سوڭعى ۋاقىتتاردا تۇركيادا زەرتتەۋشىلەردىڭ تۇرار رىسقۇلوۆقا كوبىرەك كوڭىل اۋدارا باستاعانى بايقالادى. مۇنىڭ ەكى سەبەبى بولۋى مۇمكىن. بىرىنشىدەن, تۇرار رىسقۇلوۆ – تاتار ارىپتەسى ميرسايد سۇلتانعاليەۆ سياقتى بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ ءۇشىن كۇرەسكەن قايراتكەر. ەكىنشىدەن, ول تۇركياداعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنىڭ جەتەكشىسى مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتى اسا جوعارى باعالاعان.
تاياۋدا تۇركيادا جارىق كورگەن رىسقۇلوۆ تۋرالى كىتاپتىڭ اۆتورى حاليت قاقىنش كەيىپكەرى تۋرالى بىلاي دەيدى: «تۇركيا ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىمەن تەك ءدىن تۇرعىسىنان عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, مادەني تۇرعىدان دا ەتەنە جاقىن. رىسقۇلوۆ ەشقاشان كلاسسيكالىق ماعىنادا پانتۇركيست بولعان جوق. سوعان قاراماستان, ارىپتەسى سۇلتانعاليەۆ سياقتى كەڭەستىك بيلىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا, اسىرەسە, ستالين ۋاقىتىندا «ۇلتشىل» جانە «پانتۇركيست» رەتىندە ايىپتالدى».
سوڭعى ۋاقىتتاردا تۇركيادا زەرتتەۋشىلەردىڭ تۇرار رىسقۇلوۆقا كوبىرەك كوڭىل اۋدارا باستاعانى بايقالادى. مۇنىڭ ەكى سەبەبى بولۋى مۇمكىن. بىرىنشىدەن, تۇرار رىسقۇلوۆ – تاتار ارىپتەسى ميرسايد سۇلتانعاليەۆ سياقتى بۇكىل تۇركى حالىقتارىنىڭ رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ ءۇشىن كۇرەسكەن قايراتكەر. ەكىنشىدەن, ول تۇركياداعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنىڭ جەتەكشىسى مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتى اسا جوعارى باعالاعان.
تاياۋدا تۇركيادا جارىق كورگەن رىسقۇلوۆ تۋرالى كىتاپتىڭ اۆتورى حاليت قاقىنش كەيىپكەرى تۋرالى بىلاي دەيدى: «تۇركيا ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارىمەن تەك ءدىن تۇرعىسىنان عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, مادەني تۇرعىدان دا ەتەنە جاقىن. رىسقۇلوۆ ەشقاشان كلاسسيكالىق ماعىنادا پانتۇركيست بولعان جوق. سوعان قاراماستان, ارىپتەسى سۇلتانعاليەۆ سياقتى كەڭەستىك بيلىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا, اسىرەسە, ستالين ۋاقىتىندا «ۇلتشىل» جانە «پانتۇركيست» رەتىندە ايىپتالدى».
ىستامبۇلدا بيىل تامىز ايىندا جارىق كورگەن قاقىنشتىڭ كىتابى «قىزىل جەبە» رىسقۇلوۆ. «ۇلتتىق كوممۋنيزمنىڭ» سۇلتانعاليەۆتەن كەيىنگى ەكىنشى ۇلى جەتەكشىسىنىڭ شىنايى ءومىرى» دەپ اتالادى. 416 بەتتەن تۇراتىن كىتاپ ۆ.ۋستينوۆ, و.قوڭىراتباەۆ, ت.نۇرتازين, ش.مۇرتازا سىندى رىسقۇلوۆتانۋشىلاردىڭ ەڭبەكتەرىنە نەگىزدەلگەنمەن, باسقا دا كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرى مەن ارحيۆ دەرەكتەرى پايدالانىلعان. اۆتور قازاقشا ەڭبەكتەردى تۇرىك تىلىنە اۋدارىپ بەرگەنى ءۇشىن تاسام (تۇركيا – ازيا ستراتەگيالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى) ۇيلەستىرۋشىسى, ورتالىق ازيا مامانى, قازاق قىزى الماگۇل يسيناعا ريزاشىلىق ءبىلدىرىپتى.
