بىشكەكتە ابايعا قۇرمەت كورسەتىلدى

اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى اياسىندا قازاقستاننىڭ قىرعىزستانداعى ەلشىلىگى اباي مادەني ورتالىعىن اشۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ, ۇلتتىق كىتاپحانا جانە قىرعىزستان قازاقتارى قاۋىمداستىعى بىرنەشە اي ورتالىقتى اشۋعا ازىرلىك جاسادى.

ورتالىقتىڭ سالتاناتتى اشىلۋ راسىمىندە كىتاپحانا ديرەكتورى جىلدىز باقاشەۆا ءىس-شارانىڭ قىرعىزستاننىڭ مادەني ومىرىندەگى زور وقيعا ەكەنىن باسا ايتىپ, ونى جاساقتاۋعا قولداۋ كورسەتىپ, قولعابىس جاساعان قازاق ەلشىلىگىنە جانە قازاق قاۋىمداستىعىنا ريزالىعىن ءبىلدىردى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىرعىز رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى قايرات نۇرپەيىسوۆ قازاقستاننىڭ مادەنيەت جانە سپورت ءمينيسترى اقتوتى رايىمقۇلوۆانىڭ قۇتتىقتاۋىن وقىپ بەردى. مينيستر اباي ورتالىعىنىڭ اشىلۋى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنى قارساڭىندا بولىپ وتىرعانى كەزدەيسوق جاعداي ەمەس ەكەنىن, قازاقستان مەن قىرعىزستان ورتاسىنداعى دەربەس ءارى باۋىرلاس مەملەكەتتەر رەتىندەگى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىق تاۋەلسىزدىك جاريالانعان جىلدان باستاپ جاڭاشا  ءورىس العانىن اتاپ وتكەن. «اباي مادەني ورتالىعى قىرعىز وقىرماندارىنىڭ, اسىرەسە, جاس بۋىننىڭ قازاق پەن قىرعىزدىڭ تامىرلاس ەكەندىگىن تەرەڭ سەزىنۋىنە, كەلەشەكتە باۋىرلاس ەلدەردىڭ قارىم-قاتىناسىن ارتتىرۋعا دانەكەر بولماق», - دەلىنگەن قۇتتىقتاۋدا.                                      

  – قىرعىزستاننىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ عيماراتىنداعى اباي ورتالىعىنىڭ تورىنەن ابايدىڭ التىن ىسپەتتى جارقىراعان ءمۇسىنى ورىن الۋى وتە ماڭىزدى. ونى جاساعان قىرعىزدىڭ تالانتتى جاس ءمۇسىنشىسى – كۋبانىچ توكتورالى ۇلى. وقىرمانداردىڭ نازارى بىردەن اباي بەينەسىنە تۇسەدى. ويعا شومعان اباي وسى كورىنىسىمەن-اق وقىرماندارعا وي سالادى. جاستارعا, ستۋدەنتتەرگە قازاق مادەنيەتى, ادەبيەتى جانە ونەرىمەن تانىسۋدىڭ تاعى ءبىر مۇمكىندىگى تۋدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحاناسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق اكادەميالىق كىتاپحاناسى, سونداي-اق ەلشىلىك قىرعىزستان ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ قورىن تولىقتىرۋ ءۇشىن 500-دەن استام  كىتاپ تابىس ەتتى. قازاق, قىرعىز, ورىس جانە اعىلشىن تىلدەرىندەگى بۇل تومداردىڭ ىشىندە قازاقستان تاريحى, فيلوسوفيا, ادەبيەتتانۋ, ونەر سالاسىنداعى باسىلىمدار, سونداي-اق قازاقتىڭ كلاسسيكالىق جانە قازىرگى زامانعى ادەبيەتى بار. ورتالىق ەكى ەلدىڭ رۋحاني-مادەني بايلانىسىنىڭ وركەندەۋىنە دەم بەرەدى دەگەن ويدامىن, - دەگەن ق.نۇرپەيىسوۆ اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 175 جىلدىعىن حالىقارالىق دەڭگەيدە اتاپ وتۋگە بەلسەندى ات سالىسقان قىرعىزستاندىقتارعا جانە قىرعىزستانداعى قازاقستاندىق ىسكەرلەرگە ەلشىلىكتىڭ العىس حاتتارىن تاپسىردى. ەلشى, سونداي-اق, ورتالىقتىڭ اشىلۋىنا ۇيىتقى بولعان ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ ديرەكتورى جىلدىز باقاشەۆانىڭ جانە قىرعىزستان قازاقتارى قاۋىمداستىعىنىڭ ءتورايىمى, قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارعى كەڭەشىنىڭ دەپۋتاتى گۇلشات اسىلباەۆانىڭ ورتالىقتى اشۋداعى ەڭبەكتەرىن جوعارى باعالادى.

– قازاق پەن قىرعىز بىرتۋعان ەل, قانىمىز, جانىمىز, تىرلىكتە –

بازارىمىز, ولسەك – مازارىمىز ءبىر. بۇگىن باۋىرلاستارىمىزبەن گۋمانيتارلىق, رۋحاني جانە ينتەللەكتۋالدىق بايلانىسقا تاعى ءبىر جول اشىلدى. كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ اتامىز شىڭعىس ايتماتوۆ اعامىزدىڭ بۇكىل الەمگە تانىلۋىنا ايتارلىقتاي ۇلەس قوسقان. ال ەندى, ايتماتوۆ قازاقتىڭ بىرەگەي مادەنيەتىن, وزىندىك تۇرمىس-تىرشىلىگىن شىعارمالارىنا كەڭىنەن ارقاۋ ەتكەن. ء«جاميلا», «قيامەت» ج.ب. پوۆەست-روماندارىندا قازاق تاقىرىبىنا اۋقىمدى ورىن بەرىلگەن. ورتالىقتىڭ اشىلىپ جاتقانى جاقسى نىشان. ءبىز دە وسىنداي ورتالىقتى نۇر-سۇلتان جانە الماتى قالالارىندا اشساق جاقسى بولار ەدى. مادەنيەتىمىزدىڭ, ءتىلىمىزدىڭ ۇقساستىعى – زور داۋلەت. مەن اباي شىعارمالارىنىڭ قىرعىزشا, ورىسشا نۇسقالارىن وقىدىم, ەندى تۇپنۇسقاسىندا – قازاق تىلىندە وقۋعا نيەت ەتىپ وتىرمىن. اباي ورتالىعى رۋح, اقىل ورداسى, ەلىمىزدىڭ بىرلىگىن شىڭداعان ورتالىق بولسىن. كىتاپتاردى شاڭ باسپاسىن. ءبىز دە كەلىپ وقىپ تۇرايىق, - دەدى قىرعىزستاننىڭ مادەنيەت, اقپارات جانە تۋريزم ءمينيسترى نۇرجىگىت قادىربەكوۆ قۇتتىقتاۋ سوزىندە.

قىرعىزستاننىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى نۇران نيازاليەۆ قازاق-قىرعىز دوستىعىن نىعايتۋدا اباي قۇنانباي ۇلى اتىنداعى قىرعىز-قازاق مادەنيەت ورتالىعى ۇلكەن ءرول اتقارا الاتىنىن تىلگە تيەك ەتىپ, ەكى رەسپۋبليكانىڭ ىنتىماعىن بەكەمدەۋگە باعىتتالعان ءىس-شارالارعا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىلى قازاقستاندا قازاق-قىرعىز مادەنيەت كۇندەرى, 2022-جىلى قىرعىزستاندا قىرعىز-قازاق مادەنيەت كۇندەرى وتۋگە ءتيىس. بىشكەكتە ابايدىڭ, نۇر-سۇلتان قالاسىندا ماناستىڭ ەسكەرتكىشىن تۇرعىزۋ جوسپارلانۋدا.

قىرعىزستان ەل اسسامبلەياسىنىڭ كەڭەسىنىڭ توراعاسى, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ابدىعانى ەركەباەۆ: «اباي ورتالىعىنىڭ ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ ءبىر قاپتالىن الىپ, كەڭ ورنالاسقانى ماعان ۇلان-بايتاق قازاق دالاسىن ەلەستەتتى. اباي ءسوز جاۋھارىن تابا بىلگەن ۇلى تۇلعا. نەمىستەر ءۇشىن گەتە, اعىلشىندار ءۇشىن شەكسپير, ورىستار ءۇشىن پۋشكين, لەۆ تولستوي, دوستوەۆسكي قانداي پارىقتى بولسا, اباي قازاق ءۇشىن دە ولاردان كەم ەمەس. ونىڭ دارەجەسى قىرعىز ەلى ۇشىندە بيىك. ابايدىڭ شىعارمالارىن بۇرىنىراق وقىعانمىن, شاكارىمدى ەگەمەندىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا وقۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ابايدىڭ 175 جىلدىعىنا ارنالىپ سەمەي جەرىندە اشىلعان كەشەندى تەلەديداردان كورىپ ءسۇيسىندىم. جول تۇسسە, ابايعا, شاكارىمگە زيارات ەتۋگە بارامىن», - دەپ ءسوزىن قايىردى.

  «زيالىلىقتىڭ, ءوز جۇرتىنىڭ ادامي-رۋحاني مادەنيەتىنىڭ ايناسى بولعان اباي تورتكۇل دۇنيەنىڭ تەڭدەسسىز جەتىستىگى ەكەنى ءسوزسىز», - دەپ زالقار جازۋشى شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ ۇلاعاتتى ماتەلىن مىسالعا كەلتىرگەن قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق اقىنى, توقتاعۇل اتىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى, قىرعىزستاننىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسى بولعان اكبار رىسقۇلوۆ ابايدىڭ ولەڭدەرى, قارا سوزدەرى, سازدى اۋەندەرى قىرعىزعا دا قىمباتتىعىنا توقتالىپ, ابايدىڭ ومىرىنە بايلانىستى بىرەر ءجايتتى العا تارتتى: «ابايدىڭ اقىندىق تالانتىن وياتقان كىم؟ ول اقىن – شوجە قارجاۋباي ۇلى. اباي ءجاسوسپىرىم كەزىندە سەمەي قالاسىندا, كوشەدە ەكى ادامنىڭ قولتىعىندا جىر ايتىپ كەلە جاتقان كىسىنى كورەدى ونىڭ بۇركىتتەي ساڭقىلداعان داۋىسى ابايدى وزىنە باۋراپ الادى. سوندا اباي وسى كىسىدەي اقىن بولسام دەپ ارمانداپتى. شوجە اقىن قىرعىزدىڭ سولتو رۋىنان. ابىلاي حاننىڭ كەزىندە ارقانى قونىستاعان قىرعىزداردىڭ ءبىرى قارجاۋبايدىڭ بالاسى. ال ەندى م.اۋەزوۆتىڭ «اباي» رومانىنداعى كەيىپكەر ىزعۇتتى دا قىرعىز. ونى ابايدىڭ اكەسى قۇنانباي قاجىلىققا بىرگە ەرتىپ بارعان. ىزعۇتتى قۇناباي وسكەنباەۆتىڭ وڭ قولى بولدى. مىنە ءبىزدىڭ باۋىرلاستىعىمىز, جاقىندىعىمىز وسىنداي».

قىرعىز ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنا قاراستى ش,ايتماتوۆ اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى, اكادەميك ابدىلداجان اكماتاليەۆ اباي مۇرالارىنىڭ قىرعىزستاندا جاريالانۋ, زەرتتەلۋ ماسەلەلەرىن بايانداپ, باسەڭدەپ قالعان قىرعىز-قازاق عىلىمي بايلانىستارىن قايتا جانداندىرۋدىڭ قازىرگى تەحنولوگيا زامانىندا قيىن ەمەستىگىنە توقتالدى. ابدىلداجان امانتۇر ۇلىنىڭ قازاق عىلىمي ورتاسىمەن بايلانىسى بۇدان 35 جىل بۇرىن باستالىپتى. 1985 جىلى جەلتوقساندا قازاقستاندا قىرعىز ادەبيەتىنىڭ ونكۇندىگى ءوتىپ, الىپ اقىن االى توقامباەۆ باستاعان دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىندا بىرقاتار وبلىستاردىڭ ورتالىقتارىندا بولعان. ايتۋىنشا, سودان بەرى بۇل ءۇردىس جالعاسىپ كەلەدى. 2008-2012 جىلدارى قازاقستانداعى ديسسەرتاتسيالىق كەڭەستىڭ مۇشەسى رەتىندە الماتىعا بارىپ تۇرعان. «ومىرىمدە قازاقستانعا ءجۇز مارتە بارعان شىعارمىن», - دەگەن ا.اكماتاليەۆ پاندەميا تىكەلەي قارىم-قاتىناسقا تۇساۋ بولىپ وتىرعانىن, بۇيىرسا جاقسى كۇندەردىڭ كەلەتىنىن, مينيسترلىكتىڭ مادەني كۇندەر تۋرالى مالىمەتى جاقسى جورالعى ەكەنىن ايتتى.            ا.اكماتاليەۆتىڭ قازاق تىلىندەگى العاشقى كىتابى 1989 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىققان. 1990 جىلى ابايتانۋ بويىنشا زەرتتەۋ ەڭبەگى قازاقشا جارىق كورگەن. 1995 جىلى اباي قۇنانباي ۇلىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىنا قىرعىز ەلى دە ازىرلەنىپ جاتقاندا «كىرگىز تۋسۋ» گازەتىنە ابايدىڭ شىعارماشىلىعى جونىندەگى ماقالاسى جاريالانعانى ەسىمدە. قىرعىزستاننىڭ سول كەزدەگى پرەزيدەنتى اسقار اقاەۆ باستاعان دەلەگاتسيانىڭ قۇرامىندا الماتىدا وتكەن مەرەيلى مەرەكەگە بىرگە بارعانبىز.

اباي مادەني ورتالىعىنىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ مادەنيەتىن, ونەرىن, ءداستۇرى مەن تاريحىن ناسيحاتتاۋ. اكادەميك ا.ەركەباەۆ اتاپ وتكەندەي, ورتالىقتىڭ كەڭدىگى – 420 شارشى مەتر ورىندى الىپ تۇر. ارنايى تاپسىرىسپەن جاسالعان سورەلەرگە ۇلتتىق كىتاپحانانىڭ قورىنداعى قازاق-قىرعىز قارىم-قاتىناسىنا قاتىستى كىتاپتار, قازاق اقىن جازۋشىلارىنىڭ, ونىڭ ىشىندە اباي مەن شاكارىمنىڭ شىعارمالارى, زەرتتەۋ ەڭبەكتەر جانە قازاقستان سىيعا تارتقان تومدار قويىلعان. زالدىڭ قابىرعالارىنا ماناستىڭ, ش.ءۋاليحانوۆتىڭ, ابايدىڭ, م.اۋەزوۆتىڭ, ش.ايتماتوۆتىڭ, جانە ت. ب. تۇلعالاردىڭ پورترەتتەرى ىلىنگەن. «ابايدىڭ» اۆتورى – قىرعىزستاننىڭ بەلگىلى سۋرەتشىسى, قازاقستاندىق «دوستىق» وردەنىنىڭ يەگەرى ساپارباي وسموناليەۆ. ءماجىلىس زالى ءوز الدىنا ۇلكەن بولمە. كەلىسسوزدەر-سۇقباتتاسۋ زالى زاماناۋي تەحنيكامەن جابدىقتالعان.

نازاربەك بايجىگىتوۆ,

قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ جالپىۇلتتىق «قىرعىز تۋى» گازەتىنىڭ قىزمەتكەرى

ارنايى «ەگەمەن قازاقستان» ءۇشىن