جەر جۇزىندەگى ءار ۇلتتىڭ, ءار مەملەكەتتىڭ وزدەرى ءۇشىن تەڭدەسى جوق مەجەلى دە مەرەيلى بەلەستەرى بار. كەلەسى جىلى قازاق ەلىنىڭ ۇزاق ۋاقىت بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىگىن الىپ, دامۋدىڭ جاڭا داڭعىلىنا تۇسكەنىنە 30 جىل تولادى. وسى ايتۋلى كەزەڭنىڭ نە بويىندا حالقىمىزدىڭ تاريحىندا قاداۋ-قاداۋ ءىز قالدىرعان تورقالى تۇستار, سالتاناتتى ساتتەر بولدى. سونىڭ ىشىندە, ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتقانداي, «ەلدىڭ بولاشاق باعدارىن ايقىنداپ بەرگەن رۋحاني تەمىرقازىعى» – اباي قۇنانباي ۇلىن ۇلىقتاۋعا ءار كەز اسا ۇلكەن ءمان-ماعىنا جۇكتەلىپ كەلگەنى بەلگىلى. ەگەمەندىگىمىزدىڭ شيرەك عاسىردان استام مەرزىمى ىشىندە ءحىح عاسىردا ك رسەتكەن نەگەسى ءححى عاسىردىڭ وركەنيەتىنە شاشاۋى شىقپاستان كىرىككەن ۇلى اقىن, كەمەڭگەر ويشىل ابايدىڭ مۇراسى رۋحانياتىمىزعا قاپىسىز قىزمەت ەتتى. حالىق پەن بيلىك مۇددەسى ۇشتاسىپ, ۇلى دالا دانىشپانىنىڭ 150 جىلدىعى تاۋەلسىزدىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا قارجىلىق جانە تاعى باسقا قىرۋار قيىنشىلىقتارعا قاراماستان, ال 175 جىلدىعى كەمەلدەنگەن ەلدىك بىرلىگىمىز بەن بەرەكەمىزدىڭ اياسىندا, كۇللى الەمدى جايلاعان پاندەميانىڭ كەدەرگىسىنە دەس بەرمەستەن, رەسپۋبليكالىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە ابىرويمەن اتالىپ ءوتتى.
داڭعازالىق پەن داراقىلىق, ىسىراپشىلدىق پەن ىنساپسىزدىق – ۇلت حاكىمىنىڭ دۇنيەتانىمىنا مۇلدە سىيىمسىز قۇبىلىستار بولعاندىقتان, ابايعا ناۋقانشىلدىقتان اۋلاق, ماقتانشىلدىقتان ادا قۇرمەت كورسەتۋ جاراسىمدى ەكەنىن ءار سانالى ازامات تەرەڭ تۇيسىنگەنى انىق. ول – ول ما, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ءوزىنىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىندا: «بۇل تويدىڭ تۇسىنداعى باستى ماقساتىمىز بۇكىل حالىقتىڭ ۇلت ۇستازى الدىنداعى وزىندىك ءبىر ەسەپ بەرۋى ىسپەتتەس بولۋى ءتيىس دەپ بىلەمىن», دەپ بيىك پاراسات-پايىمعا نەگىزدەلگەن ىرگەلى كونتسەپتسياسىن ۇسىندى.
راسىندا دا, اباي سوڭىنا ۇرپاقتان-ۇرپاققا, زاماننان-زامانعا ۇلاسىپ, ءوز حالقىمەن ماڭگى بىرگە جاسايتىن ساليقالى ءسوزىن اماناتتاپ كەتتى. ونىڭ ەشقاشان ەسكىرمەيتىن, مايەگىن جوعالتپايتىن, ىشىنە بۇككەن قاتپار-قاباتى ءار ءداۋىردىڭ كونتەكسىندە جاڭا قىرىنان اشىلىپ وتىراتىن كلاسسيكالىق وي قازىناسى – قوعامنىڭ ءورىسى مەن ورەسىنىڭ, ءبىتىمى مەن بولمىسىنىڭ ءدال ينديكاتورى ىسپەتتى. تۇڭعيىق زەردەسى, ۇشقىر قيالى, نازىك تۇيسىگى كۇنى بۇرىن بولجاپ بەرگەن ۇدەرىستەر اياسىندا ءبىز اقىننىڭ وسيەتىنە مۇقيات زەر سالىپ, وشپەس قاعيداتتارىن جۇزەگە اسىرا الدىق پا؟ ەلدىگىمىزدىڭ ەڭسەلى, باعدارىمىزدىڭ باياندى بولۋى جولىندا ول تالاپ ەتكەن تياناقتى ولشەمدەردى ۇمىت قالدىرىپ جۇرگەن جوقپىز با؟ ول ايتقان «جۇرەك ايناسىنا» ءۇڭىلىپ, ۇلتتىق جاراتىلىسىمىزدى تەرەڭىرەك تانىپ-تۇستەۋگە, «جاقسى مەنەن جاماندى ايىرۋعا» ۇمتىلىسىمىز قانشالىقتى دارەجەدە؟ ابايدى ەسكە العان سايىن, كوپشىلىكتىڭ كوكەيىن وسى سياقتى سانسىز ساۋال مازالايتىنى ءسوزسىز.
مۇنىڭ بارلىعىن مەملەكەتتىك تۇرعىدان جان-جاقتى ساراپقا سالعان قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ: «مەن بۇل ماقالادا اباي ءسوزىنىڭ بۇگىنگى زامانىمىز ءۇشىن كوكەيكەستىلىگى, اقىن شىعارمالارىنان حالقىمىز قانداي تاعىلىم الۋعا ءتيىس ەكەندىگى جونىندە جۇرتشىلىقپەن وي بولىسكىم كەلەدى», دەپ قوعامدىق سانانى قايتا تۇلەتۋدىڭ وزەكتىلىگىنە ايرىقشا نازار اۋدارادى جانە وسى رەتتە اباي مۇراسىن ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ بارىسىندا ۇتىمدى پايدالانۋ قاجەتتىگىنە دەن قويادى. ول كەيىنىرەك جارىق كورگەن «اباي – رۋحاني رەفورماتور» اتتى ەكىنشى ماقالاسىندا دا الگى ويلارىن ءارى قاراي ناقتىلاپ, «قازىرگى قازاقستان قوعامىن ابايدىڭ رۋحاني ۇستانىمىنا ساي دامىتۋ اسا ماڭىزدى» ەكەندىگىن اتاپ كورسەتەدى.
ق.توقاەۆتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» اتتى ماقالاسىنىڭ «ۇلتتىق بولمىستىڭ ۇلگىسى», «مەملەكەت ءىسىنىڭ مۇددەلەسى», «جاڭا قوعامنىڭ جاناشىرى» دەپ اتالاتىن تاراۋلارىندا باياندالاتىن جايتتار ابايدىڭ قاعيداتتارىمەن بايلانىستا قاراستىرىلىپ, بۇگىنگى «جاۋاپتى مەملەكەت – جاۋاپتى قوعام – جاۋاپتى ادام» جۇيەسىنىڭ بەرىك ورنىعۋىنا اپاراتىن قادام رەتىندە سارالانادى.
مەملەكەت باسشىسى پايىمداعانداي, بيلىككە قۇرمەت, زاڭ ۇستەمدىگى, قوعامدىق ءتارتىپ, پوپۋليزمگە ۇرىنباۋ, سىندارلى ديالوگ – مەملەكەت ىرگەتاسىنىڭ, ۇلت ىنتىماعىنىڭ مىزعىماس اتريبۋتتارى. وسى رەتتە ول ءوزىنىڭ «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ابايدىڭ ادىلەتتى قوعام قۇرۋ يدەياسىن دامىتۋ ماقساتىندا ۇسىنعاندىعىن العا تارتىپ, مۇنى جۇزەگە اسىرۋدىڭ بىردەن-ءبىر شارتى بيلىك پەن قوعام وكىلدەرىنىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى شەشۋ كەزىندە ورتاق مامىلەگە كەلۋى دەپ بىلەدى. جاڭادان قۇرىلعان ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسى سونداي كەلەلى پىكىر الماسۋ الاڭىنا اينالىپ, ونىڭ وتىرىستارى تىكەلەي پرەزيدەنتتىڭ ءوزىنىڭ قاتىسۋىمەن ءوتۋى وڭ ءداستۇر بولىپ قالىپتاستى.
ابايدى ءوز زامانىنداعى «ىسكەرلىكتىڭ ۇيىتقىسى, ەڭبەكقورلىقتىڭ موتيۆاتورى» دەي وتىرىپ, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى بۇگىنگى دامۋدىڭ شەشۋشى فاكتورلارى قاتارىندا اتالاتىن باسەكەگە قابىلەتتىلىك, الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىك, ماسىلدىقپەن كۇرەس, كاسىبي ادالدىق توڭىرەگىندەگى تولعاقتى ويلارىن كوپشىلىك تالقىسىنا سالدى جانە شيكىزاتقا تاۋەلدىلىك شىرماۋىنان ارىلىپ, ورتا جانە شاعىن بيزنەستى ىلگەرىلەتۋدى نەگىزگى باسىمدىقتاردىڭ ءبىرى رەتىندە بەلگىلەپ بەردى.