قاقىنش كىتابىنىڭ كىرىسپەسىندە وسى ەڭبەكتى جازۋ سەبەبىنە توقتالا كەلىپ, تۇركى دۇنيەسىندە ميرسايد سۇلتانعاليەۆ اتىنىڭ جاقسى ءمالىم ەكەنىن, بىراق ونىمەن ءبىر دەڭگەيدەگى رىسقۇلوۆتىڭ تۇركياداعى سوتسياليستىك كوزقاراستاعى زيالىلارعا بەيمالىم بولىپ كەلە جاتقاندىعىن ايتادى. تۇركى دۇنيەسىندەگى ۇلتتىق كوممۋنيزم اعىمىنىڭ موللانۇر ۆاحيدوۆ, ميرسايد سۇلتانعاليەۆ, ناريمان ناريمانوۆ سىندى جەتەكشىلەرىمەن ءبىر قاتاردا تۇرعان قازاق قايراتكەرىنىڭ ءومىرىن, ساياسي ءىس-قيمىلدارىن, سونداي-اق, تراگەدياسىن كەيدە تاريحي دەرەكتەرمەن, كەيدە رومان تىلىمەن بايانداماق نيەتىن بىلدىرەدى.
تۇركيادا رىسقۇلوۆ ەسىمى ميرسايد سۇلتانعاليەۆ, ناريمان ناريمانوۆ جانە مۇستافا سۇپحيمەن بىرگە اتالادى. بۇلار سەنىمدى كوممۋنيست بولا تۇرا, تۇركى دۇنيەسىمەن ىنتىماقتاستىق تۋعان حالىقتارىنىڭ تاعدىرىنا وڭ اسەر ەتەدى, جاقسىلىق اكەلەدى دەگەن ويدىڭ جەتەگىندە بولدى.
كوممۋنيزمدى شىعىس حالىقتارىن يمپەرياليزم بۇعاۋىنان قۇتقارۋدىڭ بىردەن-ءبىر ءتيىمدى جولى رەتىندە تاڭداعان م.سۇلتانعاليەۆتىڭ پىكىرىنشە, تۇركى ەلدەرىندە ءوندىرىس دامىماعاندىقتان, جۇمىسشى تابى قالىپتاسپاعان. سول سەبەپتى تۇركى ەلدەرىندە ەزىلگەن جۇمىسشى تابى جوق, بىراق ەزىلگەن تۇركى حالىقتارى بار. دەمىرحان فاحري ەردەمنىڭ «ەزىلگەن حالىقتاردىڭ تەورەتيگى جانە ستراتەگى سۇلتانعاليەۆ» دەپ اتالاتىن ماقالاسىندا اتاپ كورسەتىلگەنىندەي, سۇلتانعاليەۆ ماركسيزمنىڭ ەۋروپا قوعامىنداعى بۋرجۋازيا مەن پرولەتاريات اراسىنداعى كۇرەسىنىڭ ورنىنا تۇركى حالىقتارى مەن شىعىس حالىقتارىنىڭ قوعامدارىنداعى وتارشىلدار مەن وتارلانۋشىلار اراسىنداعى كۇرەسىن جۇرگىزۋدى ۇسىنعان. وسى ورايدا ەزىلگەن جانە وتار بولعان تۇركى حالىقتارى تەك ىنتىماقتاستىق جاعدايىندا عانا يمپەرياليزمنىڭ قىسپاعىنان قۇتىلا الادى. وسى ماقساتتا تۇركى ەلدەرىنىڭ وداعى قۇرىلعاننان كەيىن, ونىڭ ىقپالىمەن يسلام ەلدەرىنىڭ وداعى, يسلام ەلدەرىنىڭ وداعىنىڭ ىقپالىمەن شىعىس ەلدەرى وداعى قۇرىلادى. ەڭ اقىرىندا شىعىس ەلدەرى باتىستىق كاپيتاليزمدى جەڭەدى, ءسويتىپ, الەمدە سوتسياليستىك قوعام سالتانات قۇراتىن بولادى.
