اۋەلدەن «وتان – وتباسىنان باستالادى» دەيتىن قازاقتىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ىقىلاسى الابوتەن, ايرىقشا سۇلۋ بولعان. ساق, عۇن, ءۇيسىن – تۇتاس تۇركىلىك التىن كەزەڭگە ارقا سۇيەپ ايتپاعاننىڭ وزىندە بەرىدە ونەگە اتىنا سۇرانىپ تۇرعان بەيبارىس سۇلتاننىڭ ءوزى نەگە تۇرادى دەسەڭىزشى؟! مام ۇلىك بولىپ مىسىر بارعان, سويتە ءجۇرىپ سۇڭعىلالىعىمەن سۇلتان بولعان دا وسى ءباھادۇر باباڭىز. ودان كەيىنگى ءماشھۇر تاريح سىزگە تاعى ءمالىم. ءبىز بۇگىن وتكەننەن قالعان قازىنانى قايتا كوپسىتىپ, كوپكە ۇسىنۋدى ءجون سانادىق.
ەندى ويلاڭىز. ءبىر ءتۇتىننىڭ بالاسىنان ءبىر ەلدىڭ تاعدىرىن شەشكەن ەگەيگە اينالعان ەردىڭ اقىرعى الىپ ماقساتى ەسىڭىزدە بولار. تاعى سول كونەدەن جەتكەن بايانعا سۇيەنەمىز. سوندا عوي سۇلتاننىڭ قارتايعان شاعىندا تۇراننىڭ ءبىر ءتۇپ جۋسانىن اڭساپ ەلگە ورالاتىنى. التىننان قۇيىلعان تاعىن تاستاپ.
ءسىزدىڭ شە, بۇل نە؟ ونى ارسا-ارسا قىلىپ الىپ دەشتى-قىپشاق دالاسىنا ەلەۋسىز ءبىر جان كەيپىندە سۇڭگىتە سالعان نە قۇدىرەت بولۋى مۇمكىن؟
ارينە «وتان» دەگەن ءسوز باسىندا سورعالاپ تاڭدايعا تۇسكەن وتتان ىستىق ۇعىم ەدى. سودان قازاق «وزگە ەلدە سۇلتان بولعانشا, ءوز ەلىڭدە ۇلتان» بول دەپ تاپسىرلەسە كەرەك-ءتى.
وسى تۇستا وتانىن, ەلىن ءسۇيۋدىڭ ەلدە جوق ۇلگىسىمەن, پەرزەنتتىك تەرەڭ ماحابباتىمەن جالپاق ەلگە تانىلعان داعىستاندىق عاسۋل عامزاتوۆتىڭ مىنا ءبىر ولەڭىن قايىرا ەسكە سالا كەتكىمىز كەلەدى.
«قايدا بولسام, قيام سوعان جانىمدى,
تۋعان جەردەن قازسىن بىراق قابىردى», – دەيدى اۆار حالقىنىڭ اڭىزعا اينالعان ۇلى.
دەمەك, ءبىر ءتۇپ جۋسانىن ىزدەپ دەشتى-قىپشاق دالاسىنا جەتكەن اتاقتى بەيبارىس سۇلتان مەن نەندەي بيىككە جەتىپ, قانداي ءبىر باقىتقا كەنەلسەم دە قابىرىمدى تۋعان جەردەن قازسىن دەگەن راسۋل عامزاتوۆتىڭ مۇراتى مەن وي-ارمانى تىندەسىپ, ساباقتاسىپ, وزەكتەسىپ جاتقان جوق پا؟!
باقساڭىز, ەكەۋى دە قانشا بيىك بەلەسكە كوتەرىلسىن وتانعا دەگەن ىستىق ساعىنىشتىڭ الدىندا كىشكەنتاي عانا جان ەكەنىن اڭعارتادى. ال ءسىز شە؟ ءتىپتى وتان تۋرالى, كىندىك قانىمىز تامعان قازاقستان تۋرالى وسى ۋاقىتقا دەيىن نە ويلادىڭىز. ءبىر ساتتە بولسا ونىڭ ىستىق قاسيەتىن سەزىنىپ كوردىڭىز بە؟
ماسەلەن دەيىك, ءسىز ەڭ جاقىن تۋعانىڭىز – اكەڭىز, اناڭىز, ءيا, بولماسا باۋىرىڭىزدى ءبىر سەبەپپەن ايلاپ-جىلداپ كورمەدىم دەپ ويلاڭىز. سوسىن كەنەت ۇيقىدان تۇرعانىڭىزدا توسىن ەسىك قاعىلسا, تيىسىنشە ءسىز كۇتپەگەن قوناقتى كۇتىپ الۋعا شىققانىڭىزدا الدىڭىزدا ەڭ كوركەم جاناشىرىڭىزدىڭ ءبىرى كەلىپ تۇرسا, ءسىز قالاي قۋانار ەدىڭىز.
