تسيفرلى كەلەشەك جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتار

تسيفرلانۋ داۋىرىندە قوعامدا تۋىندايتىن ارازدىقتان, وشپەندىلىك پەن جالعان اقپاراتتان ساقتانا ءبىلۋ وتە ماڭىزدى, ال الەۋمەتتىك جەلىلەر بۇگىندە سان قيلى ۇگىت-ناسيحاتتىڭ تايتالاس الاڭىنا اينالعانىن كورىپ وتىرمىز. مىسالى, ەۋروپا ەلدەرى الەۋمەتتىك جەلىلەردەگى اقيقاتتان الشاق جاتقان, ءتۇرلى ساياسي مۇددەلەردى كوزدەگەن جالعان اقپاراتتارعا قارسى تۇرۋدىڭ سىندارلى ستراتەگياسىن جاساقتاۋدا.

ءبىز تالپىنىس جاساپ وتىرعان عا­لامدىق تسيفرلى كەلەشەكتە باسقا مەم­لەكەتتىڭ بايلىعىنا (تابيعي جانە ادامي) دەگەن قىزىعۋشىلىق, ياعني كوز سۇعىن قاداۋ ەش باسەڭدەمەيدى, كەرىسىنشە كۇشەيە تۇسەدى. ەندەشە, ەركىندىگى مەن ەگەمەندىگىن ەنشىلەگەنىنە بيىل بار بولعانى وتىز جىل عانا تولعالى وتىر­عان دامۋشى جاس مەملەكەتىمىز ءاردايىم وزگەلەردىڭ ەكونوميكالىق, ساياسي نەمەسە ءدىني قىزىعۋشىلىقتارىنىڭ نىسانىندا بولاتىنى انىق. عالامدىق اقپارات ايدىنىنداعى شابۋىلداردان قۇندىلىقتارىڭدى جوعالتىپ الۋ قاۋپى كۇشەيە تۇسەدى. سوندىقتان لوكالدى, ءار سالادا قورعانۋ بەكەتتەرىن قۇرعاننان گورى, ءبىرتۇتاس ۇلتتىق قورعانۋ ستراتە­گيا­سىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت. بۇل ستراتەگيا ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا نەگىزدەلۋى ءتيىس.

ءوزىنىڭ ءتىلى, تاريحى, مادەنيەتى مەن ادەبيەتى, سالت-ءداستۇرى مەن ۇلتتىق بول­مى­سىن قىزعىشتاي قورعاپ, ۇرپاعىن بيىك رۋحتا تاربيەلەمەيتىن ەل وزگەنىڭ قۇن­دىلىقتارىنا باعىنىشتى بولادى. بۇل قاعيدا تسيفرلى دامۋ مەن تسيفرلى كۇرەس داۋىرىندە وزەكتى. سوندىقتان ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى كىرشىكسىز ساق­تاۋ جولىندا ۇلت پەن ۇرپاق ساناسىن تاربيەلەۋ عانا كەلەشەكتە ۇلتتى قور­عايتىن قالقان بولىپ قالا بەرمەك.

جاھاندانۋدىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى, ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ مەملەكەتتەر اراسىندا ەمىن-ەركىن قوزعالۋىندا, ولاردىڭ ەكونوميكالىق دامۋعا تىكەلەي وڭ اسەرىن ەكونوميست-عالىمدار وتكەن عاسىردا-اق دالەلدەپ قويعان. جىلدان-جىلعا بۇل پروتسەسس كۇشەيەتىن بولادى, ونىڭ ىشىندە ەلىمىزدە جۇمىسشى, قىزمەتشى ماماندارعا دەگەن تاپشىلىق ايقىن سەزىلۋدە. ال سول قونىس اۋدارۋشىلار وزدەرىمەن بىرگە وزگە جۇرتتىڭ, ورتا­نىڭ ادەت-عۇرپى مەن سالت-ءداستۇرىن الا كەلەدى. سايىپ كەلگەندە, ولاردىڭ ەل­دەگى قالىپتاسقان ۇستانىمدار مەن قو­عامدىق ومىرگە تەزىرەك كىرىگۋى ورىندى بولار ەدى. ايتپەسە, مەملەكەت قۇ­راۋ­شى جەتەكشى ۇلتتىڭ سالتى مەن داس­تۇرىنە «وزىندىك وزگەشە كوزقاراسى» بار ەكىنشى جاقتىڭ قالىپتاسۋى (وتباسى قۇندىلىقتارى وزگەشە, ءبىرجىنىستى نەكەلەردى قولداۋشىلار جانە ت.س.س.) «دۇنيەتانىمدىق داعدارىس» اكەلۋى اب­دەن مۇمكىن. مۇنداي ۇدەرىس قازىر ەۋروپا ەلدەرىندە ءجۇرىپ جاتىر.

پرەزيدەنت ق.توقاەۆ «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى ماقالاسىندا ۇلت­تىق قۇندىلىقتار – ەلدىگىمىزدىڭ, تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ بىردەن-ءبىر تۇعىرى, ۇرپاقتان ۇرپاققا قالاتىن ەڭ اسىل اماناتىمىز دەگەن ورەلى ويدى ورتاعا سالادى. ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپ­تەۋگە كەلسەك, ءار ايماق جادىندا قال­عانىن جاڭعىرتىپ, تۇلعالارىن وزىنشە اسپەتتەپ ءجۇر. ال ۇلى ابايدىڭ تۋىندىلارىنا قوسىمشا ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ, بەكەت اتانىڭ, شاكارىمنىڭ, قوجابەرگەن جىراۋدىڭ, قاشاعاننىڭ جانە ت.ب. دالا دانالارىنىڭ ۇلاعاتى مەن مۇراسى بار­شا قازاققا ورتاق دۇنيە ەكەنىن, ونى وڭىرلىك سيپاتتان ۇلتتىق دەڭگەيگە كوتەرسەك ۇتاتىنىمىزدىڭ كوپ بولاتىنىن ەسكەرمەي ءجۇرمىز.

