وسى اڭگىمەنى ماعان كوپ جىلداردان بەرگى تانىسىم, قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا اجەپتاۋىر كادەلى قىزمەتتەر ىستەپ, قازىر زەينەتكە شىققان ءبىر اعامىز ايتىپ بەرگەن ەدى. ەندى سول اڭگىمەنى قاز-قالپىندا سىزگە دە جەتكىزەيىن, ارداقتى وقىرمان. قورىتىندىنى ءوزىڭىز جاسارسىز. ءبىز ەشكىمگە دە پىكىر تاڭبايمىز.
وسى اڭگىمەنى ماعان كوپ جىلداردان بەرگى تانىسىم, قۇقىق قورعاۋ سالاسىندا اجەپتاۋىر كادەلى قىزمەتتەر ىستەپ, قازىر زەينەتكە شىققان ءبىر اعامىز ايتىپ بەرگەن ەدى. ەندى سول اڭگىمەنى قاز-قالپىندا سىزگە دە جەتكىزەيىن, ارداقتى وقىرمان. قورىتىندىنى ءوزىڭىز جاسارسىز. ءبىز ەشكىمگە دە پىكىر تاڭبايمىز.
كەزىندە اتا-انام مەنى «ورىسشا وقىساڭ, ادام بولاسىڭ» قاعيداسىمەن ورىس مەكتەبىنە وقۋعا بەرىپتى, دەپ باستادى اڭگىمەسىن كەيىپكەرىمىز. تۇراتىن جەرىمىز بەلاعاش اتالاتىن تازا قازاقتىڭ اۋىلى بولسا دا, اكەم مەنى 30 شاقىرىم جەردەگى ورىس اۋىلىنا سۇيرەپ, ءوزىنىڭ ەسكى تانىسى سەرگەي پورتنيكوۆتىڭ ۇيىنە تۇرعىزىپ, ورىسشا وقىتتى. اكەم ءوزى كىلتشى بولىپ ىستەيتىن, ەتى ءتىرى, اۋىلدىڭ پىسىق كىسىسى ەدى. الىس-جاقىن اۋىلداردان وعان كۇنى تۇسپەيتىن ادام جوق, سوندىقتان تانىستارى مەن تامىرلارى دا كوپ, ءجۇرىپ-تۇرعان ادام. ورىس تىلىنە ءسال شورقاقتاۋ بولدى-اۋ دەيمىن, ايتەۋىر ءبىر نارسەنى تۇسىنبەي قالىپ, قىسىلىپ قالاتىنىن سەزىپ جۇرەتىنمىن. بىراق اۋىزەكى تىلدە دولبارلاپ, ويىن جەتكىزىپ جاتاتىن. سونىڭ ىزاسى دا بار شىعار, ايتەۋىر مەنى اۋىلداعى وزگە بالالاردان جىرىپ, جىلاعانىما قاراماي, ورىس بالالارىنىڭ ورتاسىنا اپارىپ توپ ەتكىزدى.
مەن اكەمنىڭ جاسى ۇلعايعان شاعىندا كورگەن جالعىز ۇلى ەدىم. سوندىقتان قاتتى ءۇمىت ەتكەن بولۋى كەرەك, ورىسشا وقىسا ادام بولار دەپ جۇرگەنى دە سول عوي دەپ ويلايمىن. ال ورىس اۋىلىندا وقىعاننان, ورىس بالالارىنان, ءتىل بىلمەگەننەن كورگەن تالاي قورلىعىمدى ايتپاي-اق قويايىن. ونىڭ ءبارى بالالىق قوي. كەيدە سولارمەن جالعىز توبەلەسىپ, ۇنەمى استارىنا ءتۇسىپ قالىپ, تىرباڭداپ تۇرا الماي جاتقاندارىم, بەت-اۋزىم كوگەرىپ, ۇيالىپ جۇرەتىندەرىم تۇسىمە كىرەدى. ءجا, ونى قويشى, بالالىق شاقتا نە بولمايدى دەيسىڭ...
اكەمنىڭ تىلەگى قابىل بولىپ, مەن سۆەردلوۆسكىنىڭ زاڭ ينستيتۋتىنا ەش قينالماي ءتۇستىم. ورىستىڭ ءتىلىن ورىس بالالارىنان ارتىق سويلەمەسەم, كەم بىلمەيتىنىمە ماقتانىپ تا قوياتىنمىن. بىراق مەنىمەن سول جىلدارى قازاق, گرۋزين, ارميان, تاتار مەكتەپتەرىن بىتىرگەن بالالار دا وقىدى. العاشقى بىرنەشە ايدا قينالىڭقىراپ جۇرسە دە, سونىڭ ءبارى دە ارتىنان وقۋدى جاقسى وقىپ كەتتى. قازىر سولاردىڭ كەيبىرى ۇلكەن عالىم, بەدەلدى قايراتكەر دارەجەسىنە جەتتى. وسىلايشا, ورتاڭنان وزىق بولۋ ورىس تىلىندە وقۋدان عانا ەمەس ەكەنىنە سول كەزدە-اق كوز جەتكىزگەن ەدىم.
مەن ۇزاق جىلدار قۇقىق قورعاۋ, باقىلاۋ, سوت سالاسىندا قىزمەت ەتىپ, جۋىردا زەينەتكە شىقتىم. ال ەندى ورىسشا وقىعاننان كورگەن قورلىعىمدى ايتايىن. اۋىزەكى تىلدە قازاقشانى ءبىرشاما ءتاۋىر سويلەگەنىممەن, ادەبي تەرميندەردى, ەجەلدەن قالىپتاسقان تىركەستەردى, كوركەم ادەبيەت تۇگىل, كوركەمسوزدە قولدانىلاتىن كوپ ءسوزدىڭ ماعىناسىن, ىشكى استارىن تۇسىنبەي يتتەي بولامىن. ونداي تىركەستەر ورىسشادا دا بار. ماسەلەن, «ۆ ستۋپە ۆودۋ نە تولوچ» دەگەن كوپسوزدىلىكتى, مىلجىڭدىلىقتى كەلىستىرىپ ايتاتىن تىركەس بار. ءجيى قولدانباعاندىقتان, ونىڭ ماعىناسىن ورىسشا جەتىك بىلەتىندەر بولماسا, ۇعا قويمايدى. ءدال سونداي قازاقتىڭ «ۇزەڭگى قاعىسىپ كەلەدى» دەگەن سياقتى تىركەستەرى دە ءتىلدى تەرەڭ ۇقپاساڭ ءىشىن الدىرمايدى.
ءومىر بويى بىردە-ءبىر قازاق تىلىندەگى كىتاپتى اشپاعاندىعىمنان شىعار, ءتىپتى قازاقشانى جۇگىرتىپ وقي دا المايمىن. ورىسشا شىققان اقپاراتتاردىڭ قازاقشاسى قالاي ەكەن دەپ قولىما السام, تۇگىن تۇسىنبەي قالاتىن كەزدەرىم ءجيى كەزدەسەدى. اسىرەسە, حالىقارالىق تەرميندەردىڭ قازاقشاسىن ۇعا الماي قاتتى قينالامىن. ماسەلەن, «كەشەن» دەگەن ءسوزدى كوپ ۋاقىت ءتۇسىنبەدىم. سويتسەم, ول «كومپلەكس» دەگەن وپ-وڭاي ءسوز ەكەن-اۋ. وسى, حالىقارالىق سوزدەردى قازاقشالاعاننان دا كوپ قيىندىق تۋادى. بىردە قولىما قالام الىپ, وسىنداي تەرميندەردىڭ قازاقشاسىن تەرىپ الىپ, الدىما جازىپ قويدىم. سونىڭ ارقاسىندا عانا گازەتتەردەگى كوپتەگەن ماقالالاردى تۇسىنۋگە ءبىرشاما قول جەتكىزدىم.
مەن تۋرالى تالاي جۋرناليست ادەمى, ويلى ماقالالار جازدى. ءوز كاسىبىمە ادالدىعىم, كاسىبي شەبەرلىگىم تۋرالى وڭ پىكىرلەر ءبىلدىرىلدى. ءتۇرلى مەرەيتويلىق جاستارىمدا دا باسشىلار مەن باعىنىستىلار, ارىپتەستەر تاراپىنان ءتۇرلى جاقسى پىكىرلەر ايتىلىپ نەمەسە قۇتتىقتاۋلار كەلىپ جاتتى. سولارداعى كوپ سوزدەردى دە تۇسىنبەي, قاتتى قينالاتىنمىن. ورالىمدى تىركەستەردى سوزبە-ءسوز ۇعامىن دەپ تەرىس كەتكەن كەزدەرىم دە بولدى. زايىبىم دا ورىسشا وقىعان, ونىڭ قازاقشاسى مەنىكىنەن دە تومەن. ەكەۋمىز قاراپايىم عانا «جۇپتارىڭ جازىلماسىن» دەگەن تىركەستىڭ ءوزىن ۇزاق ۋاقىت بويى ۇعا المادىق قوي. «جازىلماسىن» دەگەندى اۋرۋعا عانا قاتىستى ەكەن دەپ ويلاپ, ول نەگە جازىلماۋى كەرەك, نەگە ولاي ايتادى ەكەن دەپ ىشتەي قارسىلىق بىلدىرەتىنمىن. تەك ارتىنان ءبىر جاقسى جولداسىمنىڭ قوساعى قايتىس بولعاندا عانا ونىڭ اۋزىنان «جۇبىمىز جازىلماسا ەكەن دەپ تىلەۋشى ەدىم» دەپ قينالعانىن ەستىگەندە عانا بۇل ءسوزدىڭ استارىن ءتۇسىندىم.
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, بۇگىنگى كۇنى ورىسشا وقىعاننىڭ قورلىق ەكەنىنە كوزىم جەتىپ ءجۇر. قازاقشا وقىماعاندىقتان, ونىڭ تەرەڭ سىرلارىنا قانىعىپ, سالت-داستۇرمەن بىرگە كىرىگەتىن كۇردەلى يىرىمدەرىنە بويلاي المايمىن. كەرىسىنشە, جاسىڭنان ورىسشا وقي, سويلەي بەرگەندىكتەن, سولاردىڭ بارلىق ۇناسى مەن مىنەزىن قابىلداي بەرەتىن كورىنەسىڭ. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدى «ورىس حالقى بارىنەن ارتىق, بارىنەن وزىق» دەگەن ۇلى ورىستىق شوۆينيستىك ساياساتپەن وقىتىپ, تاربيەلەدى عوي. سوندىقتان ماعان ورىسشانىڭ ءبارى دۇرىس, قازاقتىكىنىڭ ءبارى قاتە كورىنىپ تۇراتىن.
جۋىردا پارلامەنت پالاتالارى سپيكەرلەرىنىڭ ءبىرى قازاقتىڭ «ماكە, ساكە» دەپ سويلەۋى داستارقان ۇستىندەگى قاتىناستا عانا ايتىلاتىن دۇنيە, «بۇل جەردە رەسمي تۇردە يميا-وتچەستۆومەن سويلەۋ كەرەك» دەگەن ەسكەرتپە جاساپ, ءبىراز قازاقتىڭ تۇسىنبەستىگىن تۋدىردى. ال ورىستىكى عانا دۇرىس دەپ وسكەن مەن سياقتىلار ءۇشىن وسىلاي ايتقان دۇرىس كورىنەدى... وسىنىڭ ءوزى ءبىزدى ومىرگە كەڭ ولشەممەن قاراۋعا ەمەس, بىرجاقتى عانا قاراۋعا ۇيرەتكەن تاربيەنىڭ كەسىرى مە دەيمىن.
قازىرگى قازاق تىلىندە وقىتۋعا بارلىق مۇمكىنشىلىك تۋىپ تۇرعان زاماندا ءوزىنىڭ انا ءتىلى سۇرانىسقا يە بولىپ, قوعامداعى ەڭ ماڭىزدى ءتىل دەپ سانالىپ وتىرعاندا ءوز بالالارىن ورىسشا وقىتۋعا بەرەتىن اتا-انالاردى مەن ەش تۇسىنبەيمىن. ءوز ءتىلىڭدى جاقسى بىلمەۋ, اسىرەسە, جاسىڭ ۇلعايعاندا قاتتى باتادى ەكەن. جاسىڭ جەتپىسكە تايانعاندا وزگە تىلدە شۇلدىرلەپ, جاقىن-جۇراعاتتارىڭ, قۇدا-جەگجاتتارىڭنىڭ الدىندا ساقالدى باسىڭمەن, اجەپتاۋىر اتاعىڭمەن ءوز تىلىڭدە ويىڭدى جەتكىزە الماي تۇرعاننان اسقان قورلىق جوق پا دەپ قالدىم. ەندىگى ۇرپاقتى اللا ءوز انا تىلىندە تازا سويلەي الماي قاپالاناتىن بىزدەيلەردەن ساقتاسىن.
جاقسىباي سامرات,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.