەپ قۇيى­لىپ جاتتى. وسىنىڭ ارقاسىندا كوپ­تەگەن سالالاردا توقمەيىلشىلدىك ورىن الدى. ءوز كەزەگىندە ول اتالعان باعدارلامانى ورىنداۋعا ىنتا-جىگەرىمىزدى وسىرمەدى.

2007-2008 جىلدارى الەم ەكو­نو­ميكاسى مەن قارجى سالاسى ءۇل­كەن داعدارىسقا تىرەلدى. كوپ ۇزا­ماي ونىڭ سالقىن اسەرى بىزگە, قا­زاق­ستانعا دا كەلدى. شەتەلدەن كەلە­تىن نە­سيە قارجىلار, ينۆەستيتسيا­لار كىلت توقتادى, بانكتەر العان قارىز­دارىن وتەي الماي, بانكروت بو­لۋعا تاياندى. ءبىز شەتەلدەرگە شى­­عارىپ, سودان نەگىزگى تابىستى تابا­تىن مۇناي, باسقا دا شيكىزات قورىنا سۇرانىس ازايدى, ولاردىڭ باعاسى دا تومەندەي باستادى. جالپى ايتقاندا, قارجى تاپشىلىعى, ءبىزدىڭ نەگىزگى ەكسپورتتىق تاۋارلارىمىزعا سۇرانىستىق ازايۋ ەل ەكونوميكاسىن تىعىرىققا تىرەدى. وسىدان كەيىن ءارتۇرلى شارالار قولدانىپ, اسىرەسە, قوماقتى ۇلتتىق قورىمىزدىڭ ار­قاسىندا تىعىرىقتان شىقتىق دەسەك تە, ەكونوميكانىڭ دامۋ قارقىنى ءالى دە تومەن.

وسىعان بايلانىستى ەكو­نو­مي­كانىڭ تۇراقتى دامۋ جولىنىڭ تەتىكتەرىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولۋ كەرەكتىگى بۇرىنعىدان دا انىق بولىپ, كۇن تارتىبىندە تۇردى. تۇراقتى ەكونوميكالىق دامۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ ەكەنى ايقىندالا ءتۇستى. مىنە, وسىنداي ستراتەگيالىق قاجەتتىكتەن تۋعان, ەل ەكونوميكاسىن تۇراقتى دامىتۋدىڭ باستى ارناسىن قالىپتاستىراتىن 2010-2014 جىلدارعا ارنالعان ۇدەمەلى ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باع­دارلاما ەلباسىنىڭ تىكەلەي قول­داۋىمەن دۇنيەگە كەلدى. بيىل ءتور­تىنشى جىل ونى ورىنداپ جاتىرمىز. قول جەتكىزگەن ناتيجەلەرىمىز, ءالى دە شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەر تۋرالى كەيىنىرەك توقتالارمىز. ەڭ الدىمەن, وسى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ماڭىزى نەدە, ول نە سەبەپتەن, پرەزيدەنت ايتقانداي, ءبىزدىڭ ەكونوميكالىق بەكەمدىگىمىزدىڭ باستى ماسەلەسى. بۇل باعدارلامانىڭ نەگىزگى نىساندارى, كوزدەگەن ماقساتتارى نەدە, ەكونوميكادا ورىن الىپ وتىرعان قانداي كۇردەلى پروبلەمالاردى شەشۋگە جول اشادى. مىنە, وسىلارعا توقتايىق.

ءبىرىنشى ماقسات – ەل ىشىندەگى ءوندىرىستى جاڭا زامان تالابىنا ءساي­كەس نەگىزدە جان-جاقتى دامىتۋ, ونى ءارتاراپتاندىرۋ, اسىرەسە, ءوڭ­دەۋشى سالانى جەدەل دامىتا وتىرىپ, قازاقستان ەكونوميكاسىن سىڭارجاقتىقتان شىعارۋ. كەشەگى الەمدىك داعدارىس تۇسىندا ەكونو­ميكانىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ بىردەن-ءبىر تەتىگى جان-جاقتى دامىعان, ارتاراپتاندىرىلعان ءوندىرىس ەكەنىنە كوپتەگەن ەلدەردىڭ, ونىڭ ىشىندە بىزدەردىڭ دە كوزىمىز جەتتى. بۇكىل ەۋرووداق ەلدەرى كۇيزەلىسكە تۇسكەندە تەك قانا گەرمانيا بۇرىنعى قالپىن وزگەرتپەي, تۇراقتى دامۋ ۇستىندە. سەبەبى, جان-جاقتى دامىعان ءوز ەلىندە ءوندىرىسى بار. وسىنداي ءار­تاراپتاندىرىلعان ءوندىرىس بۇ­رىن­عى كەزدەردە امەريكا قۇراما شتاتتارىندا دا بار ەدى, بىراق ونداعى كاسىپكەرلەر بۇرىنعىدان دا مول تابىس كوزدەرىن ىزدەپ, سوڭعى 30-40 جىل شاماسىندا ءوز كاسىپورىندارىن امەريكادان باسقا, جۇمىس كۇشى ارزان ەلدەرگە نە اۋىس­تىرىپ, نە سول جەرلەرگە جاڭادان سالا باستادى. مۇنى اۋتسورسينگ نەمەسە ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ ءتيىمدى ساياساتى دەپ ماقتانىشپەن ايتقان امەريكالىقتار كەشەگى الەمدىك داعدارىسقا ەكو­نو­ميكانىڭ تىرەگى بولاتىن ءوندىرىسسىز كەلدى, وسىنىڭ سالدارىنان بۇگىن دە كۇيزەلىس ۇستىندە. ءوندىرىسى شامالى, ءارتۇرلى قىزمەت كورسەتۋمەن نەگىزگى تابىسىن تاۋىپ وتىرعان ەلدەر دە كۇيزەلىسكە ۇشىرادى. قىزمەت كورسەتۋ سالاسىن دامىتۋ كەرەك, بىراق ول ەكونوميكانىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ نەگىزى بولا المايتىنىنا كوپتەگەن ەلدەردىڭ كوزى جەتتى. بىزدە ىشكى جالپى ءونىمنىڭ قوماقتى سالاسىن قىزمەت كورسەتۋ سالاسى بەرەدى, بىراق كەشەگى تىعىرىق زامانىندا ول تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتە المادى. سوندىقتان, ىشكى جالپى ءونىم, ونىڭ جان باسىنا شاققانداعى مولشەرى باسقا ەلدەرمەن سالىستىرۋعا جاراعانمەن, ونىڭ نەگىزى نەدە: شىعارعان تاۋارلاردا ما, الدە قىزمەت كورسەتۋ سالاسىندا ما. وسىعان مۇقيات قاراۋىمىز كەرەك. قورىتا ايتساق, يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ دەگەنىمىز –ارتاراپتاندىرىلعان, وڭدەۋشى سالاسى جەتەكشى بولاتىن ءوندىرىس كەشەندەرى. بىزگە وسىنى جاساۋ كەرەك. بۇل – ءبىرىنشى ماقسات.

ەكىنشى ماقسات – جاڭا تەحنولوگيا, تەحنيكا نەگىزىندە سالىنعان جاڭا كاسىپورىندار نەمەسە كۇردەلى جاڭعىرتۋدان وتكەن بۇرىنعى كاسىپ­ورىندار نەگىزىندە ءوندىرىس سالا­سىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەسەلەپ ارتتىرۋ. نەگە اقش, ەۋروپا ەلدەرى وزىق دامىعان ەلدەر دەپ اتالادى. سەبەبى, بىرەۋ-اق. ول ەلدەردەگى ەڭبەك ونىمدىلىگى باسقا ەلدەردەن, اسىرەسە, بىزدەردەن سان ەسە ارتىق. سوندىقتان ەڭبەكپەن الىنعان تابىس – ول ەل­دەردەگى بايلىقتىڭ نەگىزگى كوزى. ءبىز – پرەزيدەنتىمىزدىڭ «2030», «2050» باعدارلامالارى ارقاسىندا الىسقا كوز جىبەرىپ, الەم وركەنيەتىنىڭ جوعارى ساتىلارىنا شىعۋعا بەت بۇرعان ەلمىز. وسىعان جەتۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەسەلەپ ارتتىرۋ. سوندىقتان ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دا­مۋ باعدارلاماسىنىڭ دىتتەگەن ماق­ساتىنىڭ ءبىرى, ءتىپتى, ءبىرى ەمەس, بىرەگەيى – ءوندىرىس سالاسىندا, وسى ارقىلى جالپى ەكونوميكادا ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ.

اتالعان باعدارلامانىڭ تاعى ءبىر ماقساتى – ەكونوميكانى يننو­ۆاتسيالىق تۇرعىدان دامىتۋ, ءتيىمدى جۇمىستى قامتاماسىز ەتەتىن ۇلت­تىق يننوۆاتسيا جۇيەسىن جاساۋ. پرە­زيدەنت ايتقانداي, يننوۆاتسيا جايداق ۇران بولماۋى كەرەك. ءبىز­گە ەڭبەك ءونىمىن وسىرەتىن, ۇلتتىق بيزنەستىڭ, كاسىپكەرلىكتىڭ باسەكەگە بەكەمدىگىن ارتتىراتىن, تەحنيكانى, تەحنولوگيانى كۇردەلى جاڭارتاتىن, جاقسارتاتىن يننوۆاتسيالىق شە­شىمدەر, ادىستەر, جاڭالىقتار كەرەك. الەم تاجىريبەسىنە قاراساق, الدىڭعى قاتارداعى ەلدەردە بۇگىن ىشكى جالپى ءونىمنىڭ ۇلكەن بولىگى وسى يننوۆاتسيالىق دامۋ ارقىلى وندىرىلەدى, دالىرەك ايتساق, ەۋرووداق ەلدەرى سوڭعى ۋاقىتتا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 40-50 پايىزىنا دەيىن وسى يننوۆاتسيالىق نەگىزدە الىپ وتىر. مىنا زامان – ءبىرىنىڭ ارتىنان ءبىرى تۋىپ جاتقان جاڭالىقتاردىڭ, جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ, جاڭا ادىستەمەلەردىڭ, ولاردى تەزىرەك يگەرۋگە, ءتيىمدى پايدالانۋعا الەم دەڭگەيىندەگى ۇلكەن باسەكەلەستىكتىڭ زامانى. وعان قابىلەتتىلەر ۇتادى, قابىلەتسىزدەر ۇتىلادى. سوندىقتان بىزگە تەك ارتاراپتاندىرىلعان ءوندىرىس قانا ەمەس, ءتيىمدى جاڭالىقتارمەن, يننوۆاتسيالىق شەشىمدەرمەن سۋ­سىن­داعان ءوندىرىس كەرەك. شەتەل ءتاجى­ريبەسىنە جۇگىنسەك, جوعارى تەحنولوگيا, دامىعان عىلىم, جاڭالىققا ىنتالى, قۇشتار ماماندار دايارلاعان ەلدەر سوڭعى 25-30 جىلدا وسى يننوۆاتسيالىق دامۋ جولىنا ءتۇستى.سوندىقتان دا اڭگىمەنىڭ ارقاۋى بولىپ وتىرعان باعدارلاما وسى يننوۆاتسيالىق دامۋدى قامتاماسىز ەتۋى كەرەك, سوندىقتان دا ونى بىزدەر يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى دەيمىز.

ونىڭ تاعى ءبىر ۇلكەن ماقساتى – جاڭا زاماننىڭ وكتەم تالابىنا جاۋاپ بەرە الاتىن ۇلتتىق كادرلار قۇرامىن جاساۋ, ولاردىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگىن ارتتىراتىن كەشەندى شارالاردى ىسكە اسىرۋ, عىلىمي ىزدەنىستەردى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەرگە, شەشۋشى سالالارعا بۇرۋ, ەل ەكونوميكاسىنىڭ, جالپى حالىقتىڭ جاسامپازدىق الەۋەتىن ءوسىرۋ. شيكىزات ەمەس, تابي­عي بايلىق ەمەس, ادامنىڭ ءبىلىمى مەن بىلىگىنىڭ, جاسامپازدىعىنىڭ نەگىزىندە قالىپتاسقان ەكونوميكا تۇراقتى دامي الادى. ونى ءبىرشاما ەلدەردىڭ وزىق ۇلگىسى كورسەتىپ وتىر. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ نەگىزى بۇگىنگى تاڭدا, اسىرەسە, كەلەشەكتە ادام فاكتورى بولۋى كەرەك. وركەنيەتتىڭ كوكجيەگى دە وسى ادامي فاكتورعا, ونىڭ بيىك دارەجەدە سومدالۋىنا بايلانىستى. ۇلتتىق كادر دەسەك, ونىڭ ايتىلعان جوعارى تالاپتارعا سايكەس بولعانىن تالاپ ەتەمىز. يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيا­لىق باعدارلامانىڭ كوزدەگەن نى­ساناسىنىڭ ءبىرى – وسى ساپالى ءبى­لىممەن, وزىق تاجىريبەمەن سۋارىل­عان, ءوندىرىستى, جالپى ەكونومي­كا­نى, ونىڭ باسقارۋ جۇيەسىن ءنا­تي­جەلى جۇرگىزە, باسقارا الاتىن كرەاتيۆتى كادرلار جاساقتاۋ. ما­مان, ونىڭ بىلىكتىلىگى, زامان تالابىنا دايىندىق دەڭگەيى – ءبىزدىڭ بو­لاشاقتا الەم ەلدەرىنىڭ اراسىندا الاتىن ورنىمىزدىڭ شەشۋشى فاكتورى. وسىعان جول اشاتىن ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ, ونىڭ تياناقتى ورىندالۋىنىڭ ءبىز ءۇشىن ماڭىزى وتە زور.

جوعارى ءتيىمدى ەكونوميكالىق شارۋاشىلىقپەن ارالاسپايتىن ازا­مات­تار قازاقستاندا بارشىلىق. جال­پى, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيى ەلىمىزدە تومەن بولعانىمەن, كوپتەگەن جۇمىس ورىندارىنىڭ تەحنولوگيالىق دەڭ­گەيى, ونداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى وتە تومەن. ەگەر جاعداي دۇرىستالماسا, ءتيىمدى ەكونوميكا جاساي المايمىز, كوزدەگەن نىساناعا جەتە المايمىز. قازىر قازاقستاندا ءوز شارۋاسىمەن اينالىسىپ جۇرگەن 2,7 ملن.-عا جۋىق ادام بار. كوبىسى ساۋاتى از, كاسىبي ماماندىعى تومەن, تەحنيكاسى جوقتىڭ قاسى, قارابايىر جۇمىسكەرلەر. ولاردىڭ تاپقان-تايانعاندارى مەملەكەتتى بايىتپاق تۇگىلى, ءوز وتباسىن اسىراۋعا بىردە جەتىپ, بىردە جەتپەيدى. بۇلاردى جۇمىسسىزدار نەمەسە جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى جوقتىڭ قاسى دەسەك تە بولادى. جاڭا تەحنولوگيالىق دەڭ­گەيدە كاسىپورىندار سالىپ, جۇمىسى جوقتاردى نەمەسە ماردىمسىز جۇ­مىس ىستەپ جۇرگەندەردى وسىنداي كاسىپورىندارعا تارتۋ كەرەك. جاڭا­لىققا ۇيرەتىپ, ولاردىڭ ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ كەرەك.

ەندى ءبىر وسى باعدارلاما ار­قى­لى نىسانادا تۇرعان ماسەلە – ەل ەكونوميكاسىنىڭ باسەكەگە قابى­لەت­تىگىن ارتتىرۋ. كوپتەگەن الەم ەل­دەرىمەن ساۋدا-ەكونوميكالىق بايلانىستامىز. ءبىزدىڭ كاسىپورىندار الەم نارقىندا ءوزى وندىرگەن تاۋارلارىمەن باسقا ەلدەردىڭ وسىنداي تاۋارلارىمەن ساپاسى مەن باعاسى جاعىنان باسەكەگە تۇسەدى, ساپاسى جوعارى, باعاسى تومەن بۇيىم سۇرانىسقا يە بولادى. ال ساپالى بۇيىم جاساۋ ءۇشىن ساپالى تەحنولوگيا كەرەك, باعانى تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ءوسۋى وسى تەحنولوگيالارعا بايلانىس­تى. مىنە, وسىلارعا قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك تۋعىزاتىن دا ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى, ونى تولىعىمەن ورىنداۋ.

ءبىز اتالعان باعدارلامانىڭ ماڭى­زى مەن ماقساتىنا ءبىراز توق­تال­دىق. ايتقانىمىزدى قورىتا كەلە, بۇل باعدارلاما – قازاقستان ەكو­نوميكاسىنىڭ بولاشاق بەت-پەردەسىن ايقىندايتىن, ونىڭ پرەزيدەنت ايتقانداي, باسەكەگە بەكەمدىگىن سومدايتىن باعدارلاما. الەم ەلدەرىنىڭ الدىڭعى توبىنا جەتۋ مۇمكىندىگى دە وسى باعدارلامانىڭ ورىندالۋىنا بايلانىستى.

ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننو­ۆاتسيالىق باعدارلاما ەلىمىزدە ەكى بەسجىلدىقتىڭ ىشىندە تولىعىمەن ورىندالۋى ءتيىس. 2010-2014 جىل­دار­داعى بەسجىلدىقتىڭ بيىل ءتورتىنشى جىلى اياقتالىپ كەلەدى. وسى جىلدارى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلاما تەتىكتەرى جان-جاقتى زاڭداستىرىلدى, يندۋس­تريالاندىرۋ كارتاسى, وندىرگىش كۇشتەردى ءتيىمدى ورنالاستىرۋ جوباسى, وڭىرلەردى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى, 100-دەن اسا مەملەكەت تاراپىنان دەمەۋ شارالارى ىسكە قوسىلدى. «ەڭبەك ونىمدىلىگى-2020», «بيزنەستىڭ جول كارتاسى-2020», 30-دان استام سالالىق جانە وڭىرلىك دامۋ باعدارلامالارى جاسالدى. ءبىر سوزبەن ايتساق زاڭ, دەمەۋ, قولداۋ تەتىكتەرى جان-جاقتى جاسالىپ, باعدارلامانى ويداعىداي ورىندايتىن مۇمكىندىكتەر تۋدى.

ال ەندى وسى وتە اۋقىمدى شارالاردى ورىنداۋداعى 4 جىل ىشىندە قول جەتكەن ناتيجەلەر قان­داي؟ پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ ءتاۋ­ەلسىزدىك كۇنىنە ار­نالعان سال­تانات­تى جينالىستاعى سوزىندە: «يندۋس­تريا­لاندىرۋدىڭ العاشقى «بەسجىلدىعىن» جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, ءبىز 200 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلعان 700 جاڭا كاسىپورىن سالدىق. وعان ءبىز 2 تريلليون 100 ميلليارد تەڭگە جۇمسادىق, بىراق بۇل كاسىپورىندار تەك بيىلعى جىلدىڭ وزىندە 2 تريل­ليون 300 ملرد. تەڭگەنىڭ ءونىمىن ءوندىردى. وسىلايشا, سالىنعان قارجى قازىردىڭ وزىندە ءوزىن ءوزى اقتاپ جاتىر», دەپ اتاپ كورسەتتى. ياعني, باعدارلامانى ورىن­داۋعا جۇمسالعان قارجى تولىعىمەن قايتىپ جاتىر. ءبىرىنشى بەسجىلدىقتا وسى باعدارلامانىڭ نەگىزىندە ىشكى جالپى ءونىم ء(ىجو) ەڭ كەمى 7,0 ترلن. تەڭگەگە نەمەسە ونىڭ 2008 جىل­عى دەڭگەيىنەن 2 ەسەگە جۋىق ءوسىپ, ءىجو-ءنىڭ ناقتى ءوسۋىن 5 جىلدا 15%-عا جەتكىزۋ كوزدەلىپ ەدى, دەگەنمەن, 2011 جىلى, ياعني باعدارلاما قابىل­دانعان كەيىنگى 3-اق جىلدا, وسى كورسەت­كىشتەرگە قول جەتكىزدىك. ءىجو-ءنىڭ ناقتى ءوسۋى العاشقى ءۇش جىل ىشىندە 16,7%-دى قۇرادى. ءىجو-ءنىڭ قۇرامىندا ءوندىرىستىڭ وندەۋ سالاسىنىڭ ۇلەسىن 5 جىلدا 12,5%-عا جەتكىزۋ كوزدەلگەن ەدى, وعان ءتورت جىلدا, ياعني 2013 جىلدىڭ ىشىندە قول جەتەدى دەگەن بولجام بار. وڭدەۋشى وندىرىستە ءبىرىنشى بەسجىلدىقتا ەڭبەك ونىمدىلىگى كەم دەگەندە 1,5 ەسە ءوسۋى جوبالانعان بولاتىن, العاشقى ءۇش جىلدا ول 32,1% ءوستى, ال 2014 جىلى, ياعني ءبىرىنشى بەسجىلدىقتىڭ سوڭعى جىلى وسى كورسەتكىش ارتىعىمەن ورىندالادى, دەيدى ساراپشىلار. ءوندىرىستىڭ وڭدەۋشى سالاسىنداعى ەڭبەك ءونىم­دىلىگىنىڭ ءوسۋ قارقىنى جالپى ەكو­نو­ميكاداعى ەڭبەك ونىمدىلىگى ءوسۋ قار­قىنىنان 2,3 ەسەدەي ارتىق. وسى كورسەتكىشتەر – ەكونوميكادا ورىن الىپ وتىرعان سىڭارجاق (تەك شيكى­زات نەگىزىندە) دامۋدان ونى ءارتاراپ­تان­دىرۋدى كوزدەگەن العاشقى قادامدار جاسالعاندىعىنىڭ ايقىن ايعاعى.

جوعارىدا وسى جىلداردا 700 جا­ڭا كاسىپورىن سالىنىپ, ىسكە قوسىلدى دەدىك. ولاردىڭ ىشىندە ەكونوميكا دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوساتىن ءىرى كاسىپورىندار بار. مىسالى, مويناق گيدروەلەكتروستانساسى, ەكىباستۇزدا, ەلىمىزدىڭ بىرنەشە وڭىرلەرىندەگى جىلۋ ەلەكتر ستانسالارى وتانىمىزدىڭ ەنەرگەتيكالىق قۋاتىن كۇشەيتتى. ناتيجەسىندە ءدۇ­نيەجۇزىلىك ەنەر­گە­تيكالىق كونگرەستىڭ ەسەبى كور­سەت­كەندەي, قازاقستان ەنەر­گەتيكالىق تۇراقتىلىق يندەكسى بويىنشا ەسەپكە الىنعان 129 الەم ەلدەرىنىڭ ىشىندە 59-شى ورىندا. ال ەنەرگەتيكالىق قاۋىپسىزدىك يندەكسى بويىنشا سول ەلدەردىڭ ىشىندە 6-شى ورىندا. حالىقتىڭ ەنەرگيا كوزدەرىن پايدالانۋ مۇمكىندىگى بويىنشا سول 129 ەلدىڭ ىشىندە 35-ءشى ورىندا. ءبارى دە قاناعاتتانارلىق كورسەتكىشتەر.

جالپىلاپ ايتساق, ۇدەمەلى يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسىن ورىنداۋ بويىنشا ەلىمىزدە سوڭعى 4 جىلدا سەرپىلىس بار. 200-گە جۋىق جاڭا ەكسپورتتىق الەۋەتى بار تاۋارلار شىعارىلا باس­تادى. بىزدە جاسالعان بۇيىمدار الەمنىڭ 110 ەلىندە سۇرانىس تاۋىپ وتىر. قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق الەۋەتىن ايقىندايتىن كوپتەگەن حالىقارالىق رەيتينگ, ءارتۇرلى كور­­­سەتكىشتەر جىلدان-جىلعا جاق­سارۋدا.

دەگەنمەن, وسىنداي ناتيجەلەرىنە قاراماي, اتالعان باعدارلاما وي­دا­عىداي, دالىرەك ايتساق, جوسپار­لاعانىمىزداي ورىندالىپ وتىر دەپ ايتۋعا نەگىز جوق. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا وسى باع­دارلامانىڭ اياق الىسى جونىندە سىن, ءتىپتى اششى سىن, پىكىرلەر ايتىلادى. يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ بۇگىنگى قارقىنىنا ونشا كوڭىلى تولمايتىنىن ەلباسى دا ءبىر-ەكى رەت ءبىلدىردى. 600 نەمەسە 700 جاڭا كاسىپورىندى ىسكە قوستىق دەيمىز, بىراق ولاردىڭ ەل ءوندىرىسىنىڭ تەحنولوگيالىق دەڭگەيىنە ەرەكشە اسەرى بىلىنبەيدى. جاڭا تەحنولوگيا, جاڭا كاسىپورىن دەگەن ۇرانمەن العاشقى كەزدە يندۋستريالاندىرۋ كارتاسىنا كەيبىر قارابايىر ءوندىرىس ورىندارى دا كىرىپ كەتكەن, اتالعان كارتانى ولاردان تازالاۋعا ءماجبۇر بولدىق. وڭىرلەردىڭ, ولاردىڭ باسشى مەكەمەلەرىنىڭ جاڭا, ءتيىمدى تەح­نولوگيالار نەگىزىندە سالىنا­تىن كاسىپورىنداردى ساراپتاۋ ۇقىپ­تىلىعى تومەن. سالىناتىن نىسانداردىڭ ساپاسى ەمەس, سانى مەن وعان بولىنەتىن قارجى كورسەت­كىشتەرىنە ەلىكتەۋ ءار وڭىردەن, ولاردىڭ باسشىلارىنىڭ سوزىنەن ءجيى بايقالادى. وسىنىڭ سالدارىنان يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار مينيسترلىگىنىڭ ساراپشىلارى مەن باسشىلارى وڭىرلەردەن يندۋستريالىق كارتاعا ەنگىزۋگە ۇسىنعان 200-دەي بولاشاقتا سالىناتىن كاسىپورىندار تىزبەسىنىڭ تەڭ جارتىسىن قابىلداماي, قايتارىپ تاستاۋعا ءماجبۇر بولدى. اتالعان مي­نيسترلىكتەن باسقا وسى ۇلكەن ىسكە, مەملەكەتتىك ستراتەگيالىق دارە­جەسى بار باعدارلاماعا ۇلكەن جانا­شىر­لىق وزگە مەكەمەلەردەن اسا باي­قالمايدى.

ەڭ وزەكتى ماسەلە – ءبىزدىڭ مول تابيعي بايلىعىمىزدى شيكىزات رەتىندە ەمەس, تەرەڭ وڭدەلگەن, قولدانۋعا دايىن بۇيىم رەتىندە شىعارۋ ماسەلەسى ايتارلىقتاي ىلگەرى باسپاي وتىر. سوناۋ تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ وسى ماسەلە كۇن تارتىبىندە تۇر. قانشا باعدارلامالار الىندى, جوبالار جاسالدى, ۇلكەندى-كىشىلى باسشىلاردىڭ ۋادەلەرىن دە ەستىدىك, بىراق بۇگىنگە دەيىن سىرتقا وڭدەلمەي كەتىپ جات­قان مۇناي, مەتالل, استىق, ت.ت. قا­زاقستان ەمەس, بىزدەردەن ساتىپ العان شيكىزاتتى تەرەڭ وڭدەپ, بىزدەن ەسەلەپ ارتىق تابىس تاۋىپ جاتقان شەتەلدىك كاسىپورىندارعا تيىمدىلىك بەرۋدە.

الداعى بەسجىلدىقتاعى ين­دۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋدىڭ ماقساتىن, باعىت-باعدارىن, ەرەك­شەلىكتەرىن, وسى جولدا كەزدەسەتىن قاي­شىلىقتاردى, ولاردى تۇزەۋ جول­دارىن ەلباسى كەشەگى وتكەن جال­پىۇلتتىق تەلەكوپىردە جان-جاقتى تالقىعا سالدى. كوپتەگەن سالالارعا شاشىلا بەرمەي, تەك قانا ءوزىمىزدىڭ تابيعي بايلىعىمىزدى تەرەڭ ءوڭ­دەيتىن سالالاردى دامىتۋىمىز كەرەك ەكەندىگىن ايتتى. ولار مۇناي-گاز, تاۋ-كەن, مەتاللۋرگيا وندىرىستەرى, اگروونەركاسىپ كەشەنى. بۇل, ءبىزدىڭ جوعارىدا ايتقانىمىزداي, بىردەن-ءبىر دۇرىس شەشىم. يندۋستريالاندىرۋ باعدارلاماسىنا كەدەرگى بولعان بىرنەشە قولايسىز جاعدايلار ەل­باسىنىڭ سوزىندە اشىق ايتىلدى. مىسالى, شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ويداعىداي دامىماۋ سەبەبى, قۇقىق قورعاۋ مەكەمەلەرىنىڭ ولاردى دامىلسىز تەكسەرۋمەن قۇرساپ وتىرعانى جانە دە كوپتەگەن مينيسترلىكتەر مەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ ولاردى دامىتۋعا قولايلى جاعداي جاساي الماي وتىرعانى. ءوز تاراپىمنان وسىعان قوسارىم, كەشەگى داعدارىس كەزىندە ەكونوميكانى «قولدان باسقارۋعا» كوشىرىپ, وسى سالانى مەملەكەتتىك رەتتەۋدى كۇشەيتىپ ەدىك, سول ءتارتىپ ءالى كۇنگە ساقتالىپ تۇر. وسىنىڭ سالدارىنان نارىق شەڭبەرى, باسەكە كەڭىستىگى ايتارلىقتاي شەك­تەلدى. بۇرىن حابارلانعان مەنشىكتى جەكەشەلەندىرۋ, حالىقتىق IPO باعدارلامالارى ورىندالماي جاتىر. ولارسىز ەكونوميكادا سەرپىلىس جاساۋعا بولار, بىراق بۇل وتە قيىن ءارى قىمباتقا تۇسەدى.

سونىمەن, ەلباسىنىڭ قول­داۋى­مەن 2015-2019 جىلدارداعى ين­دۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دا­مۋ­دىڭ باستى مىندەتتەرى, ءبىرىنشى كەزەكتە, يندۋستريالاندىرۋدى قاجەت ەتەتىن ءوندىرىس سالالارى, وسى ۇلكەن ىستەگى ورىن الىپ وتىرعان كەمشىلىكتەردى جويۋ جولدارى, وعان جاۋاپتى مەكەمەلەر اتاپ ايتىلدى. الدىمىزداعى جارتى جىلدا سالىناتىن باستى نىساندار, الىناتىن زاڭدار مەن ەرەجەلەر بەسجىلدىق يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دا­مۋ جوسپارىنا مۇقيات دايىندا­لىپ ەنگىزىلۋى كەرەك. قانداي دەڭگەيگە جەتەمىز, ەكونوميكانىڭ الەۋەتى, اسىرەسە, ەكسپورتتىق الەۋەتى قانشا وسەدى, ءوندىرىستىڭ وڭدەۋشى سالاسى قانداي قارقىنمەن داميدى, ءارتاراپتاندىرۋ قادامى قانشا ناتيجە بەرەدى. وسى باعدارلامانى ورىنداۋعا قانشا جۇمىس كۇشى كەرەك, ولار قانشا, قاشان جانە قالاي دايىندالادى. قارجى قانشا كەرەك, بيۋدجەت پەن بيزنەستىڭ ۇلەسى قانداي, ىشكى جانە سىرتقى قارجى كوزدەرىن ۇتىمدى پايدالانۋ ءۇشىن قانداي تەتىكتەر جاساۋىمىز كەرەك. مىنە, وسى ماسەلەلەر جارتى جىل ىشىندە تياناقتى شەشىمىن تابۋى ءتيىس.

بۇل جاڭا باعدارلاما دەسەك تە, ۇستىمىزدەگى بەسجىلدىقتان جيناعان تاجىريبەمىز بار, ەكونوميكا, ءوندىرىس باسشىلارىنىڭ, قىزمەتكەرلەرىنىڭ وسى سالاعا بەتبۇرىسى باستالدى.

بۇل – ۇلكەن مەملەكەتتىك, سترا­­تە­­گيالىق ماڭىزى جوعارى باعدار­لاما. ولار تۋرالى ماقالا باسىندا ايتتىق. ماعىناسىنىڭ ءۇل­كەندىگى سونداي, ەگەر وسى باع­دارلاما ويداعىداي ورىندالسا, پرە­زيدەنتتىڭ «2030» جانە «2050» باع­دارلامالارىندا وركەنيەتتىڭ ءبىز كوزدەگەن جوعارى ساتىلارىنا كۇ­مانسىز جەتەمىز. سوندىقتان دا ين­دۋس­تريالاندىرىلعان ەكونوميكا – بۇل ۇلتتىق قازىنا, وسى قازى­نا بايلىعىمەن ءبىزدىڭ الەم كەڭىس­تىگىندەگى الاتىن ورنىمىز انىق­تالادى. وسى قازىنا بايلىعىمەن تۇرمىسى جوعارى, باقۋاتتى ەل ساناتىنا ەنەمىز.

ءار ەلدىڭ ءوز دامۋىنىڭ ەرەك­شەلىگى بار, دەگەنمەن, 2019 جى­لى, ياعني يندۋستريالىق-يننو­ۆا­تسيالىق دامۋ جوباسىنىڭ سوڭعى جىلى قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىنە 28 جىل تولادى ەكەن. ويداعىداي ورىندالعان اتالعان باعدارلاماعا سايكەس تاۋەلسىز قازاقستان الەمدەگى وزىق ەلدەردىڭ جولىمەن ءجۇرىپ, ولار جەتكەن بيىككە شىعىپ, الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بەدەلدى مۇشەسى بولىپ مارقاياتىنى ءسوزسىز. ىسىمىزگە ساتتىلىك تىلەيىك.