تارقاتىپ ايتساق, م.سۇلتانعاليەۆتىڭ پىكىرىنشە, الدىمەن ەدىل مەن جايىقتا, تۇركىستاندا, كاۆكازدا, ءتىپتى, تۇركيادا سوتسياليستىك مەملەكەتتەر قۇرىلۋعا ءتيىس. ودان كەيىن وسى مەملەكەتتەردىڭ بىرىگۋى ارقىلى تۇران فەدەرالدىق سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسى قۇرىلماق. وسى يدەياعا سايكەس ەدىل – جايىقتا م.سۇلتانعاليەۆتىڭ ءوزى, كاۆكازدا ن.ناريمانوۆ, تۇركيادا م.سۇپحي, تۇركىستاندا ت.رىسقۇلوۆ سوتسياليستىك تۇركى رەسپۋبليكالارىن قۇرۋعا ۇمتىلدى. تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ تۇركىستان تۇرىك كوممۋنيستىك پارتياسى مەن تۇرىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ تۋرالى يدەيالارى مەن ساياسي ءىس-قيمىلدارى وسىنى اڭعارتادى.
بىراق لەنين مەن ستالين تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ ۇلتىنىڭ كوسەگەسىن كوگەرتۋ جولىنداعى ساياسي ءىس-شارالارىن ىسكە اسىرۋىنا مۇمكىنشىلىك بەرمەدى. تۇركىستان حالىقتارى ىشىنەن شىققان سوتسياليستىك قايراتكەرلەردىڭ كوشىن باستاعان ت.رىسقۇلوۆ كەڭەستىك جۇيەنىڭ تۋعان جەرىندە قانات جايۋىنا جاساعان قىزمەتتەرىنە قاراماستان, سۇلتانعاليەۆشىلدىكپەن يدەيالىق, يدەولوگيالىق بايلانىس جاساعاندىعى ءۇشىن ساياسي تۇرعىدان ايىپتالدى. وسىنداي ايىپتاۋلاردان كەيىن كوممۋنيستىك يدەولوگياعا ادال قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقان ت.رىسقۇلوۆ جانە باسقا ۇلت قايراتكەرلەرى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادى.
كەڭەستىك بيلىك سوتسياليستىك يدەياعا بەرىلگەن تۇركى زيالىلارى اراسىندا قالىپتاسا باستاعان تۇرىك وداعىن نەمەسە يسلام وداعىن قۇرۋ جونىندەگى ويلاردىڭ تامىرىنا بالتا شاپتى دا, ولاردان «زاماناۋي» ۇلتتار شىعارۋ جوسپارىن جۇزەگە اسىردى. وسىدان كەيىن تۇركىستان اكسر-ءى, بۇحار جانە حورەزم كەڭەستىك رەسپۋبليكالارى اراسىنداعى شەكارالار جويىلدى. ولاردىڭ ورنىنا ۇلتتىق نەگىزدەردە ءتورت رەسپۋبليكا قۇرىلدى. بۇلار قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان جانە تۇركىمەنستان. باتىستىق كەيبىر زەرتتەۋشىلەردىڭ ايتۋلارىنا قاراعاندا, ورتالىق ازيانى ۇلتتىق رەسپۋبليكالارعا بولشەكتەۋ – كەڭەستىك رەجىمنىڭ ەڭ ۇلكەن تابىستارىنىڭ ءبىرى. ال بەلگىلى كەڭەستانۋشى ا.بەننينگسەننىڭ ايتۋىنشا, وسى رەسپۋبليكالار ىشىندە ورتالىق ازيادا تۇرىك ناسىلىندە ەمەس, پارسى ءتىلدى رەسپۋبليكا رەتىندە تاجىك كسر-ءىن قۇرۋ ماسكەۋدىڭ رىسقۇلوۆتىڭ بۇل ايماقتى تولىقتاي تۇرىك رەسپۋبليكاسىنا اينالدىرۋ يدەياسىنا بەرگەن ۇلكەن سوققىسى ەدى.
