بۇل سۇيەكتەن جاسالىپ, كۇمىس جالاتىلعان تاياق ماعان تاپسىرىلعان ۇلكەن امانات ەدى. بۇيىم اكتەر, ساحنا ونەرىنىڭ قارا نارى, قازاق ۇلتتىق پروفەسسيونالدى تەاتر ونەرىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى, كسرو حالىق ءارتيسى, كسرو مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى قاليبەك قۋانىشباەۆقا تيەسىلى. ومىردەن وتەرىنەن جارتى جىل بۇرىن اكتەردىڭ جەرلەس قارىنداسى, عاسىر جاساعان عيبراتتى عۇمىر يەسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى حابيبا ەلەبەكوۆا بولاشاقتا اشىلسا دەپ ارماندايتىن قازاق تەاتر ونەرىن قۇرۋشى جەتى اقساقالعا ارنالعان مۇراجايعا تاپسىرۋىمدى ءوتىنىپ ەدى.
قازاق ساحناسىنا ەڭ العاش اباي بەينەسىن الىپ شىققان اڭىز تۇلعانىڭ بۇگىندە كەلەر ۇرپاق ءۇشىن وشپەس ونەرى, ايتقان ءاربىر ءسوزى, ءتىپتى كۇندەلىكتى ومىردە تۇتىنعان زاتىنا دەيىن تاعىلىم بولىپ تاريح پاراقتارىندا جازىلدى. «قاللەكي ايتىپتى» دەگەن شانشار ازىلدەر مەن ويلى افوريزمدەر دە ساحنا ساڭلاعىنىڭ كوزىن كورگەن ءىنى بۋىن ارىپتەستەرى اۋزىنان اڭىز بولىپ توگىلىپ, كوكىرەگىنە قۇرمەت بولىپ قۇيىلادى. قاللەكي قارتقا تيەسىلى ءاربىر جادىگەر تەاتر الەمىن تانىعىسى كەلەتىن ءار ورەنگە ومىرلىك ونەگە, عۇمىرلىق تاعىلىم.
سونىڭ اسەرى بولسا كەرەك, عاسىر عۇمىر سۇرگەن اكتريسا حابيبا ەلەبەكوۆا كانىگى شەبەردىڭ قولىنان شىققان قىزىل اعاشتان اسا ءبىر تالعامپازدىقپەن قاشالىپ, كۇمىس جالاتىلىپ جاسالعان ەرەكشە ورنەكتى اسەم تاياقتى قولىمىزعا ۇستاتىپ تۇرىپ, قۇندى جادىگەردى كەلەشەككە اماناتتاعاندا تولقىنىسپەن قاتار قورقىنىشتىڭ دا قاتار بويدى بيلەگەنى راس. ويتكەنى, اماناتتىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ۇلكەن. وعان نەمقۇرايدى قاراۋ – تەاتردى قۇرعان اعا-اپالار ونەرىنە, قالا بەردى كۇللى تاريحقا قيانات جاساۋمەن پارا-پار ەدى.
اكتريسانىڭ سەزىمتال جۇرەگى سونى سەزە قويدى بىلەم, اماناتتى تابىستاپ تۇرىپ, ىلە اڭگىمەسىن جالعادى: «قاسيەتتى قارقارالى توپىراعىندا تۋىپ, ونەرىن كۇللى الەمگە پاش ەتكەن قايتالانباس قاللەكي مەن ءۇشىن تەك جەرلەس اعام عانا ەمەس, ۇلكەن ونەردەگى جولىمدى اشىپ بەرىپ, ءتىپتى ومىرلىك سەرىگىم جۇسىپبەك ەلەبەكوۆپەن تابىسۋىما سەبەپكەر بولعان اياۋلى جان. سوناۋ اشارشىلىق جىلدارىندا كۇللى تۋعانىمنان ايىرىلىپ, اۋلەتتەن جالعىز ءوزىم ءتىرى قالىپ, قايعىدان قان جۇتىپ, قينالىپ جۇرگەنىمدە قارقارالىعا گاسترولدىك ساپارمەن كەلگەن پىكىرى مەن ونەرى قاتار جاراسقان قاسيەتتى توپىراقتىڭ قوس پەرزەنتى ساحناعا جەرگىلىكتى حالىق ونەرپازدارى اراسىندا ونەر كورسەتىپ شىققان مەنى كورىپ, ءجون سۇراستى. ول كەزدە جاسىم نەبارى 17-دە بولاتىن. ءمان-جايعا قانىققان قاللەكي مەنى الماتىعا وزىمەن بىرگە ەرتىپ اكەتتى. سول كۇننەن باستاپ ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تۋعان اعامداي بولىپ, قامقورلىعىن اياعان ەمەس. سوندىقتان دا مەن ءۇشىن قاليبەك قۋانىشباەۆقا تيەسىلى ءاربىر دۇنيە اسا قىمبات. بۇل تاياقتىڭ مەندە ساقتاۋلى تۇرعانىنا ءبىرشاما جىل بولدى. استانامىزدىڭ تورىندە قازاق تەاترىن قۇرۋشى جەتى اقساقالعا ارنالعان مۋزەي اشىلسا دەگەن ۇلكەن ارمانىم بار. ونى ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆپەن جۇزدەسكەنىمدە دە ايتقان بولاتىنمىن. ول كىسى ۇسىنىسىمدى قولدادى. الايدا, ءبىز ەندى جاس ەمەسپىز, ول مۋزەي اشىلعان كۇنى بۇل ومىردە بولامىز با, جوق پا, ول ءبىر اللاعا عانا ايان دۇنيە. سوندىقتان دا مەن ءۇشىن قۇندى وسى زاتتى وزىڭە اماناتتاعىم كەلەدى. سەندەردىڭ ومىرلەرىڭ الدا عوي, ونىڭ ۇستىنە استانادا ءجۇرسىڭ. مۋزەي اشىلعان كۇنى قاللەكيگە تيەسىلى مىنا تاياقتى سوندا تابىستارسىڭ», دەدى.
الدىن الا سەزگەندەي سودان كوپ ۋاقىت وتپەي جۇسىپبەك ەلەبەكوۆتەي ءان ارىسىنا ومىرلىك سەرىك بولعان اكتريسا 101 جاسقا قاراعان شىعىندا ومىردەن ءوتتى. ال ونەر يەسى اماناتتاعان جادىگەر سول كۇيى مەندە قالىپ قويدى. ودان بەرى ارادا 5 جىلعا جۋىق ۋاقىت زىمىراپ وتە شىعىپتى. اكتريسا ارمانداعان تەاتر مۋزەيى ءالى اشىلماۋى سەبەپتى دە قازاق ونەرىنىڭ قارا نارى قاليبەك قۋانىشباەۆقا تيەسىلى ول تاياق ءوزىنىڭ «تۇعىرىنا قونار» تاريحي ءساتىن كۇتىپ ءالى كۇنگە دەيىن مەندە ساقتاۋلى تۇر.
سىرى دا, سىنى دا كەتپەگەن سۇلۋ دۇنيە شىنىمەن كورسە كوز توياتىنداي. زامانداستارىنىڭ ەستەلىكتەرىنە سۇيەنسەك, ءوز زامانىندا قاليبەك قۋانىشباەۆ ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي دەنەلى, بويى سۇڭعاق, ءىرى ادام بولعان دەسەدى. ول ەرەكشەلىگىن اكتەرگە تيەسىلى مىنا تاياق تا دالەلدەپ بەرىپ تۇرعانداي. ودان بولەك, قارقارالى اۋدانىنىڭ اكتەردىڭ تۋعان جەرى م.مامىراەۆ اۋىلىنداعى مۇراجاي تورىنەن كورگەن شاپان مەن اكتەرگە تيەسىلى باسقا دا زاتتار اڭىز ادامنىڭ بار بولمىسىن كوز الدىمىزعا الىپ كەلگەندەي بولدى. كوزبەن كورمەسەك تە, اكتەر الەمىن كوڭىلگە توقىعانداي ەرەكشە اسەرگە بولەنگەنىمىز ءالى ەستە.
ايتسە دە ساحنا ساڭلاعىنىڭ تاياق ۇستاۋ مادەنيەتىنە قاتىستى دەرەكتەردى تاعى دا مولىنان بىلگىمىز كەلىپ, الماتىعا جولىمىز تۇسكەندە بۇگىنگى قازاق تەاترىنىڭ اقساقالى, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى ءسابيت ورازباەۆقا ارنايى سالەم بەرە بارىپ, قاليبەك قۋانىشباەۆتىڭ تاياقتارىنا قاتىستى ءبىراز مالىمەتكە قانىعىپ قايتقان بولاتىنبىز:
– ءبىز تەاترعا العاش قادام باسقان كەزدە قاللەكي باستاعان ءبىر توپ اعا بۋىن تەاتردىڭ ابىز اقساقالدارى بولاتىن. وتە دانا ادام ەدى, جارىقتىق. كوزىنە قارا كوزاينەگىن كيىپ, قولىنا تاياعىن ۇستاپ اسىقپاي تەاترعا قاراي اياڭداپ كەلە جاتار جارقىن بەينەسى ءالى كوز الدىمدا. راس, ول كىسى تاياققا ەرەكشە اۋەس بولدى. باستاپقىدا ءسان ءۇشىن ۇستاسا, كەيىنىرەك دەنساۋلىعىنا بايلانىستى قاجەتتىلىگىنە اينالدى. ول كەزدە ءبىز جاسپىز. سىرلى تاياقتىڭ سىرىن سۇراپ, تاريحىنا اسا ءمان بەرىپ قاراماعانىمىزبەن, بىراق قاللەكي تاياقتارىنىڭ ەرەكشە اسەم ورنەگى, قىزىل اعاش پەن سۇيەكتەن قاشالىپ, كۇمىسپەن بەدەرلەنگەن ايرىقشا ايشىقتى پوشىمى ەرىكسىز نازارىمىزدى اۋدارتىپ, سۇلۋلىعىنا سۇقتاندىراتىن. قاليبەك قۋانىشباەۆتىڭ تاياقتارى دەگەندە مەنىڭ ەسىمدە ەرەكشە قالعانى – ول كىسىنىڭ قولىنان تاستامايتىن ءبىر تاماشا تاياعى بولدى. تاريحىن سۇراستىرساق, ول تاياقتى كەزىندە ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ شاكەن ايمانوۆقا بەرىپتى. كەيىنىرەك ونى رەجيسسەر قاللەكيگە سىيلاعان ەكەن. سول تاياقتى ابىز اعا قولىنان تاستاماۋشى ەدى», دەپ ابزال اعاعا دەگەن ساعىنىشقا تولى ەستەلىگىمەن ءبولىستى اكتەر ءسابيت ورازباەۆ.
اتالعان دەرەكتى دايەكتەۋ ءۇشىن قارقارالىنىڭ م.مامىراەۆ اۋىلىنداعى اكتەر اتىنداعى مۇراجايعا دا باردىق. بۇگىندە مۋزەي تورىندە تۇرعان كۇمىس تاياق شىنىمەن ۇلىلاردىڭ ساۋساق تابى قالعان قۇندى جادىگەر ەكەن. ياعني اكتەر ءسابيت ورازباەۆ ايتقان تاريحى تاعىلىمدى تاماشا تاياق بۇگىندە قارقارالىداعى قاللەكي مۋزەيىندە ساقتاۋلى تۇر. ودان بولەك, مۋزەي قورىنداعى جادىگەرلەر قاتارىندا 1960 جىلى قاليبەك قۋانىشباەۆ زەينەتكە شىققاندا قالامگەر ءسابيت مۇقانوۆ يىعىنا جاپقان شاپان, 1940 جىلى اباي ءرولىن سومداعاندا كيگەن تاقيا مەن كۇرتەشە, وزبەك اعايىندار تارتۋ ەتكەن الا شاپان دا بار. مۇراجايدىڭ بۇل قۇندى مۇرالارى بۇگىندە جەرلەستەرى ءۇشىن عانا ەمەس, ك ۇلى تەاتر ونەرى ءۇشىن قۇندى زاتتارعا اينالعان.
– قاسيەتتى قارقارالى توپىراعىنان ەلىمىزگە بەلگىلى تانىمال تۇلعالار كوپ شىققان. سولاردىڭ ءبىرى – قاليبەك قۋانىشباەۆ. ءبىر جىلدارى قاللەكيدىڭ شاپاندارىن ەلورداداعى ۇلتتىق مۋزەيگە اكەتەمىز دەگەندە, سول كەزدە اۋداندىق مۋزەي باسشىسى بولعان مەيىرحان قاسىمجانوۆ اعامىز الىپ قالدى. قازىر جاس ۇرپاق مۋزەيگە كەلىپ, ءار زاتتىڭ تاريحىن قىزىعا تىڭدايدى. كەۋدەلەرىن ماقتانىش كەرنەيدى. مۋزەي قورىنداعى قۇندى جادىگەرلەر قاتارىندا قاللەكي پايدالانعان كۇمىس ىدىس-اياقتار دا بار. وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن مۋزەيگە ارنايى كەلگەن حالىق ءارتيسى ءاسانالى ءاشىموۆ تە قاللەكي تۋرالى ەستەلىكتەرىن ايتىپ, قۋانىپ كەتكەن بولاتىن, – دەيدى قارقارالى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيىنىڭ مارتبەك مامىراەۆ اۋىلىنداعى فيليالىنىڭ مەڭگەرۋشى اسحات قاسىم.
مامىراەۆ اۋىلىنداعى مۋزەي مۇراسىنان مول دەرەككە قانىعىپ شىققانىمىزبەن, بىزگە تابىستالعان جادىگەردىڭ تاريحىن انىقتاي المادىق. ونى اكتەردىڭ كوزىن كورگەن ارىپتەس ءىنىسى ءسابيت ورازباەۆ تا, مۋزەي قىزمەتكەرلەرى دە تاپ باسىپ ايتا المادى. ايتسە دە ونەر يەسىنە تيەسىلى بۇل تاياقتىڭ دا مۋزەي مۇراعاتى ءۇشىن باعالى بولاتىنى انىق. ويتكەنى قاليبەك قۋانىشباەۆ ساۋساعىنىڭ تابى قالعان كەز كەلگەن دۇنيە اڭىز اكتەرگە تيەسىلى بولۋىمەن دە باعالى, قۇندى. بۇل اسىرەسە قاللەكي مۇراسىن تانۋعا, ساحنادا تۋدىرعان ورەلى ونەرىن زەرتتەۋگە تالپىنعان كەز كەلگەن تالاپكەر عالىم ءۇشىن تاپتىرماس قۇندى دەرەك, باستىسى – تاعىلىمى مول تاريح.
ەندەشە, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى حابيبا ەلەبەكوۆا اماناتتاعان قاللەكيدىڭ تاياعى تاريح ءۇشىن قۇندى جادىگەر ەكەنى ءسوزسىز. وسى ورايدا, تەك اكتريسا ارمانداپ وتكەن تۇڭعىش قازاق تەاترىنىڭ ىرگەسىن قالاۋشى – قاليبەك قۋانىشباەۆ, سەركە قوجامقۇلوۆ, امىرە قاشاۋباەۆ, يسا بايزاقوۆ, قۇرمانبەك جانداربەكوۆ, ەلۋباي ومىرزاقوۆ, قاپان بادىروۆ باستاعان جەتى اقساقالعا ارنالىپ ەلوردا تورىنەن ونەر مۋزەيى اشىلسا, بۇل ءسوزسىز, قازاق تەاتر ونەرى ءۇشىن ۇلكەن ولجا بولارى انىق. سول كەزدە اكتريسا اماناتتاعان جادىگەر دە ءوز ورنىن تابار ەدى.