تاپ جۇرەگىڭىز كەۋدەڭىزدە بار ەكەنى راس بولسا, كوزىڭىزدەن بۇرشاقتاي جاس كەتىپ, وزەگىڭىزدى ىستىق ءبىر جالىن قارىپ ءوتۋى ءتيىس سەكىلدى. باس سالاسىز سول جاندى. دۇنيەنىڭ ءبارىن ۇمىتىپ. ونىڭ دا ىستىعى سوسىن سىزگە وتەدى-اۋ كەلىپ. قانداي عاجاپ سەزىم دەرسىز ىشتەي كوڭىلىڭىز ءبىر بوساپ...
ال وسى كەۋدە قارىپ, كوڭىلدىڭ بارلىق مۇزىن ەرىتەردەي بولعان ايرىقشا ىستىق سەزىمنىڭ العاۋسىز, ەش پافوسسىز وتانعا ارنالاتىن ءساتى دە از بولماۋى ءتيىس.
ءدال وسى ارادا مىنا ءبىر ولەڭدى وقىڭىزشى, ونىڭ ءاربىر ءارپىنىڭ ىستىق تابى تانىس بولار سىزگە:
ء«تۇپ-تۇگەل, ءتورت قۇبىلامدى
تۇستىك ەتىپ,
تۋعان جەر, مەن سەن سالعان قۇس تۇلەتىپ.
دۇنيە-اي, قانداي جاقسى ەد,
تابانىڭا,
تۇرعانى ءوز توپىراعىڭنان
ىستىق ءوتىپ».
تابانىڭنان وتكەن وزگەنىڭ ەمەس, ءوز توپىراعىڭنىڭ جىلۋىن تولەگەن ايبەرگەنوۆ بولىپ سەزىنىپ كورىڭىز. سوسىن:
«مەن مىناۋ ىستىق جۇرەگىممەن
قارا تاستى دا ساعىنام,
قالانىپ قالسا, تارتىپپەن»,
– دەپ ايبەرگەنوۆ بولىپ اسقاق سويلەر مە ەكەنسىز؟!
ەڭ ماڭىزدىسى سول, مۇنداي كەشۋلەردەن سوڭ ءسىز «وتان ماعان نە بەردى؟ تۇك تە بەرگەن جوق» دەيتىن كەرەناۋ ءسوزدىڭ كەسىرىن ءبىر-اق ساتتە ساناڭىزدان سىلىپ تاستار ەدىڭىز-اۋ.
سەبەبى وتان سىزگە ماتەريالدىق, تابيعي رەسۋرستىق بايلىقتى, ءتىپتى ءبىر عۇمىردىڭ يەسى بولۋىڭىزدى ماڭدايىڭىزعا ءناسىپ ەتكەنىمەن قويماي, تابانىڭىزدان ءالى دە ىستىق ماحابباتىن وتكىزىپ تۇر. ەندەشە, «وتان-انا» دەگەن ءسوز دە ەش پافوسسىز ءسوز ەمەس پە؟
حوش, «وتان» دەگەن وتقا مالىپ العانداي ىستىق ءتورت-اق ءارىپتىڭ توڭىرەگىندە تاعى دا وي قوزعاپ كورسەك دەيمىز. تاعى ءبىر مىسال ايتايىق. شىنايى ومىردە بولعان وقيعا بۇل.
ەل تاۋەلسىزدىك العاننان سوڭ شەتكە تارىداي شاشىراپ كەتكەن قازاقتىڭ باسى قايتا ءبىر قازاندا قوسىلا باستاعانى راس. تاعدىردىڭ تاۋقىمەتىمەن وتانىنان جىراق قالعان تاعدىرلاردىڭ وتىن سوندىرمەي, ءوز توپىراعىنا قايتا كەلىپ ءتۇتىن تۇتەتۋى دە ءبىر قيلى كەشىرمە. سول قيلى كەشىرمەنىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى – سامەن شالدىڭ بايانى. «سەندەر, بۇل ەلدىڭ, مىناۋ ىستىق وتاننىڭ قادىرىن سىرتتا, وزگەنىڭ جۇرتىندا جۇرمەگەسىن بىلمەيسىڭدەر عوي», دەپ باستايتىن قاريا اڭگىمەسىن.
سامەن – قازاقستان تاۋەلسىزدىك الماي تۇرىپ شەكارانى بۇزىپ وتكەن قازاق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, اتاجۇرتىنا شىبىن جانىن شۇپەرەككە ءتۇيىپ قاشىپ وتكەن بالا بولاتىن دا, بۇل نە ءبارى ون بەس جاستاعى «قاشقىننىڭ» ەرلىگى ەدى.
بۇل كۇندە كوزىنە بۇرشاق-بۇرشاق جاس الىپ ايتاتىن قاريانىڭ ومىردەن وزعانىنا دا ءبىراز جىلدىڭ ءجۇزى بولعان. ەرتەدە كەڭەس وكىمەتى مەن قىتاي مەملەكەتى اراسىندا شەكارا سىزىعى جۇرگەندە ورتاداعى قازاقستاننىڭ ءبىراز جەرى كۇنشىعىستاعى مەملەكەتتىڭ يەلىگىنە ءوتىپ كەتكەنى بەلگىلى. سامەن ول كەزدە ءبىر-اق كۇندە اناسىنىڭ قۇرساعىندا شەكارا سىزىعىنىڭ ارعى بەتىندە قالسا, اكەسى مەن تۋعان-تۋىستارى بەرگى بەتىندە شىرقىراپ قالا بەرگەن دەسەدى.
ول كەزدە كورشى اۋىلدىڭ داۋىن شەشكەلى بارعان بي دە, جوق ىزدەپ وزگە اۋىلعا وتكەن جوقشى دا, ءتىپتى تۋىستاپ قىدىرىپ بارعان بالا دا ەلىنەن قاق بولىنگەن زامان بولىپتى.
سول سامەن ەس بىلگەندە ەلىن, جۇرتىن ساعىنادى ەكەن. كەيىندەپ ەلگە قاشىپ ءوتىپ, «كۇدىكتى ەلەمەنت» اتانعان ودان ء«سىز ارتىڭىزدان قۋعان قاتەردى, الدىڭىزدا كۇتىپ تۇرعان ايىپتاۋدى تولىقتاي ءبىلدىڭىز عوي. نە ءۇشىن باسىڭدى بايگەگە تىگىپ ءوتتىڭ؟» دەپ سۇراعان ەلگە سول ەر سامەن:
«يت تويعان جەرىنە» دەيتىن قازاق. ال مەن يت ەمەسپىن عوي. بالكىم, مەن انامنىڭ ىشىندە – شەكارانىڭ ارعى بەتىندە قالعاندا, انام ەل مەن جەردى ساعىنىپ قاتتى جىلاعان بولار. ال دۇنيەدە انانىڭ ساعىنىشىنان ىستىق دۇنيە بولۋى مۇمكىن بە؟ مەن ىشتە جاتىپ-اق سول ساعىنىشتى سەزىپ وسسەم كەرەك, ال بۇل سەزىم مەنىڭ شەكارا بۇزىپ, شەتتە جاتقان جۇرتىما تابانىم قاناپ جەتۋىمە سەبەپ بولدى دەپ ويلايمىن. وتاننىڭ قادىرىن وتباسى توڭىرەگىنەن اسپاعان ۇل قايدان ءبىلسىن؟ قۇسقا ۇياسى, قويعا قوتانى قانداي ىستىق بولسا, ادامعا وتانى ودان ون, ءتىپتى ءجۇز ەسە ىستىق. بۇگىنگى ۇرپاق وسىنى ۇمىتپاسا» دەگەن دەيدى كوزىن كورگەن كىسىلەر.
مىنە, وسىلاي قازاقستانعا كەلگەن سوڭ دا «ساتقىن», «شپيون», «قاشقىن» دەگەن ايىپ تاعىلارىن, ءومىرى يتتەپكىنىڭ استىندا ءوتۋى مۇمكىن ەكەنىن, ءتىپتى «زاڭسىز شەكارا بۇزدى» دەگەن جەلەۋمەن قايتا قىتايعا قايتارىپ جىبەرۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلە تۇرسا دا نەبارى ون بەس جاسىندا عازيز شەشەسىنىڭ امانىندا: «كوزىڭ ءتىرى تۇرسا ەلگە جەت» دەگەن جالعىز اۋىز اماناتىن ارقالاپ ەلگە جەتكەن سامەننىڭ بۇدان سوڭ دا شەكەسى شىلقىماپتى. شۇلدىرلەگەن شەكارا قىزمەتشىلەرى «شپيون» دەپ يتتەپكىگە سالىپ قارا جۇمىسقا ءبىر سالسا, كوكشەتاۋعا جالشىلىققا مال باعۋعا ەكى جىبەرگەن كورىنەدى. بىراق ورنىندا بار وڭالار دەمەكشى, ۇيىرىنە, ءوز جۇرتىنا قوسىلعان سول ازامات ازات كۇندە ءوز اتامەكەنىندە دۇنيەدەن ءوتىپتى. بارىنە ريزا كوڭىلمەن.
وسى ساتتە كوپتىڭ اۋزىندا كوپ ايتىلىپ جۇرەتىن بۇل وقيعامەن وزەكتەس تاعى ءبىر اڭگىمە ەسكە تۇسەدى. اتاقتى قالامگەر جاقسىلىق ءساميت ۇلىنىڭ «التىن قازىق» اتتى شىعارماسى ءاربىر وتانىم دەگەن قازاقتىڭ وتكەن كۇنىنىڭ الىپپەسى بولۋعا تاتيتىنداي. قيلى كەشۋلەردىڭ, تاۋقىمەتتى تاعدىردىڭ شيىرلى جولى بار مۇندا.
دالىرەك تاپسىرلەگەندە, بۇل شىعارماداعى كەيىپكەر دە ءبىزدىڭ جوعارىدا بايانداپ وتكەن سامەن سەكىلدى اتاجۇرتىن اڭساپ ءوتىپ, جازىقسىز «شپيون» اتالىپ قۋعىندالادى. ارادا رەسەي مەن ورتا ازيا ەلدەرىندە قۋعىندا ءجۇرىپ, ەڭ سوڭىندا تۇركيا جەرىندە تۇراقتاپ, ەل تاۋەلسىزدىك العانعا دەيىن سول ەلدە بوي تاسالاپ وسكەن قازاق – تاستەمىر ەدى.
تۇرىكتەردىڭ اتاۋىمەن «تاشتەمير» اتانعان سول كەيىپكەر تۇرىك جەرىندە تەرى وڭدەيتىن الىپ فابريكاسى بار ءىرى بيزنەسمەنگە اينالسا دا ەڭ اقىرىندا بار بايلىعىن تاستاپ قازاق توپىراعىنا كەلەتىنى بار.
ءتىپتى «قازاقستان تاۋەلسىزدىك الدى» دەگەندى تۇركيادا تۇرىپ ەستىگەندە جىلاپ جىبەرەتىنى, كەيىندەپ اەروپورتقا بارىپ قازاقستاننان كەلگەن ستۋدەنتتەردىڭ قولىنان قازاقتىڭ ۇلى تۇلعالارىنىڭ سۋرەتى باسىلعان اقشانى كورگەندە قىرۋار اقشا بەرىپ ساتىپ الاتىنى, ول اقشانى كوزى مەن كوكىرەگىنە كەزەك باسىپ جىلايتىنى بار. بۇل ارەكەتىنە تاڭعالعان ستۋدەنتتەرگە: «ەلدە جۇرگەن سەندەر مۇنى تۇسىنەرمىسىڭدەر» دەپ كەيدى سوندا.
كەيدى دەمەكشى, كەيىننەن يلماز ەسىمدى تۇرىك دوسى پاسپورت جاساتىپ بەرگەندە ءبارىن تاستاپ قازاقستانعا كەلەدى سول تاستەمىر. ۇشاقتان تۇسە جەردى قۇشىپ ۇزاق جىلاعان دەيدى. كوزىنەن توقتاۋسىز جاسى توگىلىپ. وكسىپ-وكسىپ. سونداعى ءسوزى مىناۋ:
«وي, اللا! قۇدىرەتى كۇشتى راسۋل اللا! شىن با, ءتۇسىم ەمەس پە؟ شىن جەتتىم بە, ءومىر بويى اڭساعان ءبىر شىمشىمىنا زار بولعان قاسيەتتى قارا توپىراعىما؟» دەپ كۇبىرلەپتى. ءدال سول «التىن قازىق» دەپ اتالعان شىعارماسىندا.
باسىن تاۋ مەن تاسقا سوعىپ, تاعدىر قاقپاقىلىندا ءجۇرىپ وتانىن ءبىر ءسات جادىنان شىعارماعان جاننىڭ اقىرعى اسقاق مۇراتى دا تۋعان توپىراعىنا جەتۋ بولىپتى. بالكي, بۇل شىعارمانى وقىساڭىز ءسىز دە ەرىكسىز جىلار ما ەدىڭىز, كىم ءبىلىپتى؟! ەگەر كەۋدەڭىزدە قۇيتتاي ءبىر جۇرەك بۇلك-بۇلك ەتىپ سوعىپ تۇرعان بولسا...
ال ءبىز شە؟ وسى توپىراقتىڭ, تۇتاس تۇراننىڭ, بايتاق وتاننىڭ قادىرىن ءبىر ءسات ءتۇسىنىپ كوردىك پە؟ كورسەك, «وتانىم ماعان نە بەرەدى؟» دەگەن وسپادار ويبايدان گورى «مەن وتانىما نە بەرە الدىم» دەگەن ءبىر كەسەك ساۋال كوكىرەكتە بەرىك ساقتالىپ تۇرسا كەرەك.
«ساقتالىپتى» ايتپاقشى, مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ «وتان» دەگەن ولەڭىن بىلمەيتىن قازاق كەمدە-كەم شىعار. ەشقاشان ەسكىرىپ, ەشقاشان ۇمىت بولماستاي كورىنەتىن سول ولەڭنىڭ قىسقا عانا ەكى-اق تارماعىن الىپ قاراڭىزشى, نەتكەن ماحاببات, نەكەن اسقاق سەزىم دەپ ويلايسىز. مىسالى:
«...جانىم مەنىڭ كەۋدەمدى جارىپ شىق تا,
بوزتورعايى بول ونىڭ شىرىلداعان...», – دەيدى اقيىق اقىن. ءسوزدىڭ قاسيەتىن تۇسىنەتىن, ونىڭ كوپ جاعدايدا تاعدىرعا اينالىپ كەتەتىنىن تامىرىمەن سەزەتىن اقىن ءۇشىن «جانىم مەنىڭ كەۋدەمدى جارىپ شىق...» دەۋى شىنايىلىقتان باسقا نە ەدى؟! وسى ارقىلى-اق مۇقاعالي ءوزىنىڭ وتان الدىنداعى ءمولدىر ماحابباتىن جەتكىزىپ تۇرعان جوق پا؟
بولماسا, قازاقتىڭ مىنا ءبىر ءسوزىن ويعا الىڭىز.
«تۋعان ەلىڭ بولماسا,
تۋماي-اق قويسىن كۇن مەن اي», – دەيدى قازەكەم.
ياكي, تۋعان جەرىڭ, ءوز وتانىڭ بولماسا جارقىراپ كۇن شىققانىنان, وڭىنان ايىڭ تۋعانىنان نە پايدا دەيدى. بۇل دا اقيىق اقىن مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ جوعارىداعى ولەڭىمەن ۇندەسىپ تۇر. ەلدىڭ, جەردىڭ, وتاننىڭ قادىرىن ايتىپ, باعاسىن ءبىرجولا اسىرىپ تۇرعانى بەلگىلى.
قورىتا ايتقاندا, ءسوز باسىندا ادەيى دايەك ەتكەن «وتان – وتباسىنان باستالادى» دەگەن ءسوز استە تەگىن, استە ارزان ءسوز بولماعانى بۇل. ءسىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگىڭىز, ءومىرىڭىزدىڭ ءمانى وتباسىڭىز ەكەنى راس بولسا, وتاندى ءسۇي مەن سەزىنۋ دە سول جەردەن باستالادى دەگەن ءسوز.