قاقىنش ت.رىسقۇلوۆتىڭ تەك تۇركى دۇنيەسى تۇرعىسىنان عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, كەڭەستەر وداعى تۋرالى زەرتتەۋلەر مەن سوتسياليستىك تاريح تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى تۇلعا ەكەنىن ايتادى. ونىڭ پىكىرىنشە, ت.رىسقۇلوۆ ي.ستالينمەن بىرگە اياقتالعان «ۇدايى توڭكەرىستىڭ» انتي-كولونياليست جەتەكشىلەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدىلارىنىڭ ءبىرى. وسى تەوريانى 1904-1906 جىلدارى ورتاعا سالعان تروتسكيدەن ونىڭ ايىرماشىلىعى بار. ويتكەنى, توڭكەرىس ۇلتتىق ارەنادا باستالادى, حالىقارالىق ارەنادا جالعاسادى, الەمدىك ارەنادا اياقتالادى دەپ سەنگەن تروتسكي توڭكەرىستى ءوندىرىسى دامىعان, قالىڭ پرولەتاريات تابى بار, وزىق باتىستىق ەلدەردە جالعاساتىنىن العا تارتقان ەدى. رىسقۇلوۆ پەن سۇلتانعاليەۆ بولسا, بۇرىنعى وتار ەلدەردەگى توڭكەرىسشىل ۇمتىلىستارعا كوبىرەك ءمان بەردى. رىسقۇلوۆ بۇرىنعى وتارشىل ايماق تۇركىستانداعى توڭكەرىستىڭ تۇراقتى سيپاتقا يە بولىپ, الدىمەن كورشىلەرىنە, ودان كەيىن بارلىق بۇرىنعى وتار ەلدەرگە تارالۋىن قالادى.
سوندىقتان, حاليت قاقىنشتىڭ پىكىرىنشە, رىسقۇلوۆتى تۇركىستاندا پانتۇرىكشىلدىكتى جاقتادى دەپ ايىپتاۋ ورىنسىز ەدى. ول ارقاشان سەنىمدى كوممۋنيست بولدى. ول مۇسىلمان كوممۋنيستىك ۇيىمدارىن قۇرۋ كەزىندە دە, تۇرىك كەڭەس رەسپۋبليكاسىن قۇرۋ يدەياسىن ورتاعا سالعاندا دا شوۆينيستىك ەمەس, يدەولوگيالىق نەگىزدەردى باسشىلىققا الدى.
ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان ەڭبەگىندە قاقىنش تەك رىسقۇلوۆتىڭ ءومىرى مەن پىكىرلەرى تۋرالى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, سول كەزدىڭ باسقا ماڭىزدى وقيعالارى مەن يدەيالىق قوزعالىستارى تۋرالى دا ءسوز قوزعايدى. وسى ورايدا كىتاپ اۆتورى ميرسايد سۇلتانعاليەۆ, تۇركىستانداعى ۇلتتار ماسەلەسى, الاشوردا, مۇستافا شوقاي تۋرالى تۇرىك وقىرماندارىنا مول ماعلۇماتتار ۇسىنادى.
كىتاپتىڭ ەكىنشى بولىمىندە رىسقۇلوۆتىڭ سويلەگەن سوزدەرى, حاتتارى مەن ماقالالارى تۇرىك تىلىنە اۋدارىلىپ بەرىلگەن. سونىمەن قاتار, بۇل بولىمدە شەرحان مۇرتازانىڭ «قىزىل جەبە» رومانىنان ۇزىندىلەر دە ورىن العان. كىتاپتىڭ وسى قوسىمشالار ءبولىمى تۇركيادا رىسقۇلوۆتى جاقىنىراق تانىپ بىلگىسى كەلەتىن وقىرماندار ءۇشىن قۇندى ماتەريال بولىپ تابىلاتىنى داۋسىز.
