سوڭعى ۋاقىتتا ماڭعىستاۋ وڭىرىنە قاتىستى جاڭالىقتار جيىلەپ كەتكەنى بەلگىلى. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە مۇنايلى ولكەدەگى قوردالانعان ەكولوگيالىق پروبلەمالار مەن تۋريزم سالاسىنداعى شەشىمىن تاپپاعان ماسەلەلەرگە بايلانىستى. الايدا قازىر اتالعان ءوڭىردىڭ تۇمسا تابيعاتىن كورەم دەۋشىلەردىڭ قاتارى ارتىپ, ەكولوگيالىق ءتۋريزمدى دامىتۋعا باعىتتالعان پەرسپەكتيۆالىق جوبالار قاراستىرىلۋدا.
تاياۋدا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ماعزۇم مىرزاعاليەۆ ماڭعىستاۋلىق قوعام بەلسەندىلەرى جانە جەرگىلىكتى ەكولوگتەرمەن كەزدەسكەن ەدى. كەزدەسۋ بارىسىندا ەكولوگيالىق رەتتەۋ جانە باقىلاۋ كوميتەتىنىڭ ەكولوگيا دەپارتامەنتى ۇجىمىنا, سونداي-اق «قازگيدرومەت» كاسىپورنى مەن وبلىستىق اۋماقتىق ورمان شارۋاشىلىعى جانە وسىمدىكتەر الەمى ينسپەكتسياسىنا ەكولوگيا, تابيعاتتى قورعاۋ ماسەلەلەرىندە جەرگىلىكتى حالىقپەن بايلانىستى كۇشەيتۋگە كەڭەس بەرىلدى. سالالىق دەپارتامەنت اۋا ساپاسىن اۋەدەن باقىلايتىن ۇشقىشسىز ءپورتاتيۆتى گازواناليزاتور قوندىرعىسىن تانىستىردى. الداعى ۋاقىتتا باسقا وڭىرلەردە دە لاستاۋشى ءوندىرىس ورىندارىن جەدەل انىقتاۋ ءۇشىن وسىنداي قۇرالدار پايدالانىلادى دەپ كوزدەلىپ وتىر.
«دروندار 12 ءتۇرلى لاستاۋشى كوزدەردى ونلاين رەجىمدە انىقتاۋعا قاۋقارلى. جەتى شاقىرىم راديۋستا, ءۇش جارىم شاقىرىم بيىكتىككە ۇشا الادى. بەينە, فوتوفيكساتسيا تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. كوبىنەسە ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ اۋماعىندا, زاۋىتتاردىڭ, كەن ورىندارىنىڭ توڭىرەگىندە پايدالانامىز», دەدى دەپارتامەنت ديرەكتورى رۋسلان توكەنوۆ.
بيىل ماڭعىستاۋ وبلىسىندا قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرگەن كاسىپورىندارعا 2,8 ملرد تەڭگە ايىپپۇل سالىنىپ, ونىڭ 90%-ى وندىرىلگەنىن ايتا كەتكەن ورىندى.
جەرگىلىكتى ەكوبەلسەندىلەر ۆەدومستۆو باسشىسىنا وڭىردەگى ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار مەن يتبالىقتاردى قورعاۋعا, سول سەكىلدى ءوندىرىس كاسىپورىندارىنداعى شىعارىندىنى ازايتۋعا بايلانىستى ۇسىنىستارىن جەتكىزدى.
«ەكولوگيا ماسەلەسىندە ازاماتتىق بەلسەندىلىك وتە ماڭىزدى. تەك بىرلەسىپ, اشىق ديالوگ ارقىلى عانا ءوزىمىز تۇراتىن ەلدى مەكەننىڭ, قورشاعان ورتانىڭ احۋالىن جاقسارتا الامىز», دەدى م.مىرزاعاليەۆ.
يتبالىقتاردى قورعاۋ – باستى نازاردا
جۋىردا اقتاۋداعى كاسپي يتبالىقتارىن زەرتتەۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ورتالىعىنىڭ ۆەتەرينارلارى «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن سۋ سۇتقورەكتىلەرى جاراقاتتانىپ, جاعاعا شىعىپ قالعاندا كومەككە ءبىرىنشى بولىپ كەلدى. بۇل ورتالىق جەرگىلىكتى حالىق جانە بالىقشىلارمەن ۇدايى جۇمىس ىستەپ, عىلىمي زەرتتەۋلەر جۇرگىزەدى. مەكەمە بىلتىر ء«سابي» قايىرىمدىلىق قورى مەن «ورتالىق ازيا ەكولوگيالىق زەرتتەۋلەر» ينستيتۋتىنىڭ باستاماسىمەن اشىلدى. بۇگىندە مۇندا 1 عىلىم كانديداتى, 2 ۆەتەرينار جانە 1 ينجەنەر قىزمەت ەتىپ ءجۇر.
«عىلىمي جۇمىستاردى جەتىلدىرە ءتۇسۋىمىز كەرەك. جان-جاقتى زەرتتەۋ مەن كاسپي يتبالىعىنىڭ پوپۋلياتسياسىن ساقتاۋ ءۇشىن ورتالىقتىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىن جاڭعىرتۋ قاجەت. سەبەبى جەدەل وڭالتۋ جۇرگىزۋگە جانە ۋاقتىلى دياگنوز قويۋعا قۇرال-جابدىقتار, جىلجىمالى پۋنكتتەر الۋ كەرەك», دەدى ورتالىق ماماندارى.
سالالىق مينيسترلىك اتالعان ورتالىققا كومەك كورسەتۋگە دايىن ەكەندەرىن جەتكىزدى.
«وكىنىشكە قاراي, كاسپي يتبالىعى قازىر جويىلىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر. سوڭعى جىلدارى ونىڭ سانى 1 ملن-نان 100 مىڭعا دەيىن تومەندەدى. ازىرگە تۇراقتى دامۋ تراەكتورياسىنا شىققان جوق. سوندىقتان بىرنەشە اپتا بۇرىن ۇكىمەت شەشىمىمەن «قىزىل كىتاپقا» ەنگىزىلدى. بۇگىندە رەسەيدەگى ارىپتەستەرمەن بىرگە مينيسترلىك يتبالىقتار پروبلەماسىن زەرتتەۋ, ازايۋ سەبەپتەرىن انىقتاۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىر. كاسپي يتبالىقتارىن زەرتتەۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ ورتالىعى تولىق دەمەۋشىلەر ەسەبىنەن جۇمىس ىستەۋدە. ماماندارعا العىس بىلدىرگىم كەلەدى. ءبىز ورتالىققا كەرەك جابدىقتارمەن قامتۋ بويىنشا قولداۋ كورسەتۋگە دايىنبىز», دەدى ەكولوگيا ءمينيسترى.
ورتالىق اشىلعالى بەرى 4 يتبالىققا جەدەل كومەك كورسەتىلدى.
«ولار وتە ءالسىز كۇيىندە ءتۇستى. جاراقاتتارى, سىنعان جەرلەرى كوپ بولدى. قان قىسىمدارى جوعارى, گيپەرتونيالى, ۆيرۋستىق ينفەكتسياسى بار, قان اينالىمى بۇزىلعان, ميلارى شايقالعان يتبالىقتار ەدى. وكىنىشكە قاراي, ولاردى قۇتقارا المادىق. قىركۇيەكتە ءبىر جاسقا تولماعان كىشكەنتاي يتبالىق ءتۇستى. ونىڭ موينىنا بالىق اۋلايتىن اۋ ءىلىنىپ قالعان ەكەن. قاجەتتى ۆەتەرينارلىق كومەك كورسەتىپ, سۋعا قايتا جىبەردىك», دەدى ورتالىقتىڭ ۆەتەرينارى اننا اناتولەۆنا.
ەكوتۋريزمدى دامىتۋعا قولايلى ءوڭىر
Urban Living كونسالتينگتىك كومپانياسىنىڭ وكىلى, قالالار مەن قورعالاتىن تابيعي اۋماقتارداعى نىساندار قۇرىلىسى بويىنشا ارحيتەكتۋرا جانە ۋربانيستيكا جونىندەگى ساراپشى ريكاردو ماريني دۇرىس جولعا قويىلعان مەنەدجمەنت بوزجىرانى ساقتاپ قالۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ءتۇسىندىردى.
«بوزجىرا – تەك جەرگىلىكتى حالىقتى عانا ەمەس, الەم تۋريستەرىن قىزىقتىراتىن جاڭا ورىن. ءبىز كورگەن تارام-تارام جولدار ەكوجۇيەنى بۇزادى. ادامدار ويلارىنا كەلگەن باعىتپەن قوزعالا بەرەدى. ءبىر اينالىپ شىققاندا, پلاستيك بوتەلكەلەر مەن شىنى قۇتىلار شاشىلىپ جاتقانىن بايقادىم. ينفراقۇرىلىم, كوممۋنيكاتسيا جانە اعارتۋ جۇمىستارى تابيعي بايلىقتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتتەرى. سول سەبەپتى قوناقۇيدەن تۇسكەن رەسۋرستاردى وسى شاتقالدى قورعاۋعا, اعارتۋ, ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىنا جۇمساپ, ينۆەستورلار وسى سۇلۋلىقتى تاماشالاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جوبانى قورشاعان ورتاعا جاناشىرلىقپەن ۇقىپتى جۇزەگە اسىرسا, وندا قۇپتاۋعا تۇرارلىق يدەيا. ادامدار شاتقالدىڭ تۇبىنە جاياۋ, اتپەن نەمەسە ەلەكترلى كولىكپەن كەلگەنى دۇرىس. ءتىپتى جاياۋ جۇرسە دە جەردى ءجونسىز تاپتاماۋىن قاتاڭ باقىلاۋ قاجەت. كەلگەن تۋريستەرگە ءوزىن تابيعات اياسىندا قالاي ۇستاۋ قاجەتتىگىن, قوقىستى جيناپ كەتۋى ءتيىس ەكەنىن تۇسىندىرەتىن نۇسقاما بولسا, دۇرىس باسقارىلسا, الەمدەگى تابيعي ەسكەرتكىشتەر سەكىلدى بوزجىرانى دا دامىتۋعا بولادى», دەدى ر.ماريني.
بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قازاقستانداعى بيوالۋاندىلىق پەن ەكوجۇيەنى ساقتاۋ جونىندەگى جەتەكشىسى تالعات كەرتەشوۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋماققا تۇسەتىن رەكرەاتسيالىق جۇكتەمەنى ەسەپتەپ, نورمادان اسىپ كەتپەۋىن باقىلاپ وتىرۋ قاجەت.
«جوبادان باس تارتۋ دا جاعدايدى تۇپكىلىكتى شەشپەيدى. دۇنيە جۇزىندە ەكولوگيالىق تۋريزم – تابيعاتقا زيان كەلتىرمەيتىن ءتۋريزمنىڭ ءتۇرى. تەك كۇنىنە قانشا تۋريست كەلەتىنىن ەسەپكە الۋ قاجەت. قوناقۇي مۇمكىن جول بويىندا بولۋى قاجەت شىعار, باستىسى شاتقالدان الىس تۇرعانى ءلازىم. سونىمەن قوسا كورۋ الاڭىن سالىپ, جاياۋ جۇرەتىن سوقپاقتاردى دا رەتتەۋ كەرەك», دەدى ت. كەرتەشوۆ.
قازاقستاندىق زوولوگ كونستانتين پلاحوۆ اڭ-قۇس پەن تابيعي ەسكەرتكىشتەرگە زيان كەلمەس ءۇشىن نىساندى تىپتەن قاشىقتان سالعان دۇرىس دەگەن پىكىردە.
ء«ۇستىرت تاۋى ارال-كاسپي ەندەميگى (جەر شارىنىڭ شاعىن ايماقتارىندا عانا كەزدەسەتىن وسىمدىكتەر مەن جانۋارلاردىڭ اۋماعى) سانالادى. نەگە دەسەڭىز, «قىزىل كىتاپتاعى» قاراقال جىرتقىشى وسى ۇستىرتتە عانا كەزدەسەدى. وسى جەردى عانا مەكەن ەتەتىن قۇستار دا بار. بۇل فاكتوردى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك», دەدى زوولوگ.
ينۆەستورلار ءوز كەزەگىندە قوناقۇيدى ەرەكشە قورعالاتىن جابايۇشقان قاۋمالىنان تىس اۋماقتان سالۋعا دايىن ەكەندەرىن جەتكىزدى.
«مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ينۆەستور جەرگىلىكتى قوعام وكىلدەرىمەن جاڭا ورىندى تاڭداۋعا بايلانىستى بىرنەشە رەت بوزجىراعا باردى. قوناقۇيدى تابيعي قاۋمال اۋماعىنان تىس جەرگە سالۋ يدەياسىن قولدايمىز. قازىر قولىمىزدا دايىن نۇسقا بار, سونى ەسكەرىپ, اكىمدىككە ۇسىنىس جاساۋعا دايىنبىز. ينۆەستور جوبانى جۇزەگە اسىرعاندا قاتاڭ تۇردە قولدانىستاعى زاڭدى جانە ەكولوگيالىق نورمالاردى ۇستاناتىنىن حابارلايدى», دەدى Sembol Construction كومپانياسى وكىلى.
جوبا دايىن بولعاندا قوعام نازارىنا تاعى ءبىر رەت ۇسىنىلماق. بوزجىرا شاتقالى ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ قاراقيا اۋدانىنداعى جابايۇشقان مەملەكەتتىك تابيعي قاۋمالىندا ورنالاسقان. اۋماعى 316 141 گەكتاردى قۇرايتىن قاۋمال وبلىستىق اكىمدىكتىڭ «قىزىلساي» مەملەكەتتىك وڭىرلىك تابيعي پاركىنە قارايدى.