عاسىردان استام تاريحى بار

الىسقا بارماي-اق, الدىمەن قازاق ءباسپاسوزىن كوزبەن شولايىق. «Egemen»-مەن قۇرداس باسىلىمدار ءوز ەلىمىزدە دە بىرنەشەۋ. جاقىندا عانا عاسىر تويىن تويلاعاندار قاتارىندا «جەتىسۋ», «ەكسپرەسس ك» گازەتتەرى بار. 100 جىلدىعى 2012 جىلى اتالىپ وتىلگەن قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تەمىر­قازىقتارى – «قازاق», «ايقاپ» گازەتتەرى.

جالپى, گازەت دەگەن تۇسىنىك XVI عاسىر­دىڭ بەل ورتاسىندا قالىپ­تاستى. ۆەنەتسيا تۇرعىندارى قولمەن جاڭا­لىق جازىپ, تاراتىپ وتىرعان. يتاليا مەن ەۋروپاداعى ساياسي جاعداي, مايداننان كەلگەن حابار اپتا سايىن حالىققا جول تارتىپ تۇرعان. ودان كەيىن 1609 جىلى گەرمانيادا العاشقى باسىلعان گازەت شىعادى. ال اعىل­شىن ۇكىمەتى تسەنزۋراعا قاتىس­تى ەرەجەلەردى جەڭىلدەتكەن سوڭ, لون­دوندا باسپاسوزگە سۇرانىس ارتىپ, ءتىپتى مۇحيتتىڭ ار جاعىنداعى بوستون مەن فيلادەلفيادا دا ءورىس الدى.

بىلتىر 100 جىلدىق مەرەيتوي قارساڭىندا رەداكتسيامىزعا تۇر­كيانىڭ Cumhuriyet گازەتىنىڭ ءتىلشىسى يكليم ونگەل قوناققا كەلىپ, باسىلىم تاريحىمەن تانىسا ءجۇرىپ, ءوزى قىزمەت ەتەتىن باق تۋرالى ايتىپ بەرگەن بولاتىن. 1924 جىلى جارىق كورە باستاعان Cumhuriyet گازەتىنىڭ اتىن مۇستافا كەمال اتاتۇرك قوي­عان. قازاقشا «رەسپۋبليكا» دەپ اۋدارى­لاتىن گازەت سول جىلدان بەرى مەم­لەكەت مۇددەسىنە قىزمەت ەتىپ كەلە­دى. گازەتتىڭ قازىعىن قاققان – يۋنۋس نادي ابالىوعلى. وزدەرى «تۇر­كيا­داعى دۇرىس اقپاراتتىڭ قاي­نار كوزى, كۇندەلىكتى اقپارات تا, جەدەل اقپارات تا – ءبىزدىڭ گازەتتە» دەپ ماقتاناتىن باسىلىمدى بۇگىن­دەرى ايكۋت كۇچۇككايا باسقارادى. باۋىر­لاس ەلدىڭ باسىلىمى بۇگىنگە دەيىن 34 811 ءنومىر باسىپ شىعارعان.  

تۇركيانىڭ باس باسىلىمى مۇس­تافا كەمال اتاتۇركپەن بايلانىستىرىلادى. ونىڭ تۇسىندا «جاڭا كۇن» اتىمەن شىققان گازەت ۇلت كوسەمىنىڭ يدەولوگياسىن دارىپتەپ, ونىمەن سۇح­باتتار جاريالاعان. ءبىر كەز­دەرى گازەتتىڭ فرانتسۋز تىلىندەگى نۇس­قاسى دا بولعان. 1925 جىلدارى تۇرىك حالقى Le Republique گازەتىن دە قول­عا الىپ وتىرعان. بۇگىندە تۇركيانىڭ باس با­سى­لىمى سانالاتىن «رەسپۋبليكا» گازەتى 2023 جىلى عاسىرلىق تويىن تويلايدى.

ودان بولەك, بيىل 100 جىلدىعىن تويلايتىن تاعى ءبىر تۇرىك گازەتى بار. «رەسمي گازەت» دەپ اتالاتىن ۇن­پاراق باسىلىپ شىققان العاشقى سانى­نان باستاپ ەلدەگى زاڭدار مەن رەس­مي مالىمدەمەلەردى حالىققا جەت­كىزۋ, تۇسىندىرۋمەن اينالىسادى. وسى مىن­دەتتى موينىنا العان ەلدەگى جال­عىز باسىلىم وسى – «رەسمي گازەت» كورىنەدى. 

اۋەلدە نيۋ-يورك جۇمىسشى­لارى­نىڭ ءتىلى مەن كوزى سانالعان New York Daily News – «Egemen»-ءنىڭ قۇر­داسى. ء«بىزدىڭ جۇمىس – ادامدارعا كومەكتەسۋ, حالىققا حابار جەتكىزۋ» دەپ ماقساتىن ايقىن بىلدىرگەن باسىلىم پۋليتتسەر جۇلدەسىنىڭ 10 دۇر­كىن لاۋرەاتى. 2017 جىلى گازەت ءتىلشىسى سارا رايلي پوليتسيا قىزم­ەت­كەرلەرىنىڭ كەدەي وتباسى­لارعا جاسا­عان ديسكريميناتسيا­­سىن اشكەرەلەگەن. قوعامداعى وزەكتى ما­سەلەلەردى جازىپ قانا قويماي, ونى شەشۋدى دە مىن­دەتى سانايتىن گازەت – اقش-تاعى تابلويد فورماتىندا باسىلىپ شىق­قان العاشقى گازەت. بۇگىندە نيۋ-يورك­تاعى ۇزدىك 10 باسىلىمنىڭ ءبىرى. اۋەلدە بۇل جوبا باسپاگەرلەرگە ەش پايدا اكەل­مەگەن. گازەت تەك مەترودا وقى­لا­تىن بولعاندىقتان, مەنشىك يە­لەرى شى­عىن­عا ۇشىراعان. سول كەزدە 26 مىڭ­نان استام تيراجبەن باسىلىپ وتىر­عان گازەت قازىرگى كەزدە الەمنىڭ ۇزدىك باسىلىمدارىنىڭ كوشىن باستاپ تۇر. قازىر كۇن سايىن 515 165 دانا تيراجبەن جارىق كورەدى.

زامان وزگەرىپ, مۇددەلەر ايقاسى ءورشي تۇسكەن سايىن باسىلىمدار مىن­دەتى باسقا ارناعا اۋا باستادى. XVIII-XIX عاسىرلاردا گازەت تەك اقپا­رات تاراتۋ قۇرالى ەمەس, بەلگىلى ءبىر پارتيالاردىڭ, ۇيىمداردىڭ يدەولوگياسىن دارىپتەۋشى كۇشكە اينالدى. وعان انگلياداعى وقيعالار كۋا. سول جىلدارى مىقتى باسىلىم­نىڭ ءبىرى سانالاتىن The Times-ءتى باقۋات­تى وتباسىدان شىققان دجون دجەي­كوب ەستور ساتىپ الىپ, ادولف گيت­لەر­دىڭ ساياساتى تۋرالى جازا باستا­دى. جازعاندا قالاي, قولداۋىن اشىق ءبىلدىردى. گازەتتىڭ رەداكتورى دجوف­ف­­رەي دوۋسون سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر نەۆيلل چەمبەرلەنمەن دوس­­تىعىن پايدالانىپ, ەلدەگى ساياسي شە­شىم­دەرگە ىقپال ەتىپ وتىردى. سو­نىڭ نا­تي­جەسىندە انگليا ميۋنحەن كەلى­سىمىنە قول قويدى. بۇل ءباسپاسوز جۇ­مىسىنا, باعىتىنا قاتتى اسەر ەتتى. اقشاسى بار پارتيالار ءوز الدىنا گازەت شىعارۋعا اۋەستەنىپ الدى. وسىلايشا, انگليادا «Egemen»-ءنىڭ تاعى بىرنەشە قۇرداسى پايدا بولدى.

1919 جىلى ءباسپاسوز تاعى ءبىر گازەتپەن تولىعادى. اقش-تاعى ميچي­گان شتاتىنان Daily Globe گازەتى جا­رىق كورەدى. Wisconsin Newspaper قاۋىمداستىعىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن باسىلىم – 2001 جىلى 11 قىركۇيەكتەگى تەررورلىق اكت كەزىن­دە جەدەل اقپارات تاراتقانداردىڭ ءبىرى. بۇگىندە باسىلىمدى اقىلى جازىلىم نەگىزىندە عانا وقي الاسىز. جازىلۋشىلار سانى اجەپتەۋىر. رەداكتسيانىڭ ميچيگان­نان ۆاشينگ­تونعا قونىس اۋدارعانى­نا دا ءبىراز بولدى. نەگىزىن قالاۋ­شى نورمان بلەك گازەتتى تانىستىرۋ كەزىندە «مەن اقش-تاعى ەڭ ۇزدىك گازەتتىڭ نەگىزىن قالاپ جاتقانىما سەنىمدىمىن» دەگەن بولاتىن.

ازيا باسپاسوزىنە كەلسەك, «Egemen» نەگىزى قالانعان جىلدارى جاپونيا بيلىگىندە ەسيحيتو يمپەراتور بيلىك ەتكەن كەز ەدى. تاريحتا ول ۇستەمدىك ەتكەن 1912-1926 جىلدار اراسىندا باسپاسوزگە ەركىندىك بەرىلىپ, ءسوز بوستاندىعى مەن ءباسپاسوز ەركىندىگى بولدى دەگەن اقپارات بار. دەگەنمەن ءدال وسى شاق جاپون باسپا­سو­زىندە «ەڭ قاتال» كەزەڭ رەتىندە ەستە قالعان. ويتكەنى ۇكىمەتتىڭ بيۋرو­كرا­تياسىن سىناعان باسىلىمدار مەم­لەكەتتىڭ باقىلاۋىنا ىلىككەن. تەك 1951 جىلى عانا جاپونيا ءباسپا­سوزى ەر­كىن­دىككە يە بولادى. وسىلايشا بۇ­گىنگى جاپون كونستيتۋتسياسىنداعى ءباس­پاسوز ەركىندىگىنە قاتىستى 21-باپ پايدا بولعان. ال شەتەلدەگى قۇر­داس باسىلىمعا كەلسەك, 1928 جىلى Shimbun Akahata گازەتى جا­رىق كورەدى. ءالى كۇنگە دەيىن جۇمى­سىن جالعاستىرىپ كەلە جاتقان گازەت­تىڭ اتاۋى «قىزىل تۋ» دەگەن ما­عىنا بەرەدى. اتاۋى حابار بە­رىپ تۇر­عان­داي, كەزىندە جاپون كوممۋ­نيس­تىك پار­تياسىنىڭ باستاماسىمەن با­سىل­عان ۇنپاراق قازىر كۇندەلىكتى جانە اپتالىق نەگىزدە شىعىپ تۇرا­دى. گازەتتىڭ بۇگىنگى جاپونيا قوعا­مىنداعى الار ورنى ەرەكشە. بەيجىڭ, بەرلين, كاير, لوندون, مەحيكو, حانوي, ماسكەۋ, نيۋ-دەلي, پاريج بەن ۆاشينگتون سىندى الەمدىك استانالاردا تىلشىلەرى بار. تيراجى ميلليوننان اسىپ تۇسەدى. اعىلشىن تىلىندەگى اپتالىق نۇسقاسى بار.

كورشىلەس رەسەيدە باسىلاتىن «سلوۆو» گازەتىن دە ۇزەڭگىلەستەر قاتا­رىنا قوسۋعا بولادى. بىلتىر جارىق كورگەنىنە ءبىر عاسىر بولعان جاستار گازەتى دە «Egemen» سياقتى اتاۋىن بىرنەشە رەت وزگەرتكەن. گازەت يەمدەنگەن «جاس كوممۋنيست», «تاۋ جاستارى», «جاس بولشەۆيك», «جاس كوممۋنيست» اتاۋلارى ەلدە ۇستەمدىك ەتكەن يدەولوگيادان حابار بەرەدى. بۇگىندە رەسەيلىك باق-تىڭ مايتالماندارىنا اينالعان تالاي دارىن العاشقى قادامىن وسى گازەتتەن باستاعان دەسە­دى. ويتكەنى گازەتتىڭ نەگىزگى جازۋشىلارى – وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر. تيراجى – 90 مىڭ دانا.

قازىر اڭگىمە گازەتتەر تاعدىرىنا تىرەلگەندە قوعام پىكىرى ەكىگە بولىنەدى. ءبىرى ەسكىدەن قۇتىلىپ, جاڭاعا كوشۋ كەرەك دەسە, ەكىنشىسى تاريحىن تەرەڭگە جايعان باسىلىمداردىڭ جۇمىسىن توقتاتۋ قاتە دەگەن وي ايتادى. ساراپ­شىلار «تسيفرلى اقپاراتتى وزگەر­تۋ ءاپ-ساتتە, ونىڭ ۇستىنە الاتىن ورىن­دى ويلاڭىز. ال باسىلىمدار – وتكەننەن اقپارات بەرەتىن جال­­عىز دەرەككوز» دەگەن پىكىر ايتادى. جو­­عارىدا اتاپ وتكەن شەتەلدىك با­سى­لىم­­دار­دىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى مەن تيراجى شەتەلدە گازەتكە دەگەن سۇرا­نىس­تىڭ ازاي­ماعانىن كورسەتىپ وتىر.