وزىق جۇرتتارمەن تەرەزەسى تەڭ بولىپ, يىق تەڭەستىرۋ ءۇشىن قوعامىمىزدىڭ ءار مۇشەسى ءوزىن ءوزى جەتىلدىرگەنى, اباي ايتقان كەمەلدىككە ۇمتىلعانى ابزال. قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇل باعىتتاعى تەمىرقازىق يدەياسى – ينتەللەكتۋالدىق ۇلت قالىپتاستىرۋ. ال وعان قاراي ىلگەرىلەۋدىڭ باستى تالاپتارى: ءبىلىم مەن عىلىم; ءتىل ۇيرەنۋ; سانانىڭ اشىقتىعى; ءتۇرلى ونەردى يگەرۋ; ۇلتجاندى ازامات بولىپ تاربيەلەنۋ. كەرىسىنشە, تويقۇمارلىقتان تارتىنۋ, جالقاۋلىققا بوي الدىرماۋ, سوزۋارلىققا سالىنباۋ. مۇنى ۇلى اقىن تارقاتىپ تۇسىندىرگەن «بەس اسىل» مەن «بەس دۇشپان» تايتالاسىنىڭ قازىرگى قوعامدىق رەاليالارعا سايكەس ترانسفورماتسيالانعان كورىنىستەرى تۋرالى وسكەلەڭ ۇرپاققا باعىشتالعان پاراساتتى بايلام دەپ قابىلدايمىز.
جىل بويىنا ابايدىڭ داڭقى مەن ءدارپىن ودان ءارى شارىقتاتىپ قانا قويماي, ونى قازاقستاننىڭ ءار ازاماتىنىڭ كۇندەلىكتى سۇحباتتاسىنا, تۇراقتى اقىلشىسىنا, رۋحاني دەمەۋشىسىنە اينالدىراتىن شەشىمدەر قابىلدانىپ, سوعان سايكەس جۇيەلى شارالار جۇزەگە اسىرىلدى. مەرەكەلىك كۇنتىزبەمىزدەگى ۇلكەن جاڭالىق – ەندى ءار جىل سايىن تامىلجىعان تامىزدىڭ 10-ىندا اباي كۇنىن اتاپ ءوتىپ, رۋحىنا تاعزىم جاسايتىن بولامىز.
ادەبيەت جانە ونەر سالاسىنداعى ۇزدىك شىعارمالارعا بەرىلەتىن مەملەكەتتىك سىيلىق ابايدىڭ اتىن يەمدەندى. جاڭادان اشىلعان «اباي» تەلەارناسى كوزىقاراقتى كورەرمەندى حالقىمىزدىڭ باي رۋحانياتىمەن سۋسىنداتاتىن ىلكىمدى اقپارات قۇرالىنا اينالدى. ارعى باستاۋىن مۇحتار اۋەزوۆ پەن جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ داستۇرىنەن الاتىن رەسپۋبليكالىق «اباي» جۋرنالىنا قولداۋ كورسەتۋ جونىندە تاپسىرما بەرىلدى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ءبىلىم باعدارلامالارى «ابايتانۋ» كۋرسىمەن بايىتىلدى. ول بولاشاق گۋمانيتارلاردىڭ عانا ەمەس, تەحنيكا مەن جاراتىلىستانۋ سالاسىن تاڭداعان ستۋدەنت جاستاردىڭ دا كوزقاراسىن كەڭەيتەتىن ءپان بولسا يگى دەپ ويلايمىز.
ءبىزدىڭ وقۋ وردامىزدا, ياعني ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە قۇرىلعان اباي اكادەمياسى ىسكە كىرىسىپ, بيىلدىڭ وزىندە اقىننىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنا بايلانىستى جوسپارلى جۇمىستاردى اتقارىپ ۇلگەردى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, الداعى ۋاقىتتا بۇل عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاسقان بىلىكتى ماماندار ابايدىڭ «تولىق ادام» كونتسەپتسياسىن قايتا زەردەلەۋدى قولعا الاتىن بولادى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى ايتقانداي, بۇل تۇجىرىمداما «شىنداپ كەلگەندە, ءومىرىمىزدىڭ كەز كەلگەن سالاسىنىڭ, مەملەكەتتى باسقارۋ مەن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ, بيزنەس پەن وتباسى ينستيتۋتتارىنىڭ نەگىزگى تۇعىرىنا اينالۋى كەرەك». سونداي-اق ەلوردادا تۇراقتى وتكىزىلىپ كەلە جاتقان الەم دىندەرىنىڭ باسىن قوساتىن جيىنداردىڭ ماقساتى اباي دۇنيەتانىمىمەن ۇشتاسىپ جاتقاندىقتان, ونىڭ «كامىل مۇسىلمان» قاعيداسىن جان-جاقتى بايىپتاۋدىڭ دا زارۋلىگى كورىنەدى.
قازاقستان پرەزيدەنتى ق.توقاەۆ ابايدىڭ 175 جىلدىعى قارساڭىندا ەڭ الدىمەن, 2019 جىلدىڭ 26 ءساۋىرى كۇنى قازاقتىڭ باس اقىنىنىڭ تۋعان توپىراعىنا جۇمىس ساپارىمەن بارىپ, سەمەي قالاسىنىڭ زيالى قاۋىم وكىلدەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزگەنى ءمالىم. سونداعى سويلەگەن سوزىندە ول ابايدىڭ اكەسى – قۇنانباي تۋرالى قوعامدىق سانادا كەڭەستىك كەزەڭنىڭ سارقىنشاعى سەكىلدى ورنىعىپ قالعان يدەولوگيالىق ستەرەوتيپتى بۇزىپ, ونى قازاق تاريحىندا ءوز ورنى بار تۇلعا رەتىندە ءادىل باعالاۋدىڭ ۋاقىتى جەتكەنىن ايتتى. ءسويتىپ حالىقتىڭ كوڭىل تۇكپىرىندە جۇرگەن تىلەگى قابىل بولىپ, اقشوقى ەلدى مەكەنىندەگى قۇنانباي اۋلەتىنىڭ قورىمى اباتتاندىرىلدى جانە قۇنانباي مۋزەيى اشىلدى.
ال ەل رۋحانياتىندا اتقارعان زور ماڭىزى ءۇشىن «تاريحي ورتالىق» دەپ بەلگىلەنگەن سەمەي قالاسىندا 2020 جىلدىڭ 15 قازانى كۇنى مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن « ۇلى اقىن اباي – ۇلدارىمەن» ەسكەرتكىشىنىڭ اشىلۋ سالتاناتى ءوتتى. بۇل ونەر تۋىندىسى تەكتى اۋلەتتەن شىققان ابايدىڭ ءوزىن عانا ەمەس, ونىڭ تالانتتى پەرزەنتتەرى اقىلباي مەن تۇراعۇلدى اكەسىمەن رۋحاني بىرلىكتە بەينەلەۋ ارقىلى ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن ايگىلەيدى.
عۇلامانىڭ كىندىك قانى تامعان سىرت قاسقابۇلاقتا جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, جيدەبايداعى «اباي-شاكارىم» مەموريالدىق كەشەنى مەن اقىننىڭ مۇراجاي-ءۇيى, ابايدىڭ «جيدەباي-ءبورىلى» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني جانە ادەبي-مەموريالدىق قورىق-مۋزەيى زاماناۋي تالاپتارعا ساي تۇبەگەيلى جاڭعىرتىلدى. قاراۋىلدا اباي ساياباعى سالىندى. سەمەيدە «اباي ارەنا» مادەني-سپورت كەشەنىنىڭ قۇرىلىسى اياقتالۋعا جاقىن.
وركەنيەتتى ەلدەردە ۇلى اقىندارىن دۇنيەگە اكەلگەن, سونداي-اق ولاردىڭ شىعارماشىلىعىنا قانات بىتىرگەن قونىستاردى قاستەرلەۋدىڭ ۇلگىلەرى بار. باسقالاردى ايتپاعاندا, ابايعا قاتىستى دەرەۋ ەسكە تۇسەتىن – نەمىستەر گەتە (ماينداعى فرانكفۋرت پەن ۆەيمار), شيللەر (مارباح پەن ۆەيمار), اعىلشىن بايرون (نيۋستەد ابباتتىعى), پولياك ميتسكەۆيچ (زاوسە ۋسادباسى), ورىستار پۋشكين (ميحايلوۆسكوە ۋسادباسى), لەرمونتوۆ (تارحان ۋسادباسى), بۋنين (وزەركي ۋسادباسى), كرىلوۆ (سانكت-پەتەربۋرگ پەن پريۋتينو ۋسادباسى) مۇرالارى ءسوز ەتىلگەندە, ءار ۇلتتىڭ الەم ادەبيەتىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان زور تۇلعالارىن دارىپتەۋ سالتى ءوزارا ۇيلەس ەكەنىن كورەمىز. جيدەبايدا جازعان ءسوزى جەر-جاھاننىڭ ءار تۇكپىرىنە جەتە باستاعان ابايعا مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان قۇرمەت تە «قالىڭ ەلى – قازاعىن» تاعى ءبىر سەرپىلتتى.
قازاقستاننىڭ ساياسي جانە ەكونوميكالىق تابىستارى جايىنان الەم جۇرتشىلىعى جاقسى حاباردار بولعانىمەن, حالقىمىزدىڭ كەڭ شالقار رۋحاني قازىناسىمەن, مادەني قۇندىلىقتارىمەن جەتكىلىكتى دارەجەدە تانىس دەپ ايتا قويۋ قيىن. سوندىقتان ديپلوماتيا سالاسىنداعى تاجىريبەسى مول, الەمدىك تەندەنتسيالاردى اينا-قاتەسىز اڭعاراتىن ق.توقاەۆتىڭ جالپىادامزاتتىق دەڭگەيدەن تابىلاتىن ابايدى «جاڭا قازاقستاننىڭ برەندى» دەپ تانىستىرۋدى ۇسىنا وتىرىپ: «وزگە جۇرت «قازاق حالقى – ابايدىڭ حالقى» دەپ, بىزگە ءىلتيپات ءبىلدىرىپ وتىرسا, زور مارتەبە بولارى انىق», دەگەن سوزدەرى قوعامىمىز قول سوزعان مۇراتتارمەن جانە بۇگىنگى ءداۋىردىڭ تالابىمەن تىعىز ۇندەسىپ تۇرعانى ايقىن. وسىعان وراي قازاقستاننىڭ شەت مەملەكەتتەردەگى ەلشىلىكتەرى جانىنان «اباي» اقپاراتتىق-مادەني ورتالىقتارى اشىلىپ, اقىن شىعارماشىلىعىن ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزبەن ساباقتاستىرا وتىرىپ ناسيحاتتاۋ جۇمىسىنا كىرىستى. ەلىمىز جۇزەگە اسىرعان بىرەگەي حالىقارالىق جوبا نەگىزىندە اباي شىعارمالارى اعىلشىن, يسپان, اراب, تۇرىك, قىتاي, نەمىس, يتاليان, فرانتسۋز جانە جاپون تىلدەرىنە اۋدارىلدى. ءسويتىپ ادامزاتتىڭ ءبارىن «باۋىرىم» دەپ سۇيۋگە ۇندەگەن اقىننىڭ كوركەمدىك الەمى, وي كەنىشى, رۋحاني ءتالىمى جۇزدەن استام ەلدىڭ كىتاپحانالارى مەن مادەني وشاقتارىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتاپ, تورىنە وزدى.
قازاقتىڭ ءبۇلدىرشىن قىزى ءلايلىمنىڭ اباي ولەڭىنەن ءۇزىندى وقىپ, ەستافەتا كەزەگى جولدانعان قازاقستان پرەزيدەنتى تاراپىنان قولداۋ تابۋىمەن باستالعان چەللەندج جالپى بۇقارالىق سيپاتقا يە بولىپ, اقىرىندا كۇللى دۇنيەنى شارلاپ كەتتى. ۆيرتۋالدى كەڭىستىكتىڭ شەكسىز كوكجيەگىن شابىتىمەن كومكەرگەن اقىن شىعارمالارىن وقۋ ارقىلى ءارتۇرلى ەلدەردىڭ تانىمال ساياساتكەرلەرى, اتاقتى مۋزىكانتتارى, ايگىلى قالامگەرلەرى, ءىرى بيزنەسمەندەرى, سونداي-اق ادەبيەتسۇيەر قاۋىمى – ءبارى-ءبارى ءوزارا تەبىرەنە ءۇن قاتىسىپ, قازاقتىڭ ءبىرتۋما دانىشپانىنا جانە ونىڭ حالقىنا قۇرمەتىن ءبىلدىردى.
قورىتا ايتقاندا, مەرەيتوي اياسىندا ەلىشىلىك جانە حالىقارالىق اۋقىمدا ىسكە اسقان شارالار ۇلى اباي مۇراسىنىڭ, قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆ ايتقانداي, «ويى وزىق, ساناسى سەرگەك «تولىق ادامنىڭ» تولىققاندى قوعامىن» قۇرۋ جولىندا ماڭگى رۋحاني ازىق بولا بەرەتىنىنە كوزىمىزدى كامىل جەتكىزدى.
ەرلان سىدىقوۆ,
ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى,
قر ۇعا اكادەميگى