ەندەشە قازاق حالقىنىڭ اتا-بابالاردان مۇرا بولىپ قالعان شىنايى, گۋمانيستىك يدەيالارعا تولى فيلوسو­فياسى, بىرلىك پەن ىنتىماقتى مەڭزەگەن, ادالدىقتى تۋ ەتكەن سالتى مەن ءداستۇرىن, بۇگىنگىنىڭ «جاھاندىق قابىقتارىنان» تازارتىپ, تازا كۇيىندە, ياعني قازاق­تىڭ شىنايى مەنتاليتەتىنە ساي ەشبىر ەتنوستىڭ مۇددەسىن كەمسىتپەي ۇگىتتەۋدى, ءتۇسىندىرۋدى كۇشەيتۋ كەرەك (قازاق حال­قى قالاي قالىپتاستى؟ مىنەزى مەن ومىر­لىك فيلوسوفياسى قانداي؟ سالت-داس­تۇر­لەرىنىڭ ءمانى مەن ماعىناسى جانە ت.ب.).

قازاق حالقى – التاي مەن ماڭعىس­تاۋعا, الاتاۋ مەن قىزىلجارعا دەيىن­گى كەڭ-بايتاق دالاداعى ءبىرتۇتاس ۇلت ء(تىلى, ءدىنى, ءدىلى ءبىر) ەكەندىگى قالىپتاس­قان ­مەن­تاليتەتىنەن كورىنىپ تۇرۋى ءتيىس. ەلى­مىز­دەگى بۇگىنگى ەتنوستار ساناسىن­دا دا بۇل شارالار ناقتىلىقتى ورناتىپ, سىيلاستىق پەن دوستىق سەزىمدى كۇشەي­تىپ ء(بارىمىزدىڭ تەگىمىز ءبىر, ءبىرتۇتاس تاريحى بار باۋىرلاس حالىقتارمىز دەگەن ويدى تەرەڭدەتە تۇسەدى), كەڭ اقپا­راتتىق ماعلۇمات الۋ كوزىنە اينالارى ءسوزسىز. وسىلايشا عالامدىق تسيفرلى كەلەشەكتە (global digital future) ءوز ورنىمىزدى ايشىقتاپ, بارلىق ەتنوستار مەملەكەت قۇراۋشى قازاق ۇلتىنىڭ جانىنا بىرىگەدى, ءبىرتۇتاس ۇلتتىڭ قا­لىپ­تاسۋى جۇزەگە اسادى. جالپى ءبىلىم بەرەتىن پاندەردى وقىتۋ بويىن­شا مەملەكەتتىك ءبىلىم ستاندارتتارى سياقتى, ۇرپاق تاربيەسىندە دە قازاق­ستاندىق تاربيە ستاندارتىنىڭ قاجەت­تىلىگى سەزىلەدى.

وسى ايتىلعانداردان توقەتەر وي – جاس ەرەكشەلىگىنە قاراي بەيىمدەلگەن ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى دارىپتەۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن دايىنداۋ قاجەت. ايتالىق ولار, مەكتەپكە دەيىنگى تار­بيە ساتىسى, باستاۋىش ءبىلىم دەڭگەيى, نەگىزگى-ورتا ءبىلىم دەڭگەيى جانە جوعارعى ءبىلىم بەرۋ دەڭگەيلەرىن قامتيتىن 4 دەڭ­گەي­لى دارىستەن تۇرادى. عالىمدار قا­زاق حالقىنىڭ شىنايى كەلبەتى, سالتى مەن ءداستۇرى قاي دەڭگەيدە وقىتىلۋى ءتيىس ەكەنىن ەسكەرە وتىرىپ, 11-سىنىپ­تى بىتىرگەن جانە ۋنيۆەرسيتەتتى اياقتاپ, ما­ماندىق يەسى بولىپ شىققان ازامات­تىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارمەن دارىپتەلگەن, تولىققان زاماناۋي بولمىسىن عىلى­مي تۇرعىدان بەلگىلەپ, دايىندالعان كونتسەپتسيانىڭ نەگىزىندە ءار دەڭگەي ءۇشىن قوسىمشا كۋرستىڭ باعدارلاماسى (4 باع­دارلاما) جاساق­تالادى. ناتيجەسىن­دە, وقىتۋ تىلىنە قا­را­ماستان 3-21 جاس ارا­لىعىنداعى قازاق­ستاندىقتار ۇلتتىق قۇن­دىلىقتار نەگىزىنەن ۇزدىكسىز جۇيەلى ءدارىس الادى, جاھاندىق ءداۋىردىڭ سىن-قاتەرلەرىنە دايىن جاستاردىڭ قاتارى كوبەيەدى.

ەگىلگەن ءداننىڭ ساباعى كوتەرىلىپ, جا­­سىل جەلەككە اينالىپ, شىرىندى جە­مى­سىن بەرۋى ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى. سول سياقتى ۇلتتىق قۇندىلىقتار­دى دارىپتەي وتىرىپ, وركەنيەت كوشىنەن قال­­ماي دامۋدىڭ العىشارتتارىن قا­لىپ­تاستىرۋدى دا بۇگىننەن باستاعان ابزال.

قانىبەك جۇماشەۆ,

ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى