جىنىستىق بوپسالاۋ – ادامنىڭ ار-نامىسى مەن قادىر-قاسيەتىنە قول سۇعىپ, كەمسىتۋدىڭ ءبىر تۇرىنە جاتادى. ايتسە دە ەكىنشى جاقتىڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, جاقىنداسۋعا ەمەۋرىن تانىتىپ, قىرىنداۋ ءدال ءبىزدىڭ قوعامدا قالىپتى سانالاتىن نارسە. ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, قازاقستان زاڭناماسىندا جىنىستىق بوپسالاۋ ۇعىمى جوق بولعاندىقتان دا ايەل قۇقىعى ءجيى بۇزىلىپ جاتادى.
جىنىستىق بوپسالاۋ فاكتىسىن قالاي دالەلدەۋگە بولادى؟ نەلىكتەن قازاقستاندا جىنىستىق بوپسالاۋعا قارسى ءتيىمدى زاڭناما جوق؟ زاڭنامالىق رەتتەۋ نە ءۇشىن قاجەت؟ جىنىستىق بوپسالاۋ ءۇشىن قانداي جازا كۇتىپ تۇر؟ وسى جانە وزگە دە سۇراقتار «قازاقستانداعى جىنىستىق بوپسالاۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك: ايەلدەر نەگە ۇندەمەيدى؟» تاقىرىبىندا وتكەن ونلاين-كونفەرەنتسيا بارىسىندا تالقىلانىپ, بۇگىنگى قوعامدا بەلەڭ الىپ وتىرعان ماسەلە جايىندا ءسوز قوزعالدى. ماسەلەن, قىلمىستىق كودەكستىڭ كەيبىر جىنىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن 123-بابى بويىنشا 20 جىل ىشىندە تەك 87 ءىس تىركەلگەن. ءىس جۇزىندە زارداپ شەككەندەر اراسىندا بالالار, جاسوسپىرىمدەر, ەرەسەك ادامدار, جاس قىزدار مەن ۇلكەن ايەلدەر, جىنىسى مەن جاسىنا قاراماستان, ۇلتىنا نەمەسە الەۋمەتتىك مارتەبەسىنە قاراماستان ەر ادامدار دا بولۋى مۇمكىن.
«كەز كەلگەن اۋىر قىلمىس پەن زورلىق-زومبىلىق قىرىنداۋ, قۋدالاۋ مەن بوپسالاۋدان باستالادى. قىسىم كورسەتۋ – زورلىققا جاسالعان العاشقى قادام. بىراق قازاقستاننىڭ زاڭناماسىندا جىنىستىق بوپسالاۋ ۇعىمى جوق. سوندىقتان جابىرلەنۋشىلەر ءوزىن قورعاۋ ءۇشىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇگىنبەيدى. قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ جوقتىعىنا بايلانىستى جىنىستىق بوپسالاۋ فاكتىلەرىن دالەلدەۋ دە وتە قيىن», دەيدى ۇيىمداستىرۋشىلار.
«قۇقىقتىق ساياساتتى زەرتتەۋ ورتالىعى» قق (LPRC) كانادانىڭ جەرگىلىكتى باستامالار قورىنىڭ (CFLI) قولداۋىمەن وتكەن كونفەرەنتسياعا قاتىسقان جەتەكشى قۇقىق قورعاۋشى ماماندار, زاڭگەرلەر, ەكونوميستەر, جۋرناليستەر, ساياساتكەرلەر مەن قوعام قايراتكەرلەرى قازاقستاندىق ۋنيۆەرسيتەتتەر, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن قوعامدىق ورىندارداعى سەكسۋالدى قىسىم جاعدايلارىنا توقتالىپ, زەرتتەۋ ناتيجەلەرىن ۇسىندى. قۇمارلىق كوكەيىن تەسىپ, قاراپايىم ەتيكانى ىسىرىپ قويعانداردىڭ كەسىرىنەن قىز-كەلىنشەكتەر ءتۇرلى پسيحولوگيالىق كۇيزەلىسكە ۇشىراپ جاتادى. سوندىقتان بەلسەندىلەر ايەل ادامنىڭ الەۋمەتتىك ورتاداعى ماسەلەلەرىن تەك زاڭ ارقىلى عانا رەتتەي الاتىنىمىزدى ايتادى.
حاليدا اجىعۇلوۆا,
ادام قۇقىقتارى جونىندەگى زاڭگەر:
«قازاقستان ءىىم رەسمي ستاتيستيكاسى بويىنشا, 123-باپ تاجىريبەدە وتە سيرەك قولدانىلادى. 20 جىل ىشىندە, 1998-2018 جىلدار ارالىعىندا تەك 87 ءىس تىركەلدى. بارلىق تىركەلگەن ىستەردىڭ تەك 30-ى عانا سوتقا جىبەرىلگەن. ونىڭ ىشىندە 25 ادامعا قاتىستى ايىپتاۋ ۇكىمى شىعارىلدى, بىراق بىردە-ءبىر ادام باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسىنا كەسىلگەن جوق. اتالعان باپ ءتيىمسىز, زاڭنامالىق تۇرعىدا ءالى دە جەتىلدىرۋدى قاجەت ەتەدى».
قۇندىز وتەبەكوۆا,
ادۆوكات:
«جىنىستىق قىسىمنىڭ قۇرباندارى قىلمىستى دالەلدەۋدىڭ كۇردەلىلىگىنە بايلانىستى سوتتا ءوز قۇقىقتارىن قورعاۋعا دايىن. قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىق رەتىندە اكىمشىلىك كودەكسكە جانە قىلمىستىق كودەكسكە بىردەي وزگەرىس ەنگىزۋدى ۇسىنامىن. قىلمىستىق قۇقىقبۇزۋشىلىقتار سوتتالماعاندىعى تۋرالى انىقتامادا كورسەتىلمەيتىن بولعاندىقتان, بەلگىلى ءبىر قىزمەتپەن اينالىسۋعا تىيىم سالۋ ءۇشىن قوسىمشا شارالار ەنگىزۋ قاجەت».
جانگەلدى سۇلەيمەنوۆ,
زاڭگەر:
«الدىمەن ءبىز تالقىلاپ وتىرعان تەرميننىڭ تۇجىرىمداماسىن انىقتاپ الۋىمىز قاجەت. ماسەلەن, «حاراسسمەنت» ءسوزىن اۋدارماي قولدانعان ءجون, ويتكەنى «جىنىستىق قىسىم» ءسوزى باستاپقى ماعىناسىن بۇرمالاپ جىبەرەدى. سونداي-اق وركەنيەتتى ەل قازاقستان ءۇشىن ەۋروپا كەڭەسىنىڭ «ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق پەن تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتىڭ الدىن الۋ جانە وعان قارسى كۇرەس تۋرالى» كونۆەنتسياسىن راتيفيكاتسيالاۋى قاجەت. شەتەلدىك يۋريسديكتسيالاردا قازاقستاندىق زاڭ جوباسىنا قاراعاندا ءسال وزگەشە انىقتاما بەرىلگەن».
P.S.قۇقىقتىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيى تومەن ءارى قاساڭ ۇعىم-تۇسىنىكتەر ءالى دە بار قوعامدا ايەلدەر قۇقىعى ءجيى بۇزىلاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان مەملەكەت قايتكەن كۇندە ءوز ازاماتتارىن جىنىستىق زورلىق-زومبىلىقتان قورعاۋ جۇيەسىن قامتاماسىز ەتۋگە مىندەتتى. ونىڭ ىشىندە اشىق دەرەكتەر بالالار مەن ايەلدەر قورعاۋعا, قولداۋعا وتە مۇقتاج ەكەنىن كورسەتىپ وتىر.