اقش پرەزيدەنتتەرى نەسىمەن ەرەكشەلەنەدى؟

يمپيچمەنت ماسەلەسى كوتەرىلگەن سوڭ ترامپ جەڭىلگەنىن مويىنداپ, پرەزيدەنتتىك بيلىكتى دجو بايدەنگە تاپسىرۋعا كەلىسىم بەردى. ول – اقش-تىڭ 46-شى پرەزيدەنتى.

اقش – تاريحتا پرەزيدەنتتەرى كوپ ەل. بۇگىنگى تاڭدا كوزى ءتىرى ەكس-پرەزي­دەنتتەرى دە كوپ. دجيممي كارتەر, بيلل كلينتون, دجوردج بۋش (كىشى), باراك وباما ساياساتتا ءالى دە بەلسەندى. ولار­دىڭ ءبارى ترامپتىڭ ساياساتىن سىناۋدا.

ۆاشينگتون, دجەففەرسون, لينكولن, رۋزۆەلت سىندى پرەزيدەنتتەردىڭ بيلىگى تۇسىندا امەريكانىڭ بەدەلى زور بول­عان. بۇل كەزەڭ – ءوسۋ, گۇلدەنۋ داۋىرىنە جاتقىزىلدى.

اقش پرەزيدەنتتەرىنىڭ قايسىسى سايلاۋدا كوپشىلىك داۋىسپەن جەڭىسكە جەتكەن دەگەنگە كەلسەك, 1876 جىلى رات­فورد بەرچارد حەيز, بەند, 1888 جىلى گارريسون جانە 2000 جىلى دجوردج ۋوكەر بۋش (ۇلكەنى) مۇمكىن بولعان جوعارى داۋىسپەن جەڭىسكە جەتىپتى.

اقش پرەزيدەنتتەرىنىڭ ءبارى باي بولماعان. كوپشىلىگى كەدەي وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەندريۋ دجونسون (1865-1869), دجەيمس ابرام گارفيلد (1881) جانە اۆراام لينكولن (1861-1865), بيل كلينتون (1946) – ەڭ كەدەي وتباسىنان شىققاندار. امەريكادا ادامداردىڭ قاي ۇلتقا جاتاتىنى, الەۋمەتتىك تەگى ماڭىزدى ەمەس. بۇل رەتتە سوزىڭە سەندىرۋ, حالىقتى ءوز جاعىڭا تارتۋ ماسەلەسى ماڭىزعا يە.

اقش پرەزيدەنتتەرىنىڭ عىلىمي دارەجەسى ەسەپكە الىنبايدى. ايتسە دە, ۋيليام حاۋارد تافت (1909-1913) پەن توماس ۆۋدرو ۆيلسوننىڭ (1913-1921) عىلىمي دارەجەلەرى بولعان. ەكەۋى دە – زاڭگەر-دوكتور. الايدا ولاردىڭ اكادەميك, پروفەسسور اتاقتارى بولماعان.

پرەزيدەنتتىك بيلىكتە ەڭ ۇزاق بولعان فرانكلين دەلانو ەكەن. رۋزۆەلت (1933-1945) – ءۇش تولىق مەرزىمگە اقش پرە­زيدەنتى بولعان تۇڭعىش ساياساتكەر. ال ەڭ قىسقا مەرزىمگە پرەزيدەنت بول­عان – ۋيليام گەنري گارريسون. ول 1841 جىلى نوسەرلەپ جاۋعان جاڭبىرعا قاراماستان, ەكى ساعاتتىق يناۋگۋراتسيا كەزىندە تاپجىلماي تۇرعاندىقتان, سۋىق تيگىزىپ العان. ول پرەزيدەنتتىك بيلىككە كىرىسكەننەن كەيىن 32-ءشى كۇنى وكپەگە تيگەن سۋىقتان قايتىس بولعان.

اقش-تىڭ 11 پرەزيدەنتى – اسكەري ورتادان شىققان گەنەرال شەندىلەر. ولاردىڭ قاتارىندا – دجوردج ۆاشينگ­تون, ەندريۋ دجەكسون (1829 – 1837), ۋيليام گەنري گارريسون, زاكاري تەيلور (1849-1850), فرانكلين پيرس (1853-1857), سيمپسون گرانت (1869 -1877), راتفورد بەرچارد حەيس, (1877-I88I), دجەيمس ابرام گارفيلد (1881), چەستەر الان ارتۋر (1881-1885), بەندجامين گارريسون (1889-1893) جانە دۋايت دەيۆيد ەيزەنحاۋەر (1953-1961) بار.

امەريكالىق پرەزيدەنتتەردىڭ يناۋگۋراتسيالىق سوزدەرى قاراپايىم بولىپ كەلەدى. «مەن» ەسىمدىگىن يناۋ­گۋراتسيالىق سوزىندە قولدانباعان جالعىز پرەزيدەنت – تەودور رۋزۆەلت. اۆراام لينكولن, فرانكلين دەلانو رۋزۆەلت جانە دۋايت دەيۆيد ەيزەنحاۋەر تاققا وتىرار سالتانات ساتىندە «مەن» ءسوزىن ءبىر-اق رەت قولدانعان.

امەريكالىق ساياساتكەرلەردىڭ ىشىندە جوعارى مەملەكەتتىك لاۋازىمداردى سايلانباستان اتقارعان ساياسي تۇلعا دا بار. 1973 جىلدىڭ قازان ايىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت سپايرو اگنۋدىڭ وتستاۆكاعا كەتۋىنە بايلانىستى وكىل­دەر پالاتاسىنداعى رەسپۋبليكالىق كوشباسشى دجەرالد رۋدولف فورد ۆيتسە-پرەزيدەنت بولىپ تاعايىندالدى. سول جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا بۇل ۇسىنىستى اقش كونگرەسى ماقۇلدادى. 1974 جىلى تامىزدا دجەرالد رۋدولف فورد ريچارد نيكسوننىڭ وتستاۆكاعا كەتۋىنە بايلانىستى اۆتوماتتى تۇردە اقش پرەزيدەنتى بولىپ ىسكە كىرىستى. وسىلايشا, دجەرالد رۋدولف فورد ۆيتسە-پرەزيدەنت جانە اقش پرەزيدەنتى لاۋازىمدارىن سايلاۋسىز-اق اتقاردى.

ۆاشينگتوننىڭ ورتالىعىنداعى كلاسسيتسيزم ستيلىندەگى عيمارات – 1800 جىلى اقش پرەزيدەنتتەرىنىڭ رەزيدەنتسياسىنا اينالدى. ولار بۇل عيمارات­تى 1809 جىلى «اقۇي» دەپ اتاپ كەتتى. بۇل عيمارات جاقىن ماڭداعى قىزىل كىرپىشتەن سالىنعان عيماراتتارمەن سالىستىرعاندا, سۇلباسى اپپاق بولىپ كورىنەدى. سوندىقتان پرەزيدەنت تەودور رۋزۆەلت 1902 جىلى عيماراتقا رەسمي تۇردە «اقۇي» اتاۋىن بەرگەن.

اقش-تا تىيىم سالۋ تۋرالى زاڭنىڭ باستاماشىسى پرەزيدەنت بولعان. 1919 جىلى اقش سەناتى پرەزيدەنت ۆۋدرو ۆيلسوننىڭ ۆەتوسىنا قارسى الكوگول (قۇرامىندا 0,5 پايىزدان استام الكوگول بار) سۋسىنداردى وندىرۋگە, تاسىمالداۋعا جانە ىشۋگە تىيىم سالاتىن «قۇرعاق» زاڭ قابىلدايدى. سول زاڭنىڭ باستاماشىلارى الكوگولدى الەۋمەتتىك ز ۇلىمدىقتىڭ قاينار كوزى دەپ سانايتىن ىقپالدى ءدىني بىرلەستىكتەر­دەن شىققان. الايدا زاڭدى ساقتاۋ مۇم­كىن بولماعان. امەريكالىقتار ونى ءار­تۇرلى جولمەن اينالىپ وتۋگە تىرىس­قان. «قۇرعاق» زاڭنىڭ ەنگىزىلۋىنىڭ نەگىزگى ناتيجەسى الكوگولدى جاسىرىن ءوندىرۋدىڭ كەڭ تارالۋىنا, جاسىرىن دۇكەندەر مەن بارلاردىڭ پايدا بولۋىنا جول اش­قان. قىلمىستىق سينديكاتتار زاڭسىز الكوگول ساۋداسىندا ۇلكەن كاپيتال جيناعان.

مەملەكەتتىك اتريبۋتتار سول ەلدىڭ مىنەزىن, قاۋقارىن بىلدىرەدى. اقش-تىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى – بەندجامين فرانكلين جاڭا مەم­لەكەت­تىڭ ەلتاڭباسىندا بۇركىت ەمەس, كۇر­كەتاۋىقتى بەينەلەۋدى ۇسىن­عان. بىرىن­شىدەن, بۇركىتتەر بۇكىل الەم­دە كەز­دەسەدى, ال كۇركەتاۋىق – تازا امەري­كالىق قۇس. ەكىنشىدەن, فرانكلين اتاپ وتكەن­دەي, «بۇركىتتىڭ مورالدىق قاسيەتتەرى كۇماندى, ويتكەنى ول جىرت­قىشتىقپەن ءومىر سۇرەدى».

اقش قارۋلى كۇشتەرىنىڭ قۇرامى گەنەرال پرەزيدەنتتەردەن گورى دجون كەننەديگە ەرەكشە قۇرمەتپەن قارايدى. ول دەنساۋلىعى ناشار بولعاندىقتان, اسكەري قىزمەتكە جارامسىز دەپ تانىل­عان. بىراق اكەسىنىڭ (سول كەزدە ۇلى­بريتانياداعى اقش ەلشىسى)  ىقپا­لىن پايدالانىپ, 1941 جىلى فلوت قۇرا­ما­سىنا جازىلىپ,  جاپوندارعا  قارسى تور­پەدالىق قايىقتىڭ كومانديرى بولعان.

اقش-تىڭ  جاڭادان سايلانعان  پرە­زيدەنتى دجو بايدەن – باراك وبا­ما­نىڭ تۇسىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت بولىپ, سايا­ساتتىڭ سان قىرلى جولدارىنان وتكەن تۇلعا.

ەرمەك جۇماحمەت ۇلى,

جۋرناليست