مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ داڭقى از ۋاقىتتىڭ ىشىندە اسقاقتادى. ولاي بولادى دەپ ەشكىم كۇتكەن جوق. راس, قاراپايىم وقىرماندار ويلى ولەڭدەردى ەجەلدەن-اق ۇناتتى. بىراق بارلىق شارۋا ونىمەن عانا تۇگەندەلمەيدى عوي. بيلىكتىڭ موينى دا اقىنعا بۇرىلۋى كەرەك ەدى...
ال اقيىق اقىن اقيقاتتىڭ تۇبىندە ءبىر كەلەتىنىنە ءشۇباسىز سەنىپ ءوتتى. ارتىنا سوعان لايىق مۇرا قالدىردى. «بار ەكەن, بار ەكەن عوي جاقسى ادامدار» دەگەنى سوندىقتان. ادىلەتتى جانداردىڭ ارقاسىندا اسىل ءسوز ارزاندامايدى. ولار – ەڭبەكتىڭ نارقىن, تالانتتىڭ پارقىن بىلەدى. ولار – لاۋازىم, ماراپاتتى شىعارماشىلىقتان بيىك قويمايدى. ومىرشەڭ ولەڭدەردىڭ نامىسىن قورعايدى. ادەبيەتتى قادىرلەۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتەدى.
ءابدىلدا مەن مۇقاعالي قازاق ەلىنىڭ ەكى قيىرىنان. ءبىرى – شيەلىدەن, ەكىنشىسى – نارىنقولدان. ابەكەڭ جاستاردى باعالاعاندا اقيقاتقا جۇگىندى, تالانتتاردى ىزدەدى. اينالاسىنا كەڭدىك پەن كەمەلدىكتى ونەگە ەتتى. مۇقاعاليدىڭ تۇلپارعا لايىق تۇرقىنا ءسۇيىندى. ونى ۇكىلەپ الماتىعا شاقىردى. رۋحاني دەمەۋشىسىنە, ارقا سۇيەر اسقار تاۋىنا اينالدى. كەيىن سول مىنەز مۇقاعاليعا دارىدى. «الاتاۋ – ارقا – اتىراۋ» دەپ الاشتىڭ ەلىن, قازاقتىڭ جەرىن قاپسىرا قۇشاقتادى. ۇلكەن داستان جازدى. وزىنەن ءۇمىت كۇتكەن رۋحاني اكەسىن شالقار شابىتىمەن قۋاندىردى. مىنە, ۇرپاققا ميراس بولاتىن دارىندار ءداستۇرى وسىلاي بولسا كەرەك!
سويتكەن ءابدىلدا تاجىباەۆ مۇقاعالي ومىردەن وزعاندا دا اينىعان جوق. قارالى جۇرتقا دەم بەردى. تۇلپاردىڭ ەر-تۇرمانىن تۇگەندەۋ جىلاپ-سىقتاۋمەن عانا ورىندالمايتىنىن دالەلدەدى. 1981 جىلى مۇقاعاليدىڭ 50 جىلدىعى اتالسا دەپ اشپاعان ەسىگى قالمادى. «جارالى جاۋىنگەردەي سىلتىپ باسا» ءجۇرىپ شارشامادى. اقىن بالاسى ءۇشىن ايانعان جوق. بۇعان دەيىن وعان سىڭىرگەن ەڭبەگىن بۇلدامادى. ءبارىن كوڭىلگە توق ساناپ ۇيىندە وتىرسا, جاسى كەلگەن ادامعا كىم رەنجيدى؟ بىراق ابەكەڭ ولاي ەتپەدى. مۇقاعالي ءۇشىن اتقا ءمىندى, مۇقاعالي ءۇشىن قايراتىن قايتادان جينادى.
كومپارتيانىڭ سول كەزدەگى الماتى وبلىستىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى كەڭەس اۋحاديەۆ ول تۋرالى بىلاي دەيدى:
«...1981 جىلدىڭ باسى. جينالىس وتكىزىپ جاتتىم. كومەكشىم نۇرلان سۇلەيمەنوۆ قاسىما كەلىپ قۇلاعىما سىبىرلادى, قابىلداۋ بولمەسىندە ءابدىلدا تاجىباەۆ وتىر ەكەن. ءماجىلىستى جىلدامداتىپ بەس مينۋتتا بىتىردىك.
– كەڭەسجان, – دەدى ابەكەڭ, – جاقسى بىلەسىڭ, مەن ديمەكەڭە توقتاۋسىز كىرە الاتىن اداممىن. بىراق مىنا ماسەلەنىڭ ساعان قاتىسى بار. مۇقاعالي ماقاتاەۆ – جۇلدىزداي جارقىراعان تالانت.
سول بيىكتەن كوتەرىلمەسە ەندى الاسارمايدى. نەبارى 45 جاستا دۇنيەدەن وزدى. سەنىڭ وبلىسىڭنىڭ تۋماسى. بيىل اقىننىڭ 50 جىلدىعى. ولەڭدەرىن حالىق ەرەكشە قادىرلەيدى. ال ونى بيلىكتەگىلەر قالاي ەسكەرىپ ءجۇر, مىنە, بۇل جاعى ماعان بەلگىسىز.
ساعان ءبىر اڭگىمەنى ايتايىن. ءالى ەسىمدە, «قازاق ادەبيەتى» گازەتى بىزگە رەداكتسياعا كەلگەن جاس تالانتتاردىڭ ولەڭدەرىن وقۋعا بەرەتىن. دۇرىستاپ تالداپ پىكىر ايتۋىمىزدى سۇرايتىن. شالعاي اۋىلدان كەلگەن ءبىر حات كەرەمەتتەي تاڭعالدىردى. مۇلدەم باۋراپ الدى. جازعان تىركەستەرىنىڭ سۋرەتى مەن بوياۋى ۇيلەسىپ تۇر. اۆتورى كىم ەكەن دەپ قاراسام «مۇقاعالي ماقاتاەۆ» دەيدى. ولەڭدەر مەنىڭ العىسوزىممەن ادەبيەت گازەتىنە جاريالاندى. سودان باستاپ ءبىز اجىرامايتىن جاقىن تۋىسقانعا اينالدىق.
مۇقاعالي وتە كۇشتى اقىن! ال ومىردە جاقسىعا جاۋ كوپ. اقىننىڭ مىقتى ەكەنىن بيلىكتەگى سەندەرگە ۇقتىرىپ ايتاتىن ادامدار وتە از. بىلمەگەن سوڭ, ارينە, ۇندەمەيسىڭدەر. مۇقاعالي ۇندەمەۋگە كونبەيدى. سوندىقتان كەڭەسجان, مەرەيتويعا قاتىستى ماسەلەنىڭ ءبارىن ءوزىڭ رەتتە. ءارى قاراي بارمايمىن, وسى جەردەن قايتامىن. ءتۇسىندىڭ بە؟
ابەكەڭ ورنىنان تۇردى. مەن ۇسىنىسىن تولىق قۇپتادىم. سول كۇنى ور-تالىق كوميتەتكە باس سۇعىپ ديماش احمەت ۇلى قوناەۆقا جولىقتىم. كەڭ وتىرىپ مۇقاعالي تۋرالى اڭگىمەلەستىك. ءسوزىمدى زەيىن قويىپ تىڭدادى. سودان كەيىن «مەرەيتويدى جاقسىلاپ وتكىزۋ كەرەك, وعان قاتىستى ماسەلەنىڭ ءبارىن قولدايمىن» دەدى.
سونىڭ ارقاسىندا مۇقاعاليدىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالدى. مەرەيتويىنىڭ العاشقى پاراعى اشىلدى. ءوزى بولماسا دا ءسوزى تۋعان جەرىندە جاڭعىردى. راۋان ءارىپوۆ باستاعان ەل اعالارى قوناقتاردى اتا سالتىمەن قارسى الدى. اۋدان ورتالىعى نارىنقولدا سالتاناتتى ءماجىلىس ءوتتى. شۇبارتال جايلاۋىنىڭ ءتوسى قىزىل-جاسىل ورنەگىمەن كوز تارتتى.
مەرەيتويدا اقىن تۇمانباي مولداعاليەۆ بايانداما جاسادى. ءابدىلدا تاجىباەۆ, مۇحامەدجان قاراتاەۆ باستاعان مارقاسقا قالامگەرلەر تورگە شىقتى. دۋالى اۋىزدار ايتقان سونداعى سوزدەردىڭ ءبىر پاراسىن جۋرناليست داۋلەت جەلدىكباەۆ اعامىز جازىپ العان ەكەن. 40 جىل بۇرىنعى لەبىزدەردى بۇگىنگى ۇرپاقتار تىڭداسىن دەگەن نيەتپەن وزدەرىڭىزگە ۇسىنىپ وتىرمىز.
ءابدىلدا تاجىباەۆ:
– ءار حالىق ءسوزىن ايتاتىن, سىرىن شەرتەتىن, مۇڭىن تولعايتىن, ماقتانىشىن اسىراتىن ناعىز اقىندى كەرەك ەتەدى. اۋليەگە ات قويىپ, قوراسانعا قوي ايتىپ قۇدايدان تىلەپ الادى. قازاق حالقىنىڭ تاريحى وسى تەكتەس تالاي وقيعالارعا كۋا.
ءبىز سوگەتىنىڭ دالاسىنان وتتىك. شارىندى باستىق, كەگەننەن استىق. توڭىرەگىمىز بۇلت ورانعان اسقار تاۋلار مەن نۋ ورمان... وسىنىڭ ءبارىن مۇقاعالي ماقتانىش ەتەتىن. ءدال ايتقان ەكەن. سەبەبى تاڭعالۋمەن بولدىق. راسىندا بۇل ءوڭىر مىقتى اقىندى تۋدىراتىن ەرەكشە جەر ەكەن.
بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ دا وسى اۋىلدىڭ پەرزەنتى ەكەنىن بۇگىن ءبىلدىم. قورىتا كەلگەندە, سىزدەرگە ايتاتىن ءبىر ءوتىنىش بار. وكىنىشكە قاراي, ءبىر مۇقاعالي كەتتى. سوندىقتان تاعى ءبىر مۇقاعاليدى بەرىڭىزدەر!
مۇحامەدجان قاراتاەۆ:
– تاعدىرعا شارامىز جوق. ۇلكەن اقىننىڭ ارامىزدان ەرتە كەتكەنىنە قا-بىرعامىز قايىستى. سونىمەن قاتار ءبىر نارسەنى ءشۇباسىز مويىندادىق. ول – ونىڭ ولمەيتىنى. ءومىرىن, تۆورچەستۆوسىن زەرتتەگەندە بۇعان كوزىمىز انىق جەتتى. سوندىقتان بۇگىنگى تويدى – ماڭگىلىكتىڭ باستاماسى دەپ بىلگەندەرىڭىز ءجون.
...ولەڭدى ۇيقاستىرعانداردىڭ ءبارى اقىن ەمەس. ولار جاي ولەڭشىلدەر. مۇقاعالي بۇكىل جاراتىلىسىمەن اقىن ەدى! ونى ءدۇلدۇل دەسەڭىز دە, مايتالمان دەسەڭىز دە, تۇلپار دەسەڭىز دە – بارلىق تەڭەۋلەرگە لايىق.
اسقار سۇلەيمەنوۆ:
– نارىنقول, كەگەننىڭ, ءتىپتى ءيىسى جەتىسۋدىڭ قازاعىنا اتتى ءتۇسىندىرۋ بالىقتىڭ ايىرپىلانعا اقىل ايتقانىنداي. نەمەسە, مىسىققا تىشقاندى بىلاي ۇستاۋ كەرەك دەگەنىندەي بولادى. مۇقاعالي – تاستاقتى جەر كەزىكسە – قۇيما تۇياق, جازاڭعا شىقسا – قازتابان, ورگە كوتەرىلسە – ارتى بيىك, ەڭىسكە تۇسسە – الدى بيىك شاڭجۇقپاس ەدى. بارشانىڭ باعىنا قاراي, ول تۇياقتان «ايىرىلدىڭىزدار». ايىرىلىڭىزدار دەگەندە – بارارى بار, قايتارى جوق «اۋىلعا» كەتتى دەگەندى بىلدىرگەنىم ەمەس. مۇقاعالي ەندى – قازاقتىكى!
مىنە, ءبىرىنشى مەرەيتوي وسىنداي سيپاتتا باستالدى. باستارىن تىك كوتەرگەن اسپانتاۋ جۇرتى مۇقاعاليىنا ءسۇيىنىپ, ونىڭ جارقىن كەلبەتىنە قايتادان قارادى. ءجۇز جىلدا ءبىر كەلەتىن عاجايىپ تۇلعا ەكەنىن قاپىسىز ۇقتى. كۇنى كەشە قاستارىندا جۇرگەن ۇلى ادامدى دۇرىستاپ بايقاي الماعاندارىنا وكىندى. ءارى جۇرەكتەرى جارىلا قۋاندى!
مۋزەي جىلى
ءبىرىنشى مەرەيتويدان كەيىنگى ونجىلدىقتا مۇقاعاليدىڭ داڭقى بيىكتەمەك تۇرماق, برەندكە اينالدى. بىلىكتى ازاماتتار تىزە قوسىپ اقىن داڭقىنا ساي جاڭا جۇمىستاردىڭ جوسپارىن قۇردى. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ سۇبەلىسى – قاراسازعا مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ مەموريالدىق مۋزەيىن جاساۋ ءىسى ەدى. سونىمەن قاتار ونىڭ – 1991 جىلعى 60 جىلدىق مەرەيتويعا ارنالعان عاجاپ سىيلىق بولاتىنى مەجەلەندى.
مۋزەيگە بايلانىستى وقيعانىڭ قالاي وربىگەنىن سول جىلدارى قاراسازداعى شارۋاشىلىقتى باسقارعان تۇرسىن شورمانتەگىنىڭ ەستەلىگىنەن دە كورۋگە بولادى. اۆتور ەستەلىگىن «مۇقاعالي مۋزەيىن سالۋ وڭاي بولماعان» دەپ اتاپتى.
ماسەلە كۇن وتكەن سايىن پىسىقتالا تۇسكەن. «القالى جيىندا مۇقاعالي-دىڭ العاشقى تالىمگەرى جازۋشى ءالنۇر مەيىربەكوۆ, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى نۇسىپبەك اشىمباەۆ, نارىنقول اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى باعجان سابانشيەۆ, اۋداندىق «سوۆەتتىك شەكارا» گازەتىنىڭ رەداكتورى داۋلەت جەلدىكباەۆ, شارۋاشىلىق باسشىلارى كەڭەسباي بايقانوۆ, ءنۇراجى ەسىركەپوۆ جانە قاراساز اۋىلىنىڭ ارداگەرلەرى مۇحامەتجان قيلىباەۆ, تاشاۋحان الىمبەكوۆ, قاسىمباي داۋقاباقوۆتار ويلارىن ورتاعا سالدى. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى باقىت وسپانوۆ مۋزەيدىڭ كەرەك ەكەنىن, ماڭىزدى ەكەنىن قاداپ تۇرىپ ايتتى. ونىڭ جوباسىن جاساۋ اۋداندىق قۇرىلىس-ساۋلەت بولىمىنە تاپسىرىلدى. قاراسازداعى شارۋاشىلىق باسقارماسىنا دا بىرقاتار مىندەت جۇكتەلدى. كەشىكپەي وسى ايتىلعانداردى نەگىزگە الىپ اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋروسى قاۋلى قابىلدادى.
ەندىگى ماسەلە, وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ شەشىمىن شىعارتىپ, جوبانى ۇلكەن جوسپارعا ەنگىزۋ بولاتىن. سوندا عانا قاجەتتى قارجى بولىنەدى. ال قۇنى ميلليون سومنان اساتىن قۇرىلىستارعا رۇقسات بەرۋ ماسكەۋ ارقىلى جۇزەگە اسادى. وسى اڭگىمە كوتەرىلگەن 1989 جىلى وبلىستا ءسۇيىنباي بابا مۋزەيىن سالۋ جۇمىسى باستالعان. سوندىقتان جاعداي كۇردەلى ەدى. مادەني-رۋحاني نىساندارعا بولىنگەن مەملەكەتتىك ليميت ەكى مۋزەيگە جەتە مە, جەتپەي مە؟ جاۋابىن كۇتكەن سۇراقتار ءبارىمىزدى تولقىتتى.
قىركۇيەك ايىندا الماتى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى قاسىم تولەبەكوۆ پەن وبلىستىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى اناتولي فەدوروۆيچ رومانوۆتىڭ قاراسازعا كەلە قالعانى.
– قاسىم قاجىباي ۇلى, سىزدەرگە ايتىپ جۇرگەن ماقاتاەۆ مۋزەيى, مىنە, وسىندا سالىنباقشى, – دەدى اۋدان باسشىسى باقىت وسپانوۆ مادەنيەت ءۇيىنىڭ شىعىس جاعىنداعى الاڭقايدى كورسەتىپ. ال قۇرىلىس قۇنىنىڭ تىم قىمبات ەكەنىن ەستىگەن كەزدە قاسىم تولەبەكوۆتىڭ ءۇنى اشىلاۋ شىعىپ كەتتى. ەسەسىنە الەكسەي فەدوروۆيچ سالماقتى, ورنىنان قوزعالا قويعان جوق.
– سابىر... سابىر ەتىڭىز, قاسىم قاجىباي ۇلى. اڭگىمە اقىن تۋرالى بولىپ تۇر عوي. ماقاتاەۆتىڭ اسا مىقتى اقىن ەكەنى مەنىڭ قۇلاعىما جەتتى. سوندىقتان ءبىز مۋزەي ءۇشىن 1990 جىلعا قارجىنىڭ 400 مىڭىن بەرسەك, ال قالعانىن 1991 جىلى بولسەك قالاي بولادى؟ – دەدى.
– ا, سولاي ما؟ تابىلعان اقىل. وندا كەلىستىك, – دەپ قاسىم قاجىباي ۇلىنىڭ قاباعى بىردەن جادىرادى. كەيىن بىلدىك, بىزگە ايقايلاعانى ا.س.رومانوۆتى تەز كوندىرۋ ءۇشىن وزىنشە ءبىر قولدانعان امالى ەكەن... سويتكەن مۋزەي مۇقاعالي اعامىزدىڭ 60 جىلدىعىن اتاعان كۇنى ەسىگىن كوپشىلىككە ايقارا اشتى», – دەيدى تۇرسىن شورمانتەگى.
مۋزەي ەرەكشە كەلبەتىمەن كوز تارتتى. مۇنداي نىسان قاراساز اۋىلى تۇرماق, اۋدان ورتالىعىندا بولعان ەمەس. اقىننىڭ جىرىن سۇيگەن قالىڭ جۇرت ونى كورۋ ءۇشىن الىس ايماقتاردان اتسابىلتىپ كەلىپ جاتتى.
كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ءبىر تولعانىستى كلاسسيك جازۋشى بەردىبەك سوقپاقباەۆ مەرەيتوي مىنبەسىنەن ايتىپ سالدى. كلاسسيك جازۋشى وسى ءسوزى ارقىلى ەرتەڭگى كۇندەرگە ەسكەرتۋ جاسادى. ەندەشە باققوجا مۇقايدىڭ ەستەلىگىنە كوز سالايىق.
«...مۇراجايدىڭ اشىلۋ راسىمىندە بەكەڭ ءسوز سويلەپ, كوڭىلدىڭ كىربىڭىن, رەنىشىن ايتتى. ... شارت سىنباعانمەن قاتتى شامىرقاندى.
– مۇقاعاليعا كوزىنىڭ تىرىسىندە نە جاقسىلىق جاساپ ەدىڭىزدەر؟ ول مىنا ومىردەن تۇك كورمەي, ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن تاتپاي ءوتىپ كەتتى. وسى قۇرمەتتى وعان سول ۋاقىتتا جاساساڭدار, مۇقاعالي ماڭدايى جارقىراپ ورتامىزدا جۇرمەس پە ەدى؟! وعان مۋزەيدىڭ دە, ەسكەرتكىشتىڭ دە كەرەگى جوق. ونىڭ ماڭگىلىك ەسكەرتكىشى – ولەڭدەرى! – دەدى.... داڭعازا قۋعان قالىڭ جۇرت بەردىبەك سوقپاقباەۆتىڭ ايتقانىن تەز ۇمىتتى» دەگەن ەكەن كورنەكتى قالامگەر باققوجا مۇقاي.
عاسىر اقىنى
ادامزات بالاسى كەزەكتى جۇزجىلدىقتى اياقتاپ, ءححى عاسىرعا قادام باستى. ءبىر جىلدان سوڭ, ياعني 2001 – مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويى ەدى. بۇل كەزدە قالامگەردىڭ اتاعى بۇرىنعىدان دا جەر جاردى. «وشەدى ولەڭ, نەمەسە كوشەدى ولەڭ» دەپ ەدى جىر تارلانى. ونەردىڭ ولشەمىن ءدال ايتقان ەكەن.
قىزىعى سول, ەندى مۇقاعاليدى ماراپاتتىڭ وزدەرى ىزدەدى. 2000 جىلى الاشتىڭ اردا تۋعان ەكى اقىنىنا – ماعجان جۇماباەۆ پەن مۇقاعالي ماقاتاەۆقا جازۋشىلار وداعىنىڭ ۇيعارىمى بويىنشا «عاسىر اقىنى» اتاعى بەرىلدى. «امانات» جىر كىتابى ءۇشىن مۇقاعالي ماقاتاەۆ قازاقستان مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى. 70 جىلدىق مەرەيتوي ناعىز حالىقتىق مەرەكەگە اينالدى. قازاق ەلىنىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەلدەي اقىنعا ارنالعان ادەبي-مادەني ءىس-شارالاردى جارىسا وتكىزىپ جاتتى.
مۇندايدا مۇقاعالي تۋعان ءوڭىردىڭ قارقىنى بولەك بولۋعا ءتيىستى عوي. شالكودە جايلاۋى مەن قاراساز شاتتىققا كەنەلدى, شابىتقا بولەندى. بۇل مەرەيتوي «عاسىر اقىنى» تاقىرىبىمەن ۇيىمداستىرىلدى. وعان قاتىسقان اعايىنداردىڭ ەسىندە شىعار, اقىننىڭ تۋعان باۋىرى توقتارباي ماقاتاەۆ, بىرگە وسكەن قۇرداسى ابدىكە اسانوۆ, قالامگەر ىنىلەرى ورازاقىن اسقار مەن باققوجا مۇقايلار قوناقتاردىڭ قولىنا سۋ قۇيىپ جۇگىرىپ ءجۇردى. وتپەلى دۇنيە دەگەن سول عوي, قازىر سول ارداقتى ازاماتتار ارامىزدا جوق.
كورنەكتى قالامگەر بەكسۇلتان نۇرجەكە ۇلى بايانداما جاسادى. كەڭ تىنىستى ادەبي ساراپتامادا ءبارى ايتىلدى. مۇقاعاليدى تورىنە شىعارعان پوەزيا پاتشالىعىنىڭ عاجايىپ قۇپيالارى اقتارىلدى. اقىنعا دەگەن, اعاسىنا دەگەن قۇرمەت پەن ساعىنىش كوركەمسوز بولىپ قۇيىلدى.
جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ ءسوزى دە ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى.
– مۇقاعالي – مۇڭدى اقىن. ونىڭ مۇڭى – تابيعي مۇڭ, تاعدىردىڭ ءوزى باسىنا سالعان مۇڭ... بىرەۋلەر مۇقاعالي قۋعىن-سۇرگىن كورمەدى دەيدى. قالاي كورمەدى؟! سەنبەسەڭىزدەر مىناعان قاراڭىزدار, 20 جاسىندا پارتيا قاتارىنا وتكەن ەكەن, سودان شىعارىلدى. جۇرتتىڭ بارىنە جەتكەن جۇمىس وعان جەتپەدى. جازۋشىلار وداعى مۇشەلىگىنەن الاستاتىلدى. مۇقاعالي ولگەن كۇنى قاربالاسىپ ءجۇرىپ ونى قالپىنا كەلتىردى. بۇل سوندا قۋعىن-سۇرگىن ەمەي نەمەنە؟! مۇقاعاليدىڭ قۋعىن-سۇرگىن كورمەۋى مۇمكىن ەمەس. توتاليتارلىق زاماننان تاياق جەمەۋى, وتقا تۇسپەۋى, قۇرباندىق بەرمەۋى مۇمكىن ەمەس. سەبەبى ول – ۇلت اقىنى, – دەدى قابدەش اعا ءجۇمادىلوۆ.
قوناقتاردىڭ ءبىر توبى سول كۇنى اقىننىڭ كىندىك قانى تامعان ەسكى قاراسازدىڭ ورنىنا ءتاۋ ەتتى. ورازاقىن اسقار تاريحتىڭ قويناۋىنا كەتكەن وسى اۋىلدا اقىنمەن العاش رەت قالاي كەزدەسكەنىن ەسىنە ءتۇسىردى. كونەنىڭ كوزىندەي بولىپ جول بويىندا تۇرعان جالعىز تەرەككە توي قوناقتارى ىرىم ەتىپ اق بايلادى.
ءۇش ەرەكشەلىك
سەرىك ۇمبەتوۆ باستاعان الماتى وبلىسىنىڭ اكىمدىگى اقىننىڭ 80 جىلدىعىنا ەرتەرەك كىرىستى. 2010 جىلدىڭ وزىندە-اق ءتيىستى جوسپارلار, كەشەندى شارالاردى ىسكە قوستى. وبلىستىق ءماسليحات مەرەيتوي ماسەلەسىن سەسسيادا قاراپ ءتيىستى شەشىمدەر شىعاردى. سول نەگىزدە بيۋدجەتتەن قارجى ءبولىندى. ويتكەنى مۇقاعالي ماقاتاەۆ ەندى ۇلتتىڭ, مەملەكەتتىڭ ۇلكەن اقىنى رەتىندە تۇلعالاندى. ونىڭ ولەڭدەرى ادامتانۋ عىلىمىنىڭ قۇرامداس بولىگىنە اينالدى. تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋعا قۋات بەرەتىن ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ كوركەم قۇرالى بولدى. قوعام اقىن مۇراسىنا وسىنداي باعا بەردى.
سوندىقتان شىعار, اقىننىڭ تۋعان جەرى قاراساز تولىقتاي اباتتاندى. بۇرىنعى مەموريالدىق مۋزەيدى قايتا جاسادى. وسى تەكتەس جۇمىستار توقتاۋسىز جالعاستى. دەمەۋشىلەر دە كومەكتەرىن اياعان جوق. كەلەتىن قوناقتاردىڭ سانى بۇرىنعىدان كوپ بولادى دەپ بولجانعان ەدى. ەسەپ سول مولشەردەن اۋىتقىمادى.
– بۇگىنگى تاڭدا مۇقاعاليشىل جاستار كوبەيدى. قاراپايىم جۇرت اقىندى اسپانداتىپ جاتىر. وبلىس باسشىسى ودان شەت قالسا ازاماتتىققا سىن ەمەس پە؟ سوندىقتان مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ ەسىمىن ەرەكشە جاڭعىرتىپ, تويىن – حالىقتىڭ تويىنداي ەتىپ وتكىزۋدى ءجون سانادىق, – دەپتى سول كەزدەگى وبلىس باسشىسى سەرىك ۇمبەتوۆ.
ەندى 80 جىلدىق مەرەيتويدىڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىنە توقتالايىق. بىرىنشىدەن, تويدىڭ كىرىسپەسى ۇزىناعاشتان باستالدى. ءسۇيىنباي, جامبىلدىڭ داڭقىنا مۇقاعاليدىڭ داڭقى قوسىلعانداي اسەر بەردى. وسى ءوڭىردىڭ پەرزەنتى, ۇلى كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆ پەن قاراكاستەكتە تۋعان كورنەكتى قالامگەر, جاستار گازەتىنىڭ رەداكتورى بولعان سەيداحمەت بەردىقۇلوۆتاردى كىم بىلمەيدى؟! ولار مۇقاعاليدى جانە مۇقاعالي مۇراسىن ارداقتاي الۋدىڭ ونەگەسىن كورسەتكەن قايراتكەرلەر. ءبارى جيناقتالىپ, اقىندار مەن باتىرلار ەلىندە ادەمى كورىنىس بەرگەنى كوپشىلىكتىڭ جادىندا.
ەكىنشىدەن, «كەڭ دۇنيە, ءتوسىڭدى اش, مەن كەلەمىن» دەپ اتالاتىن جىر ءمۇشايراسى ءساتتى ۇيىمداستىرىلدى. ونىڭ مازمۇنى مەن ساپاسى تىڭداۋشىلاردى تامساندىردى. مۇشايراداعى ولەڭدەر ءبىر-بىرىمەن تۇتاسقاندا مۇقاعالي تۋرالى جازىلعان عاجاپ پوەمانىڭ تاراۋلارى سەكىلدەندى. اقىننىڭ ولەڭمەن سومدالعان كوركەم بەينەسىن كوزىمىزگە ەلەستەتتى. وسىناۋ جىر جارىسىنا – يران-عايىپ, جاركەن بودەش ۇلى, ادىلعازى قايىربەكوۆ, سەرىك اقسۇڭقار ۇلى, كادىربەك قۇنىپيا ۇلى, ابۋباكىر قايران, جاراس سارسەك سياقتى ەسىمى ەلگە ايگىلى قالامگەرلەردىڭ قاتىسقانى كوپ جايدى اڭعارتسا كەرەك. ەلىمىزدەگى «100 جاڭا ەسىمنىڭ» قاتارىنا ەنگەن, بۇگىن پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ماقپال مىسا ءبىرىنشى ورىندى يەلەنىپ, توپ جارعان جۇيرىكتەي جارق ەتىپ پوەزيا الاڭىندا ويقاستادى. قازاقستان جازۋشىلار وداعى تاعايىنداعان م.ماقاتاەۆ اتىنداعى ادەبي سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ءجۇرسىن ەرمان الامان جارىستىڭ باس جۇلدەسىن قانجىعاسىنا بايلادى. اقىن اعاسىن ساعىنعان ءجۇرسىن اقىننىڭ داۋىسى ەلشەنبۇيرەك شىڭدارىن جاڭعىرتتى.
...قارا ولەڭمەن كوگەرەر دەپ كوسەگەم,
جانىن جىرعا جورگەك ەتىپ توسەگەن.
ءبىر ولەڭگە بار عالامدى سىيعىزدى ول,
سوڭعى ولەڭىم ەمەس پە دەپ وسى ولەڭ.
ءبىلۋشى ەدى ول اجالىنىڭ كۇتپەسىن,
ءبىلۋشى ەدى ءبارىن جازىپ بىتپەسىن.
قولىنداعى قالام سۋسىپ تۇسكەندە,
سوڭعى ولەڭنىڭ قويدى سوڭعى نۇكتەسىن.
قولىندا ولەڭ – قانسىراعان
جانسىز حات,
جىلاپ تۇردى جۇرەگىمەن
جار سىزداپ.
تىرشىلىكتە قولعا تۇسپەي, ولگەندە.
باسىنا كەپ قونىپ جاتتى ارسىز باق.
تاسىنعاندا – تەڭىز بولىپ تولاتىن,
اشىنعاندا – گۇلدەي قۋراپ, سولاتىن.
ولەڭ ءۇشىن ءومىر سۇرگەن سول اقىن –
مۇقاعالي ماقاتاەۆ بولاتىن! –
دەپ تولعانعان ەكەن ءجۇرسىن ەرمان «باق پەن سور» اتتى جىرىندا.
ۇشىنشىدەن, اقىننىڭ ۇلى جۇلدىز ماقاتاەۆقا تەمىر تۇلپاردىڭ كىلتى تابىستالدى. ەڭ ۇلكەن قۇرمەتتىڭ ماقاتاەۆتار اۋلەتىنە تيەسەلى ەكەنىن ازاماتتار ازداپ كەشىكسە دە, اقىرى ءبىلدى. ايتپاقشى, ەستەلىكتەر, زەرتتەۋلەر, اقىندى كەيىپكەر ەتكەن ورنەكتى شىعارمالار جانە مۇقاعالي ولەڭدەرىنە جازىلعان اندەر ۇلكەن-ۇلكەن ءتورت كىتاپ بولىپ باسپادان شىقتى. مەرەيتوي جاقسى قىرلارىمەن جاقسى اڭگىمەلەرگە اينالىپ بايتاق قازاق جەرىنە تاراپ جاتتى.
45+45 بولادى 90
مىنە, اقيىق اقىندى ارداقتاعان ەل-جۇرت, قالىڭ وقىرمان 90 جىلدىق دەپ اتالاتىن بەسىنشى مەرەيتويعا دا قادام باستى. بۇل شارا بۇرىنعىلاردان تارتىمدى ءارى قىزىق بولۋعا ءتيىستى دەپ ويلايمىز.
الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى اماندىق باتالوۆتىڭ ۇيعارۋى بويىنشا تالدىقورعانداعى جاستار ساياباعىنا مۇقاعاليدىڭ ءبيۋستى ورناتىلدى. اقش-تاعى نيۋ-يورك باسپاسىنان اقىننىڭ جىر كىتابى اعىلشىن تىلىندە شىقتى. تاياۋ كۇندەردە نارىنقولدا ەڭسەلى ەسكەرتكىش بوي كوتەرمەك. باسقا شارالاردىڭ دا قاراسى از ەمەستىگىن ەستىدىك.
وتكەن كوكتەمدە قاراسازدىقتار اباي جىلىنا قۋاندى. ۇلى حاكىمگە ارناپ «اباي جاققان ءبىر ساۋلە سونبەۋ ءۇشىن» اتتى مازمۇنى تەرەڭ ادەبي كەش وتكىزدى. ەلشەنبۇيرەك ەتەگىنەن جيدەبايعا ىستىق سالەمدەرىن جولدادى. اباي جولىندا مۇقاعاليدىڭ دا ايانباعانىن ءسوز ەتتى, ەسكە ءتۇسىردى.
بيىلعى مەرەيتوي – 45 تە 45 بولىپ تەڭەسكەن, اقىننىڭ ەكى عۇمىرىنىڭ قوسىندىسى سياقتى. مۇقاعاليدىڭ اق تۇلپارى شابىسىن ارىنداتا ءتۇسىپ ورلەپ بارادى. پوەزيانىڭ التىن تاعىندا وعان قولىن بۇلعاپ, جىميا قاراپ اباي اتاسى وتىر!
باتىق ماجيت ۇلى,
«مۇقاعالي» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى