مەن ونىمەن تانىسقاندا ول جاي عانا حۇسەين تەمىروۆ بولاتىن. الاسا تامنىڭ ۇستىنىنداي ۇزىن, بەت-ءجۇزى جاڭا ۇستالا باستاعان تۇتقىشتاي قوڭىر, كوز جانارى جاڭا باتارەيا قويعان قالتا فونارىنداي نۇرعا تولى, داۋسى تەرەڭوزەكتىڭ كۇرىششىلەرىنىڭ بريگاديرىندەي زور, ەركىنە جىبەرسەڭ قازىردىڭ وزىندە ارىق جاعاسىنداعى اجىراقتاي قاۋ ەتىپ قاپتاپ كەتۋگە دايىن ساقال-مۇرتى مەن جاق ءجۇنى تەرى استىنان بۋىرقانا تەبىندەپ كەلە جاتقان جاس جىگىت ەدى. قۇرمانعازى اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ اكتەرلىك فاكۋلتەتىن جاڭا بىتىرگەن جاس جىگىتتىڭ كەۋدەسى ارمان اتاۋلىنىڭ كەڭ ۇياسى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى.
ال اكتەرلىك فاكۋلتەتىن بىتىرگەن جاس مامان نەنى ارمانداۋى مۇمكىن؟ ارينە, ءرول, ساحنادا جالت ەتىپ كورىنىپ, كورەرمەننىڭ نازارىن وزىنە بىردەن اۋداراتىن وبراز جاساۋ. ول ءۇشىن باستى كەيىپكەردىڭ ءرولىن ويناۋىڭ كەرەك. وقۋ ورنىن جاڭا بىتىرگەن جاس جىگىتكە قاي رەجيسسەر باستى ءرولدى سەنىپ تاپسىرا قويسىن. اۋەلى ەپيزودتىق رولدەر مەن قوسالقى كەيىپكەرلەردى ويناپ, رەجيسسەردىڭ كوزىنە ءتۇسىپ, سەنىمىنە, يە بولۋىڭ كەرەك.
ءتۇرى دە, تۇرقى دا, اتى دا اراب تەكتەس جاس اكتەر حۇسەين س.سەيفۋللين اتىنداعى قاراعاندى وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ تابالدىرىعىنان اتتادى. ءبىلىم ورداسى تەاتر الەمىمەن الماستى. بەس جىل بويى جادىنا سىڭىرگەن تەوريالىق ءبىلىمىڭ مەن شەبەرلىك كلاسىندا ۇيرەنگەن, ۇيرەتكەن قابىلەت-مۇمكىندىكتەرىڭدى سىنعا سالاتىن «ساحنا» دەگەن سيقىرلى الەمنىڭ ەسىگى اشىلدى.
كۇرىشتى اۋىلدىڭ بالاسى كومىرلى ايماقتىڭ استاناسى – قاراعاندى تەاترىنان ءبىر-اق شىقتى. قاراعاندىلىقتار ونى جاتسىنعان جوق. ارينە, اۋەلگىدە ەپيزودتىق, سونان سوڭ ءۇشىنشى, ەكىنشى پلانداعى رولدەردى سەنىپ تاپسىرا باستادى. جاڭا ورتادا اقىلشى اعالار, مەيىربان اپكەلەر, جاڭا دوستار تاپتى. بىراق... ۋاقىت وتكەن سايىن ەلىنە دەگەن ساعىنىشى ۇدەي ءتۇستى. «اڭساتسا سىر ءوڭىرى, ءان تەربەر جۇرەگىڭدى... جايقالعان اق كۇرىشىڭ, جارالعان شاتتىق ءۇشىن» دەگەن ءاننىڭ ءسوزىن ءجيى-ءجيى ەسكە الاتىن بولدى. وسىلايشا, الاڭ كوڭىل بوپ جۇرگەن كەزدە قىزىلوردا وبلىستىق مادەنيەت باسقارماسى ونى قياندا جۇرگەن جەرىنەن ن.بەكەجانوۆ اتىنداعى قىزىلوردا وبلىستىق دراما تەاترىنا شاقىرىپ الدى. اۋەلگىدە اكتەر, سونان سوڭ رەجيسسەر.
حۇسەين تەمىروۆتىڭ شىعارماشىلىق ءومىرىنىڭ جاڭا كەزەڭى – رەجيسسەرلىك كەزەڭى باستالدى. قۇرىلىس ينجەنەرى بولۋ ءۇشىن ينستيتۋتتىڭ تەوريالىق ءبىلىمى ازدىق ەتەدى. ينجەنەر تاس قالاۋشىنىڭ, بەتون قۇيۋشىنىڭ, ءتىپتى سول بەتون مەن كىرپىشتىڭ قۇرامىنا دەيىن ءبىلىپ وتىرۋى قاجەت. رەجيسسەر دا سولاي. ول دا اكتەر تابيعاتىن, ونىڭ ىشكى پوتەنتسيالىن, شەبەرلىك شەڭبەرىنە قانداي رولدەردىڭ بەيىم ەكەنىن, ءاربىر ەپيزود, ءاربىر دەتال, ءاربىر ميزانستسەنادا اكتەر مۇمكىندىگى قالاي اشىلاتىنىن تاپ باسىپ تانۋى كەرەك. وبراز نانىمدىلىعى مەن جالعاندىعى قاي ساتتە قالاي كورىنىس تاپتى, كەمشىلىك بولسا, ونىڭ ورىن الۋ سەبەبى نەدەن؟ ىشكى مۇمكىندىكتىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن بە, الدە نەمقۇرايدىلىقتان با, جوق وبراز تابيعاتىن تەرەڭ تۇسىنبەگەندىكتەن بە؟ ونىڭ ءاربىر ارەكەتى مەن رەپليكاسى سپەكتاكلدىڭ تۇتاستاي يدەياسى مەن ءمانىن اشا تۇسۋگە قالاي ىقپال ەتۋدە؟ مىنە, رەجيسسەر وسىنىڭ ءبارىن كورە ءبىلۋى, تاپ باسىپ تاني ءبىلۋى كەرەك. «رەجيسسەر بولۋ ءۇشىن الدىمەن اكتەر بولا ءبىلۋ كەرەك» دەگەن پىكىردىڭ اۋىق-اۋىق ايتىلىپ قالىپ جاتاتىنى دا سوندىقتان.
حۇسەين الدىمەن جاقسى اكتەر بولدى. ءوزى دە اكتەر مەكتەبىنىڭ تالاي وتكەلدەرىن «جاياۋ» كەشىپ ءوتتى. سپەكتاكل شىعارۋ ۇستىندە اكتەرگە قويىلاتىن تالاپتى ىشىنەن بىلەدى. رەجيسسەر ءۇشىن «ولاي ەتپە» دەپ ايتۋ از, ول «بىلاي ەت» دەپ اكتەرگە ءاربىر رەپليكا مەن قيمىل-ارەكەتتى كورسەتىپ جاتسا دا تاڭعالماڭىز. ءاربىر ءرولدىڭ ءمان-مازمۇنىن الدىمەن رەجيسسەردىڭ ءوزى باستان-اياق تولىعىمەن ءتۇسىنىپ, بۇكىل سپەكتاكلدىڭ ساحنالىق نۇسقاسى ونىڭ كوز الدىندا سايراپ تۇرۋى قاجەت. «رەجيسسەر بولۋ ءۇشىن ول اكتەر بولا ءبىلۋى كەرەك» دەگەن تالاپ وسىدان تۋىندايدى.
قىزىلوردا تەاترىندا ءبىراز جىل اكتەر, سونان سوڭ رەجيسسەر بولىپ «بىلەگىن سىبانىپ» بارىن سالىپ قىزمەت ەتكەن حۇسەين رەجيسسەرلىك ماماندىقتىڭ قىر-سىرىن مەڭگەرىپ الىپ كەتۋگە اكتەرلىك مەكتەپتىڭ بەرگەنى ازدىق ەتەتىنىن سەزىنە باستادى. اكتەرلىك ونەر مەن رەجيسسەرلىك ونەردىڭ ەكەۋى ەكى باسقا ەكەنىن, اكتەر ءوزىن ءوز ءرولىنىڭ جاراتۋشىسىنداي سەزىنسە, رەجيسسەر ءوزىن بۇكىل سپەكتاكلدىڭ جاراتۋشىسىنداي سەزىنۋى ءتيىس ەكەنىن ۇعا باستادى. ءار قويىلىم سايىن وسى قاجەتتىلىك ۇدەي ءتۇستى. 1972 جىلى ماسكەۋدىڭ ا.ۆ.لۋناچارسكي اتىنداعى تەاتر ينستيتۋتىنىڭ جوعارى رەجيسسەرلىك كۋرسىنا ء«شۇۋ» دەپ تارتىپ بەرگەنى سودان ەدى. وقۋ بىتىرگەن سوڭ تەاترعا قايتا كەلىپ, جاڭا ەكپىنمەن, جاڭا ەنەرگەتيكامەن بەل شەشىپ جۇمىسقا كىرىسىپ كەتتى. ءسويتىپ, 1974 جىلى تەاتردىڭ باس رەجيسسەرى بولىپ تاعايىندالدى.
ول بىردەن تەاتر رەپەرتۋارىن جاڭارتۋعا كۇش سالدى. ءبىر سپەكتاكلدى قويىپ, ەكىنشىسىنە دايىندالىپ, ىڭ-شىڭسىز, تىنىش جاتقان تەاتر ومىرىندە دۇربەلەڭ باستالدى. الماتىدان بەلگىلى تەاتر سىنشىلارىن شاقىرىپ, ولاردىڭ اقىل-كەڭەستەرى مەن ۇسىنىستارىن تىڭداۋ جاڭا ۇردىسكە اينالدى. ب.قۇنداقباەۆ, ءا.سىعاي, س.قابديەۆا, م. بايسەركەنوۆ سياقتى تەاتر الەمىنىڭ بىلگىر ماماندارىنىڭ تەاتردىڭ بىرنەشە سپەكتاكلىن كورىپ, ءار سپەكتاكلگە جوعارى پروفەسسيونالدىق تۇرعىدان پىكىر ايتىپ, جەتىستىكتەرى مەن كەمشىلىكتەرىن جاسقانباي جاريا ەتۋلەرى تەاتر ومىرىنە ەرەكشە وزگەرىس ەنگىزدى. تەاتر ءومىرى جانداندى. اكتەرلەر شابىتتاندى. ءوز ونەرلەرىنىڭ حالىققا اۋاداي قاجەت ەكەنىن ۇعىندى. بەلگىلى تەاتر ماماندارىنىڭ پىكىرلەرىنەن سوڭ تەاتر ۇجىمى جاڭا قويىلىمدارعا ەرەكشە ىقىلاسپەن, ەرەكشە شابىتپەن كىرىسە باستادى.
گاسترولدەر. فەستيۆالدار. وزگەنى دە كورۋ, ءوزىن دە تانىتۋ. ماسكەۋ, ريگا, بەرلين, كيشينەۆ, مينسك. قىزىلوردا تەاترى جارتى الەمدى شارلاپ شىقتى دەسە دە بولارلىقتاي. بۇلاردىڭ بارىنەن دە تەاتر قۇرالاقان قايتقان جوق, ءارتۇرلى ماراپاتپەن ورالىپ جاتتى.
شەكسپير, شيللەر, گوگول, چەحوۆ, اۋەزوۆ, ايماۋىتوۆ, مايلين, مۇسىرەپوۆ, احتانوۆ, ادامبەكوۆ, مۇحامەدجانوۆ. قىسقاسى, ەسحيلدەن ەسەنجولعا, سوفوكلدەن سوفىعا دەيىن تالاي-تالاي دراماتۋرگتەر حۇسەيننىڭ نەمەسە شاقىرىلعان رەجيسسەردىڭ قويىلىمىمەن ساحناعا شىقتى. ولاردىڭ بارىنە توقتالىپ جاتۋ, ءۇندى جازۋشىسى م.ر.اناندتىڭ سوزىمەن ايتقاندا, «شىرشا اعاشىنىڭ جاپىراعىن ساناۋمەن بىردەي». سونداعى ەستەن كەتپەس جىلى لەبىز سەركە قوجامقۇلوۆتىڭ پىكىرى بولىپتى. قىزىلوردا تەاترى الماتىدا وتكەن كەزەكتى ءبىر گاسترولىندە م.اۋەزوۆتىڭ «تۇنگى سارىن» سپەكتاكلىن كورسەتكەن ەكەن. سپەكتاكلدى كورىپ بولعان سوڭ سەركە قوجامقۇلوۆ ءدان ريزا بوپ اقتارىلا سويلەپتى.
«سەن حۇسەين, قازاق تەاترىنىڭ قاراشاڭىراعى بولعان قىزىلوردا تەاترىن باسقارىپ وتىرسىڭ. مۇحتاردىڭ پەساسى بويىنشا قويىلعان بۇگىنگى كورگەن ويىندا جەكە-جەكە كەيىپكەرلەردىڭ وبرازىن ەمەس, حالىقتىڭ وبرازىن جاساپسىڭ. كەيىپكەردىڭ تراگەدياسىن ەمەس, حا- لىقتىڭ تراگەدياسىن كورسەتىپسىڭ. مۇحتاردىڭ پەساسىن جاڭا قىرىنان, ءدال مۇحتاردىڭ وزىندەي ءتۇسىنىپ قويىپسىڭ» دەگەن ەكەن سوندا. قازاق تەاترىنىڭ كوريفەيى ايتقان بۇل ماداق حۇسەيننىڭ جادىندا وشپەستەي بولىپ ساقتالىپ قالىپتى.
رەجيسسەر دەگەن ول كەزدە مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ باسىبايلى كادرى بولىپ سانالاتىن. قازاق تەاترلارىنىڭ قايسىسى «اقساڭقىراپ» جاتىر, قاي تەاتردىڭ ىشكى «دراماسى» اسقىنىپ بارادى, جاقسى رەجيسسەر, مىنە, سوندا بارادى. 1992 جىلى كۇرىشتى اۋىل جىگىتىنىڭ قانت قىزىلشاسىنىڭ «استاناسى» – تالدىقورعاننان ءبىر-اق شىققان ءبىر سەبەبى سودان ەدى.
بۇل جاققا ول جاي عانا حۇسەين تەمىروۆ بولىپ كەلگەن جوق, اتىنان ادام قايمىعاتىنداي حۇسەين ءامىر-تەمىر ءجۇسىپ ۇلى بولىپ قاھارلانىپ كەلدى. بيكەن ريموۆا اتىنداعى الماتى وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ ۇجىمى مۇنداي وقىس وزگەرىسكە اۋەلگىدە وقشىرايىڭقىراپ قاراعانمەن, كوپ ۇزاماي-اق ونى ەجەلگى سىرلاس-دوستارىنداي قابىلداپ, ءبىر ۇجىم, ءبىر تەاتر بولىپ, ءبىر وتباسىنا اينالىپ شىعا كەلدى. ء«امىر-تەمىر» بولىپ وزگەرگەن اتى-جونىنەن العاشقىدا بەيتانىس كەيبىر اكتەرلەر وعان ۇركەكتەي قاراپ ەدى, ونىمەن تانىسا كەلە, پىكىرلەسە كەلە, قىلىشى اعاش, قىنابى ماساتى, ياعني قارۋ-جاراعى تەاتر تىلىمەن ايتقاندا بۋتافوريا بولىپ شىقتى. بىراق ءتارتىبى قاتال, تالابى قيامەت, داۋىسى زور, ءتىلى مايدا, كوڭىلىنەن شىقپاسا, ءبىر ميزانستسەنانى مىڭ مارتە قايتالاتىپ, اكتەردىڭ قان-ءسولىن سورىپ الاتىن «قاتىگەز», ءتىپتى پرەمەرادان سوڭ دا سپەكتاكلدى «وڭدەي» بەرەتىن تىنىمسىز رەجيسسەر بولىپ شىقتى. اكتەرلەر دە بۇنداي تەمىر تارتىپكە ۇيرەنە باستادى. «اتى-ءجونىن ءامىر-تەمىر» دەپ بەكەر وزگەرتپەپتى عوي» دەگەن ساحنا سىرتىنداعى ءازىلدىڭ دە شىعاتىنى وسى كەز.
وسى قارقىنمەن حۇسەين ءامىر-تەمىر تالدىقورعان تەاترىندا ون ءبىر جىل قىزمەت ەتىپتى. ءوز تەاترىندا, باسقا تەاترلاردا قويعان سپەكتاكلدەرىنىڭ جالپى سانى 150-دەن اسىپتى. سونىڭ ىشىندە رەسپۋبليكالىق فەستيۆالداردا جۇلدەلى بولعاندارى دا از ەمەس. قاراعاندى قالاسىندا وتكەن رەسپۋبليكالىق فەستيۆالدا ول ساحنالاعان م.اۋەزوۆتىڭ «بايبىشە-توقال» پەساسى بويىنشا قويىلعان سپەكتاكل باس جۇلدەگە يە بولدى.
ول قايدا جۇرسە دە الماتىدان ارنايى تەاتر ماماندارىن شاقىرىپ, قويىلىمدارىن كورسەتىپ, پىكىرلەرىن تىڭداپ, وتكەنگە ساراپتاما جاساتىپ, الداعى باعىتتارىنا باعدار تاڭداپ الۋدى داستۇرگە اينالدىرىپ ەدى. سونداعى شاقىراتىندارى اشىربەك سىعاي, مامان بايسەركەنوۆ, تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ, ەسمۇقان وباەۆ, اراسىندا مەن دە بارمىن. ءۇش-ءتورت كۇندە 5-6 سپەكتاكل كورىپ, قويىلىمدار جايلى اسەرلەرىمىزدى تەاتر ۇجىمىنىڭ الدىنا جايىپ سالاتىنبىز. اسىرەسە اشىربەك ايتقان شەگەدەي پىكىرلەرگە ءبارى ءدان رازى بولىپ, كوڭىلدەرى كوتەرىلىپ قالاتىن-دى. قازىر ونداي ءداستۇر اتىمەن جوق.
ءامىر-تەمىر قاراعاندى, تالدىقورعان تەاترلارىن ءبىراز ۇشپاققا شىعارىپ تاستادى دەسەك, ەش ارتىعى جوق. سودان سوڭ ىرىستى, كۇرىشتى ەلىنە قايتا ورالىپ, كۇنى بۇگىنگە دەيىن ن.بەكەجانوۆ اتىنداعى وبلىستىق تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى قىزمەتىن اتقارىپ كەلەدى. سەكسەننىڭ سەڭگىرىندە دە تۇعىرىنان تايماعان تۇلعا قايدا جۇرسە دە اتاق-ابىرويدان كەندە بولعان جوق. ەلى دە ونى وسىلاي الاقانىنا سالىپ كەلەدى. مەرەيلى جاسىڭ قۇتتى بولسىن, ساحنا ساردارى!
دۋلات يسابەكوۆ,
جازۋشى