حاليت قاقىنشتىڭ بۇل ەڭبەگى – تۇركيادا رىسقۇلوۆ تۋرالى جارىق كورگەن ەكىنشى كىتاپ. بۇعان دەيىن, 2005 جىلى حۇسەيىن اتىگۇزەلدىڭ «ۇلتتىق كوممۋنيزمنىڭ جەتەكشىسى رىسقۇلوۆ» اتتى كىتابى جارىق كورگەن بولاتىن.
اتىگۇزەلدىڭ بۇل ەڭبەگىندە رىسقۇلوۆتىڭ تۇركياداعى ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىنىڭ جەتەكشىسى مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتى جوعارى باعالايتىنى ايشىقتى بەرىلگەن. رىسقۇلوۆ اتاتۇرىك جەتەكشىلىك ەتكەن تۇرىك حالقىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىن ءجىتى قاداعالاپ وتىرعان.
تۇركيا ءۇشىن شپيوندىق جاساعانى جونىندە وزىنە تاعىلعان ايىپتاۋلارعا رىسقۇلوۆ بىلاي دەپ جاۋاپ بەرگەن: «ءبىزدىڭ ايتايىن دەگەنىمىز – ەندىگى جەردە, يمپەرياليستىك تۇركيا جوق. شىعىستىڭ وراسان زور حالقىن سوڭىنان ەرتەتىن جاڭا تۇركيا بار. ءبىزدىڭ قولىمىزدا كاۆكازدا, ازيادا, تۇركىستاندا بۇقارانى كەڭەس قۇرىلىسىنا تارتۋدا وراسان زور ماڭىزى بولعان كەمالدىق قوزعالىستىڭ تاجىريبەسى بار. بۇعان كوز جۇمىپ قاراۋعا بولمايدى ءارى پانتۇرىكشىلدىكتى ەسكى كوزقاراس تۇرعىسىنان قاراستىرۋدىڭ قاجەتى جوق».
وقىرمان اتىگۇزەلدىڭ اتالعان ەڭبەگىنەن تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ اتاتۇرىكتىڭ جەكە تۇلعاسىنا قاتىستى: «مۇستافا كەمال بۇكىل وتار ەلدەردىڭ, بۇكىل شىعىس حالىقتارىنىڭ الدىندا ۇلى جانە جاسامپاز توڭكەرىسشىل جەتەكشى. ونى اسا قۇرمەتتەيمىن. ءبىر وكىنىشتىسى – مەن ونداي ۇلى تۇلعامەن بايلانىستا بولا المادىم جانە كەزدەسە المادىم. بۇل مەنىڭ تۇرعىمنان ۇلكەن ولقىلىق بولىپ تابىلادى», دەگەن سوزدەرىن دە كەلتىرەدى.
قورىتا ايتقاندا, بۇگىنگى تاڭدا تۇركيادا تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ سوتسياليستىك پىكىرلەرىنە جانە تۇركى حالىقتارىنىڭ ىنتىماقتاستىعى تۋرالى جۇرگىزگەن ساياسي قيمىلدارىنا قىزىعۋشىلىق بار. تۇرىك زيالىلارى مەن زەرتتەۋشىلەرى تەك قازاق حالقى ءۇشىن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, جالپى تۇركى حالىقتارىنىڭ قامىن ويلاپ, سولار ءۇشىن جانىن قۇربان ەتكەن تۇرار رىسقۇلوۆ پەن مۇستافا شوقايدى ۇلى مەملەكەت قايراتكەرى دەپ بىلەدى.
ابدىۋاقاپ قارا,
تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,
ميمار سينان كوركەمونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى.