حيميا ونەركاسىبىنە سەرپىلىس قاجەت

وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىنداعى عى­لىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس جانە ونىمەن بايلانىستى بۇ­رىن­عى كەڭەس وداعىن جانە ەگەمەن مەملەكەتتەرىنىڭ تاۋەل­سىز­دىك العان جىلدارىنداعى ونەر­كا­سىپتىڭ حيميا جانە مۇناي-حيميا سالالارىنىڭ وندىرىستىك كە­شەن­دەرىنىڭ, اگروونەركاسىپ كە­شە­نى­نىڭ, لوگيستيكا مەن الۋان كو­لىك تۇرلەرىنىڭ, ماڭىزدى جەر اۋدان­دا­رىنىڭ يرريگاتسياسىنىڭ وراسان زور اۋقىمدارى, كەيدە بىر­قا­تار وبەكتيۆتى جانە سۋبەك­تيۆ­تى سەبەپتەرگە وراي جاعىمسىز سال­دار­لار­عا اكەلىپ وتىردى.

وسى جاعىمسىز سالدارلاردىڭ نەگىزگى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى رەتىندە نارىقتىق ءومىر ءسۇرۋ جاعدايىندا ءبىز­دىڭ جاس ءارى تاۋەلسىز مەملە­كە­­تىمىزدىڭ قالىپتاسۋ داۋىرىندە پاي­دالى قازبالاردىڭ كول-كو­سىر بايلىقتارىنا راقىمسىز جانە جاۋاپسىز قاراۋىمىزدى اي­تۋ­عا بولادى. تابيعاتقا دەگەن وسىنداي قارىم-قاتىناس قور­شاعان ورتانىڭ جاعدايىن كۇرت ناشار­لاتتى: سۋاتتاردىڭ, توپى­راق پەن اتموسفەرانىڭ ونەر­كا­سىپ­تەر مەن وندىرىستەردىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق ۇلكەن قالا­لار­دىڭ, اۋىل­شارۋاشىلىق كەنت­تە­رىنىڭ, كەن وندىرەتىن كەشەن كا­سىپ­و­رىن­دا­­رىنىڭ قاتتى, سۇيىق جانە گاز ءتا­رىزدى قالدىقتارىمەن, ۇلكەن حيميا­لاندىرۋ داۋىرىنەن كەيىن قالىپ قويعان فوسفور سالا تارماعىنىڭ, مۇناي وندى­ر­ەتىن جانە قايتا وڭدەۋ­شى سالا­نىڭ, ءتۇستى مەتاللۋرگيا مەن ولار­دىڭ كەنىشتەرىنىڭ بىرنە­شە ميل­ليون­دا­عان توننا تەحنوگەندى قال­دىق­­تا­رىمەن لاستانۋىنا الىپ كەلدى.

جەكەلەگەن جۇمىس ورىندارىن­دا بۇرىنعى قازاق حيميا-تەحنو­لو­گيا ينستيتۋتىنىڭ, قازىرگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقۋ-دىڭ بەي­ور­­گا­نيكالىق جانە ورگانيكالىق زاتتار, مەحانيكا, قۇرىلىس جانە باسقا دا ماماندىقتارىن بىتىرۋشى­لە­رىنىڭ 80%-عا جۋىعى جۇمىس ىستەگەن شىمكەنت, جامبىل, جا­ڭا­تاس, قاراتاۋ, اقتوبە جانە العا قالالارىنىڭ ءىرى فوسفور, باريت­­تەر جانە حرومقوسىلىستارى مەن فەرروبالقىما زاۋىتتارىنان قۇرالعان حيميا ونەركاسىبى مەن مينەرالدى تىڭايتقىشتار ءوندىرىسىنىڭ قالىپتاسۋى تۋرالى ايتقاندا, ءبىز بەيورگانيكالىق زاتتار تەحنولوگياسىنىڭ نەگىزگى باعىتتارىنىڭ ءبىرى ۋلى حيميكاتتار, پەستيتسيدتەر, فۋنگيتسيدتەر مەن دەفوليانتتار الۋ تۋرالى ۇمىتتىق. ويتكەنى وسى زاتتار ءبىزدى قورشاعان ورتانى قورعاۋعا تىكەلەي قاتىسى بار. بۇل ماسەلەلەرمەن كەزىندە ا.ب.بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىمدارىنىڭ سالالىق ينستيتۋتتارى, ا.ا.ۋسپانوۆ اتىنداعى توپىراقتانۋ جانە اگروحيميا قازعزي, ج.جيەنباەۆ اتىنداعى «وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين» قازاق عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى شۇعىل­داندى.

حيميا ونەركاسىبىنىڭ فوسفور­لىق سالا تارماعى قاراتاۋ مەن شيەلىساي فوسفوريتتەرىنىڭ باس­سەينى ماڭىزدى قورلارىنا نەگىز­دە­لەدى. مۇناي-گاز جانە مۇناي-حيميا ونەركاسىبى وڭتۇستىك-باتىس جانە باتىس وڭىرلەرىنىڭ مۇنا­يى مەن گاز كەن شوعىرلارىنا سۇيە­نەدى, قارا جانە ءتۇستى مەتاللۋرگيا قاراعاندى, شىعىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ جانە وڭتۇستىك وڭىرلەرىنىڭ مەتال­لۋر­گيالىق شيكىزات قورلارىنا نەگىزدەلەدى. حيميا ونەركاسىبىنىڭ ءتۇرلى تۇزدارىنىڭ قارقىندى دامۋى باتىس, سولتۇستىك جانە وڭ­تۇس­تىك وبلىستارىندا, الماتى, شىمكەنت, اقتوبە, حرومتاۋ, قا­را­­عاندى, پاۆلودار, وسكەمەن, قىزىلوردا, ورال جانە ت.ب. قالا­لار­دا ورنالاسقان سالالىق ينس­تيتۋت­­تاردىڭ جۇمىستارىنان باس­تاۋ الادى.

د.ي.مەندەلەەۆتىڭ كەستەسىندەگى 110 ەلەمەنتتىڭ 99-ى ءبىزدىڭ ەلى­مىز­دىڭ جەر قويناۋىنان تابىل­عا­نى بەلگىلى, سونىڭ 78 ەلەمەنتى بارلاندى, 60-تان استام ەلەمەنت قولدانىلىپ كەلەدى. كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعان تۇستا قازاقستاننىڭ ۇلەسىنە 64,7% فوسفوريتتەر, 81,7% باريتتەر, 20,1% اسبەست پايدالى قازبالار شوعىرى قۇرادى. رەسپۋبليكا كسرو-دا سارى فوسفوردىڭ 90%-عا جۋىعىن, ازىقتىق فوسفاتتار مەن كالتسي كار­بيدىنىڭ 40%-ىن شىعاردى.

قازاقستاندا حيميا ونەر­كا­سى­بى­نىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋى بوگەن, ارىس جانە شايان وزەندەرىنىڭ بو­يىندا وسەتىن دەرمەنە مەن يتسيگەك, جابايى تۇزدى كەندەر مەن ۇساق سابىن قايناتاتىن جانە جەلىم قاي­نا­تاتىن كاسىپورىندار بازاسىندا شىمكەنت سانتونين زاۋىتىن سالۋدان باستالدى. الەمدىك تاجىريبە كورسەت­كەن­دەي, حيميا ونەركاسىبى عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەستىڭ دەڭگەيىن انىقتايدى دا, كەز كەلگەن مەملەكەت ەكونوميكاسىنىڭ دامۋ كريتەريى بولىپ تابىلادى.

قازاقستاندا حيميا ونەركاسىبى فوسفورلىق سالا تارماعىنا عانا نەگىزدەلمەگەن. ونىڭ قۇرامىنا حلور, كاۋستيكالىق جانە قاقتالعان سودا, حروم قوسىلىستارى, كۇكىرت قىشقىلى, مۇناي-حيميالىق ونىمدەر ءوندىرىسى كىرەدى. «اقتوبە حروم قوسىلىستارى زاۋىتى» اق تمد-داعى حروم قوسىلىستارىن وندىرۋشىلەردىڭ ۇشەۋىنىڭ ءبىرى بولىپ كەلەدى. كاسىپورىن اقتوبە وبلىسىندا وندىرىلەتىن ناتري بيحروماتىن, حروم توتىعىن, حروم انگيدريدىن, حروم سۋلفاتىن, حروميت كەنىنەن الىنعان حروم يلەگىش شىعارۋعا باعىتتالعان. حروم تۇز­دا­رىنىڭ 90%-دان استامىن احقز الىس جانە جاقىن شەتەل ەلدەرىنە ەكسپورتتايدى.

حلور ءوندىرۋ بويىنشا الەمدىك قۋات اقش (30%), ازيا جانە مۇحيت ەلدەرى (25%), رەسەي, ءۇندىستان وندىرۋشىلەرىنە سۇيەنەدى. حلوردىڭ بارىنشا كوپ تۇت­ى­­نىل­­ۋى فارماتسەۆتيكانى قوسا العاندا, حيميكاتتار, مەتالل وندى­رى­سىندە, حيميالىق تازالاۋ جانە ەلەكت­رونيكادا, قاعاز-تسەلليۋلوزا ونەر­­كاسىبىندە, سۋ تازالاۋدا جانە سۋدى زارارسىزداندىرۋدا پايدالا­نى­لادى.

بۇرىنعى شىمكەنت قورعاسىن زاۋىتى مەن وسكەمەن قورعاسىن-مىرىش كومبيناتىنىڭ مىشياك قۇرامدى توزاڭدارىنىڭ مىڭداعان توننالارى وتكەن عاسىردىڭ ورتاسىندا عانا ەمەس, قازىرگى تاڭدا دا ەرەكشە الاڭداۋشىلىق تۋدىرادى.

قازىرگى تاڭدا وسكەمەن قور­عا­­سىن-مىرىش زاۋىتىنىڭ مى­شياك قۇرامدى شاڭ-توزاڭى قاي­تا وڭدەۋگە ۇشىراپ, باعالى مەتال­دار الىنادى, ال بۇرىنعى شىم­كەنت قورعاسىن زاۋىتىنىڭ شاڭ-توزاڭدارى قالا سىرتىنداعى قال­دىق قويمالارىندا كومىلگەن جانە جەراستى سۋلارىنا ەنىپ, ورنى تول­ماس زالال كەلتىرۋى مۇمكىن دەپ اي­تۋ­عا بولادى.

جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى قا­زاق­­ستاندا عانا ەمەس, سونداي-اق بۇرىنعى كسرو-نىڭ كوپ­تەگەن تاۋەل­سىز مەملەكەتىندە بولون پرو­تسەسىنە كىرۋىمەن باي­لا­نىس­­تى وزىن­دىك وڭ جانە تەرىس جاق­تار­عا يە ما­ڭىز­دى وزگەرىستەرگە ۇشى­­رادى.

ءبىزدىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ عانا ەمەس, سونداي-اق كسرو-نىڭ جوعارى جانە ورتا-ارناۋلى ءبىلىم جۇيە­سىندە جوعارى رەيتينگكە يە قازحتي, قازىرگى م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقۋ العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ وسى وقىتۋ جۇيەسىنە كوشتى, حيميا-تەحنولوگيالىق جانە تەحنيكالىق, سونداي-اق گۋ­ما­نيتارلىق ءبىلىم باع­دار­لا­ما­لا­رىندا دا ءوز ۇستانىم­دا­رىنا بەرىك بولىپ كەلەدى, ەكو­نو­ميكانىڭ ءتۇرلى سالالارى ءۇشىن جوعارى بىلىكتى ماماندار دايارلاۋدا العاش­قى ۇشتىك قۇرامىنا كىرەدى, بۇ­رىن­عى كسرو-نىڭ باسقا تاۋەلسىز مەملەكەتتەرىمەن سالىستىرعاندا, ءبىزدىڭ كوپۇلتتى ەلىمىزدىڭ ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتتەرىنەن كەم تۇسپەيدى.

ءبىزدىڭ ەلدىڭ يندۋستريالدى-ەكونوميكالىق ينفراقۇرىلىمى دامىعان وڭتۇستىك وڭىرلەردىڭ عا­لىم­دارى بارلىق ۇسىنىلعان جۇ­مىس­تار تەك حيميالىق, مۇناي-حيميا, مەتاللۋرگيا جانە تاۋ-كەن وندىرىستەرىنىڭ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ تەحنولوگيالىق پروتسەستەرىن يننو­ۆا­تسيالاۋعا باعىتتالعان.

ارداق سۇلتاننىڭ «عالىمدار ازايىپ, قارجى كوبەيدى» ماقا­لا­­سىن­دا كورسەتىلگەندەي, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ عىلى­مي-زەرتتەۋ كونكۋرستارىنا ساي­كەس رەس­پۋب­ليكامىزدىڭ حالقى ەڭ تىعىز ور­نالاسقان شىمكەنت قالاسى جانە تۇركىستان وبلىسى العاشقى بەس­تى­گى­نە كىرە المادى.

جاس عالىمدار بايقاۋىنىڭ ناتيجەلەرى بويىنشا م.اۋەزوۆ اتىن­داعى وقۋ-دىڭ تەك ەكى جۇ­مى­سى گرانتتىق قارجى­لان­دى­رۋ­عا يە بولدى, وعان 60-تان استام ءوتىنىش كەلىپ ءتۇستى. بۇل ۇنج-دا ميل­ليون­­داعان توننا وندىرىستىك قال­­دىق­تار مەن «قازفوسفات» جشس-ءنىڭ تاۋ-كەن كەشەنىنىڭ بالانس­­تان تىس كەندەرى جينالعان ونەر­­كاسىپتىك ايماقتارداعى ەكولو­گيا­­لىق جاعداي تۋرالى بىلەتىن وكىل­دە­رىنىڭ بولماۋىنا بايلانىس­تى بولۋى مۇمكىن. قار­جى رەسۋرس­­تا­رىن حيميا مەن مەتال­لۋر­گيا قال­­­­دىقتارىنا باعىتتاۋ قاجەت. عى­­لىمعا سالىنعان ينۆەستي­تسيا­لار­­دىڭ «دانىنەن» جالپى ىشكى ءونىم وسەدى.

وسىعان بايلانىستى عىلىمي ما­قا­لا­لاردا قولدانبالى ازىرلە­مە­لەر­دىڭ كوپشىلىگىنىڭ ونەرتابىس­تى پاتەنتتەر مەن اۆتور­لىق كۋالىك­تەر­­­گە نەگىزدەلگەنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. ال عىلىمي جوبالارعا ۇسىن­عان­­­­دا جەتەكشى عالىمداردان تالاپ ەتىلەتىنى – رەيتينگى جوعارى شە­تەل­دىك باسىلىمدار. ول باسى­لىم­­دارى كۆارتيل الىنعان كەزدە تەك عىلىمنىڭ باعىتتى ءبىر سا­لا­سىن ەس­كە­رەدى. ءبىز عىلىمي-زەرت­­تەۋ ىشىن­دە ءوزارا بايلانىس­تى عىلىم­نىڭ ءار­تۇرلى سالالى با­عىت­­­تارىن قام­تۋىن ەسى­مىزدە ساق­تاۋىمىز كە­رەك.

ۇعا جاك رەيتينگتى كورسەت­كىش­تەرىنە كىرەتىن نەگىزگى يندەكس­تە­لەتىن حابارشى جۋرنالدار ءداستۇرلى الماتى, نۇر-سۇلتان جانە قاراعاندى قالالارىندا ورنا­لاسقان. ءۇشىنشى مەگاپوليس پەن ەلىمىزدىڭ وڭتۇستىك ايماعى كىرمەيدى. بىراق وسى وڭىردە جەكە جوو-نى ەسكە الماساق تا, 3 مەملە­كەت­تىك جانە ءىرى ونەركاسىپتىك اگرو­ونەر­كاسىپتەردە جۇمىسشىلار مەن بىلىكتى ماماندارى قىزمەت اتقاراتىن 3 ملن-نان استام حالقى كو­بىنەسە جەمىس-جيدەكتەرمەن قازاق­س­تاندى قامتيدى.

مىسالى, ءبىلىم جانە عىلىم ءمينيسترى اسحات ايماعامبەتوۆتىڭ «Egemen Qاzaqstan» گازەتىنىڭ ءتىلشىسى ايدانا شوتبايقىزىنا (4 مامىر 2020 ج.) بەرگەن سۇح­با­تىندا كەيبىر تاۋەلسىز مەملەكەتتەر بو­يىنشا: قازاقستان – 0,12%, ارمەنيا – 0,3%, ۋكراينا – 0,5%, بەلارۋس – 0,6%, رەسەي فەدەراتسياسى – 1,2% جانە وڭتۇستىك كورەيا 5% ءىجو كولەمىندە عىلىمدى قار­جىلاندىرۋدىڭ كەيبىر ساندارىن اتاپ ءوتتى.

بعم-نىڭ كونكۋرستارىنا عانا ەمەس, باسقا ۆەدومستۆولاردىڭ كونكۋرستارىنا دا بەرەتىن جوبالىق وتىنىمدەردىڭ كوپشىلىگى شەتەلدىك ساراپتامادان ءوتۋى ءتيىس. مۇندا شەتەلدىك ساراپشىلار نەگىزدى جو­عارى بالل بەرەدى, ال ءوز ىشىمىزدە مەملەكەتتىك ساراپشىلار تومەن بالل بەرىپ ءوتىنىم ماتەريالدارىنا تەرىس شەشىم شىعارادى, كوپشىلىك جۇ­مىستار شەت قالىپ قويادى. ەگەر وسىلاي بولسا, وندا عىلىمعا بو­لى­نە­تىن از عانا قاراجاتتى شەتەلدىك ساراپشىلاردى تارتۋ ءۇشىن تالان-تاراج ەتۋدىڭ قاجەتى قانشا؟

مىسال رەتىندە, ءوزى جەرى از جانە مۇ­حيتپەن قورشالعان جاپون ەلى بۇرىنعى كەڭەس وداعىندا جاريالاناتىن «ناۋكا ي تەحنيكا» جانە «حيميا ي جيزن» جۋرنالدارىنا سوڭعى بەتتەرىنە باسىلاتىن قىسقا مالىمەتتەردى قولدانا وتىرىپ, بۇگىندە ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتىپ جاتىر. ەكىنشىدەن, ءبىز ەلىمىزدىڭ قاۋىپ­سىزدىگىن ويلاماي, قۇپيا مالى­مەت­تەردى بوستان-بوس تاراتىپ جاتىر­مىز.

م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقۋ-دىڭ ماڭىزدى جەتىستىكتەرىن ايتار بولساق, «تابيعي جانە تەحنوگەندى ەكىنشىلىك شيكىزاتتى قايتا وڭدەۋ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگياسىن جاساۋ مەن ۇيىمداستىرۋ» بويىنشا 2005 جىلى عىلىم, تەحنيكا جانە ءبىلىم سالاسىنداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ وڭتۇستىكقازاقستاندىق 13 لاۋرەاتىنىڭ 8-ءى – وسى جوعارى وقۋ ورنىنىڭ پروفەسسورلارى.

2006 جىلدان باستاپ قازىرگە دەيىنگى كەزەڭدە ۋنيۆەرسيتەت 4 عىلىمي جاڭالىققا, ونەرتابىس جانە KZ پايدالى مودەلدەرى بويىنشا 250-دەن استام پاتەنت, ونىڭ ىشىندە 5 ەۋرازيالىق پاتەنت الدى. ولاردىڭ ءبىرى «كەشەندى ورگانيكالىق-مينەرالدى تىڭايت­قىشتار الۋ تاسىلىنە» پاتەنت بو­يىنشا ساعاتىنا 500 كگ قوسپا تىڭايتقىش وندىرەتىن قوندىرعى مونتاجدالدى, ال ەكىنشىسى – 167 قۇرامداس مەملەكەت مۇشە بەرن كونۆەنتسيالى حالىقارالىق اۆ­تور­لىق شىعارمالار دەپوزيتاريا­­­­­سى (بەرن, شۆەتساريا) قولداعان «پولۋچەنيە پوجارو – ۆزرىۆوپاداۆليايۋششەگو سوستاۆا نا وسنوۆە ەلەكتروتەرموفوسفورنوگو شلاكا ي فوسفوگيپسا» شىعارماسى ( اۆتورلارى – كوجامجاروۆا د. پ.,مول­دا­بەكوۆ ش.م., جانتاسوۆ ك.ت., ناۋ­كەنوۆا ا.س., ساپارگاليەۆا ب. و.).

2016 جىلعى ۆيكيپەديا دەرەك­تەرى بويىنشا, قازاق حيميا-تەح­نولو­گيالىق ينستيتۋتىن بى­تىرگەن, وسى ينستيتۋت قابىر­عاسىندا جۇ­مىس ىستەگەن جانە م.اۋەزوۆ اتىن­دا­عى وقۋ-دا جۇ­مىس ىستەيتىن بىر­قا­تار عالىم «حح عاسىردىڭ حيميگى», ء«ححى عاسىردىڭ حيميگى», «كسرو حيميگى» جانە «قازاقستان حيميگى» بولىپ اتاندى.

ۋنيۆەرسيتەت 2018 جىلى بعم كونكۋرسىنا 217 ءوتىنىم بەردى, بىراق كوپتەگەن جوبا وتپەي قالدى. 20-30 جانە ودان جوعارى بالل العان جۇمىستاردىڭ كونكۋرس­تان وتپەي, 16 بالدان كەم جيناعان جۇمىستاردىڭ گرانتتىق-قارجى­لان­دىرۋ جوبالارىنا يە بولۋىمەن بايلانىستى دەپ ويلايمىز.

اۋىل شارۋاشىلىعى مينيس­تر­­لى­گىنىڭ باعدارلامالىق-ماق­سات­­تى جۇمىس­تارى بويىنشا م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقۋ 20-عا جۋىق جۇمىس تاپسىردى, ونىڭ ىشىندە بىرقاتار جۇمىس 30 جانە ودان جوعارى بالعا يە بولدى. تىكەلەي ساراپتاما جۇرگىزۋ كەزىندە بايانداماعا 2 مينۋت جانە تالقىلاۋعا 3 مينۋت بولە وتىرىپ, سالالىق اۋىل­شار­ۋاشىلىق عزي 30 جانە ودان جوعارى بالل جيناعان 100-دەن اسا جۇمىستىڭ ىشىنەن نەبارى 14 جوباعا كوڭىل ءبولدى.

2019 جىلى ۋنيۆەرسيتەت بعم جا­ريا­لاعان جاس عالىمدارعا ار­نال­عان كونكۋرسقا 100-گە جۋىق ءوتىنىم بەردى, ونىڭ ىشىندە 14 ءوتىنىمدى «حيميالىق ينجەنەريا جانە بيو­تەحنولوگيا» جوعارى مەكتەبى بەردى. مۇنىڭ بارلىعى م.اۋەزوۆ اتىن­دا­عى وڭتۇستىك قازاقستان ۋني­­ۆەر­سيتەتىنىڭ ماڭىزدى پوتەن­تسيال­عا يە ەكەنىن كورسەتەدى. جوبا­لار­­­دى جۇزەگە اسىرۋ عىلىم مەن تەح­­نيكانىڭ دامۋىنا ماڭىزدى ىقپال ەتەدى, وڭىردە, سونداي-اق جالپى رەسپۋبليكادا ماڭىزدى الەۋمەتىك-ەكونوميكالىق اسەردى قامتاماسىز ەتەدى. ماسەلەن, 2012-2014 جىل­دار­عا ارنالعان بعم گرانتى بو­يىن­شا «سۇر توپىراقتار ءۇشىن سپەتسيفيكالىق ەرەكشەلىكتەرى بار پوليكومپونەنتتى مينەرالدى تىڭايتقىشتار سينتەزى تەحنولوگياسىن جاساۋ جانە عىلىمي نەگىزدەرىن ازىرلەۋ» (90,39 ملن تەڭگە) جوباسى ازىرلەنگەن. نا­تي­جەسى – ساعاتىنا 500 كگ وندى­رەتىن قۇرامىندا ىلعال ۇس­تايتىن زاتتار, ميكروەلەمەنتتەر مەن گۋماتتار بار كۇردەلى-ارالاس كوپكومپونەنتتى فوسفور-كالي جانە ازوتقۇرامدى قۇرعاق قوس­پا­تىڭايتقىشتار تاجىري­بەلىك قوندىرعىسى, «كەشەن­دى ورگا­ني­كالىق مينەرالدى تىڭايت­قىش­تاردى الۋ تاسىلىنە» ارنالعان №023417 ەۋراز­يا­لىق پاتەنتى جانە قازاقستان رەسپۋب­ليكا­سىنىڭ №27551 جانە 33805 پاتەنتتەرى, №25063, №26160, №27474, №31226 جانە №030649 قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ يننوۆاتسيالىق پاتەنتتەرى.

 جوبانىڭ جالعاسى بولىپ 2015-2017 جىلدارى «ەكولوگيالىق قاۋىپ­­سىز­دىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ۇزاق اسەر ەتەتىن گۋمات قۇرام­دى كۇردەلى-ارالاسقان NرK- تىڭايت­قىش­تاردى قولدانۋ كەزىندە قىزا­ناق, ءسابىز, جانە سويا بۇرشاق داقىل­دارىنداعى سانيتارلىق-ەپيدە­ميا­لىق, توك­­سي­كولوگيالىق جانە راديو­لو­گيالىق قوسىلىستار قۇرا­مى­نىڭ وزگەرىسىن زەرتتەۋ» (27,5 ملن تەڭگە) تاقىرىبىندا جۇرگى­زىل­­گەن. مۇنىڭ ءوزى بەلگىلى ءبىر دارەجەدە شىعارىلاتىن فوسفور, كالي, ىلعالۇستاعىش, گۋمات جانە ميكروتىڭايتقىشتار قۇرامدى تۋكوقوسپالى ونىمدەر­دىڭ اسسورتيمەنتىنە ارنالعان تومەن سۇرىپتى فوسفات شيكى­زا­تىن وڭدەۋگە جۇمسالاتىن ەكونو­مي­كا­لىق شىعىنداردى 20-25%-عا ازايتۋعا, سول ارقىلى ءوندىرىس اۋقىمىن 20-25%-عا ۇلعايتۋعا, قوسپاتىڭايتقىش ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنىن 2-3 ەسە تومەندەتۋگە, جۇقالاپ جانشىلعان فوسفات شيكىزاتىنىڭ ەكستراكتسيا ساتىسىن جويۋعا جانە ەكستراتسيالىق فوسفات قىشقىلى مەن مينەرالدى تىڭايتقىش الۋعا جانە قوسىمشا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

عىلىمي-زەرتتەۋ جانە تا­جىري­بەلى جۇمىستارعا ا.ا.ۋسپا­نوۆ اتىنداعى اگروحيميا جانە توپىراقتانۋ قازعزي, ج.جيەن­باەۆ اتىنداعى وسىمدىك قورعاۋ جانە كارانتين قازعزي, «ۇلتتىق ساراپ­تاما جانە سەرتيفيكاتتاۋ ور­تالىعى» الماتى فيليالى, بە­لا­رۋس مەملەكەتتىك تەحنو­لو­گيا­لىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن «تاماق ونىم­­دەرىنىڭ ساپاسىن باقىلاۋ بو­­يىنشا سىناق زەرتحاناسى», بە­لا­رۋ­س رەسپۋبليكالىق ساپا بويىنشا باقىلاۋ-سىناق كەشەنى, تاماق ونىمدەرىنىڭ ساپاسىن ساراپتاۋ مەن سەرتيفيكاتتاۋ ورتالىعى قاتىستى.

2015 جىلدان باستاپ قۇرامىندا اس-500 ديىرمەنى بار قوندىرعى وقۋ پروتسەسىنە ەندىرىلىپ «زاۋىتتى جوبالاۋ جانە جابدىقتاۋ نەگىزدەرى», «مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ءوندىرۋدىڭ قازىرگى زامانعى تەحنولو­گيا­لارى», «وندىرىستەردى جوبا­لاۋ جانە جابدىقتاۋ نەگىز­دە­رى», «كەشەندى كۇردەلى-ارالاس تىڭايت­­­قىشتار الۋ تەحنولوگيالارى», «قۇرامىندا فوسفور بار كە­شەن­دى تىڭايتقىشتار الۋدىڭ ين­نو­ۆا­تسيا­لىق تەحنولوگيالارى» جانە ت.ب. پاندەر بويىنشا مەم­لە­كەتتىك, اعىلشىن جانە ورىس تىل­دەرىندە ستۋدەنتتەرگە, ماگيس­ترا­تۋ­را جانە دوكتورانتۋرا تىڭ­داۋ­شى­لا­رىنا ساباق وتكىزىلەدى.

ازىرلەنگەن تەحنولوگيا بو­يىنشا «جامب-70» كوپ­كوم­پو­نەنتتى قوسپا تىڭايتقىش ءونى­مىن شىعارۋ ينۆەستيتسيانىڭ جوق­تى­عىنان توقتاپ تۇر. «جامب-70» تىڭايتقىش قوس­پا­­لارى اگرو­حي­­ميالىق تەح­نو­لو­گياعا 2018 جىلى قازىعۇرت اۋدا­­­نىندا ورنا­لاس­قان «جانتاس» قوجا­­­لىعىندا جانە سارىاعاش اۋدا­­­­نىنداعى «التىناي» قوجالى­عىن­­­دا قولدا­نى­لىپ, ەنگىزىلدى.

عزج جانە تكج ناتيجەلەرىنىڭ الىنعان دەرەكتەرى وزىق تەحنو­لوگيا­لارعا جول اشادى, عىلىم مەن تەحنيكانىڭ, حيميا ونەركاسىبىنىڭ, قۇرىلىس يندۋسترياسى مەن اگرو­ونەر­كاسىپتىك كەشەننىڭ دامۋىنا وڭ ىقپال جاسايدى.

ءبىز ءوزىمىزدى دامىعان ەلدەردىڭ ءبىرى دەپ ساناۋعا تولىق قۇقىمىز بار. بىراق وسى جەتىستىكتەردى ارتتى­رۋعا كوپتەن-كوپ وبەكتيۆتى جانە سۋب­ەك­تيۆتى سەبەپتەر تۋىن­داپ شىعۋى مۇمكىن. سولاردىڭ بىرى­نە جالپى ءبىلىم الۋشى جوعارى سى­­نىپ­­تىڭ وقۋشىلارىنىڭ مەم­­لە­كەتتىك جالپى ءبىلىم بەرۋ ستاندارتى مەن 2020 جىلعى تيپتىك وقۋ باعدارلاماسى بويىنشا, ەسكى باعدارلامامەن سالىستىرعاندا تەحنيكالىق عىلىمدار باعىتىنا سايكەس تاپشىلىق بۇل سالاعا ورتا مەكتەپتەر مەن دايىندالىپ جاتقان جاراتىلىس ماتەماتيكالىق تسيكلىنا, مىسالى فيزيكا مەن گەوگرافياعا 4 ساعاتتان اپتاسىنا بولىنسە, 10-سىنىپ وقۋشىلارىنا نەگىزگى حيميا مەن بيولوگيا پان­دە­رى­نەن تەك قانا فاكۋلتاتيۆ­پەن ءوتۋ نەمەسە كەرىسىنشە. سونىمەن قاتار دەنە شىنىقتىرۋ پانىمەن ءوزىن-ءوزى تانۋ پاندەرى بويىنشا سايكەستى 3 جانە 1 ساعاتتان جۇكتەلىنگەن.

ءبىز مەملەكە­تى­مىز­دىڭ بولاشاعىن ويلايمىز, ال بارىمىزگە قۇپيا ەمەس, سوڭعى 5-6 جىلدان بەرى حيميا-تەحنولوگيالىق مامان­دىقتارىنا, حيميادان جانە بيولوگيادان ماماندار جەتىس­پە­گەندىكتەن ەلى­مىزدىڭ حيميا ونەر­كا­سىپ سالا­سىن­دا جاس ماماندار جوق دەپ ايت­ساق تا بولادى.

مىسال رەتىندە, قىتاي وتكەن عاسىردىڭ اياعىنان حيميا سالاسى بويىنشا حيميكتەرگە كوپ نازار بولگەندىكتەن ولاردىڭ حيميا ونەركاسىبى وتە دامىپ, مينەرالدى تىڭايتقىشتار وندىرۋمەن تۇتىنۋى بويىنشا الەمدىك كور­سەت­كىشتەرى العاشقى قاتاردان ورىن الىپ وتىر. تەك قانا مينەرالدى تىڭايتقىشتار ەمەس, كۇندەلىكتى گيگيەنالىق جانە باسقا زاتتارمەن قاتار بالالارعا ار­نال­عان ويىن­شىقتار دا حيميامەن وتە تىعىز بايلانىستى ەكەنىن ءبارىمىز بىلەمىز. وسى­عان وراي جالپى ورتا ءبىلىمى بويىنشا مەكتەپتەر مەن گيمنازيالاردا حيميا مەن بيولوگيا پاندەرىنە نازار اۋدارساق, ءبىزدىڭ دە ەلىمىزدى بيىك شىڭداردان كورۋىمىز كۇمانسىز.

مەن ءوز ۇكىمەتىمىزدىڭ قابىل­دا­عان شەشىمدەرىنە قارسى ەمەس­پىن, بىراق ۇتقىرلىق پەن موبيل­دى­­لىك تۋرالى, سونداي-اق ءبىلىمدى جەت­­كى­زۋ جانە جوعارى مەكتەپ تىڭ­­­­داۋشىلارىنان ساپالى جا­ۋاپ­­­­­تاردىڭ تالاپ ەتىلۋى تۋرالى ۇمى­تۋعا بولمايدى. رەسپۋب­لي­­كا­­مىزدىڭ 3 ملن-عا جۋىق حال­قى تۇراتىن قازاقستاننىڭ وڭتۇس­تى­گىندە 1 ملن-نان 1,5 ملن-عا دە­يىنگى حالىق تۇراتىن باسقا وب­لىس­­تارمەن سالىستىرعاندا, جاس­تار­دىڭ كوپشىلىگى تەحنيكالىق جانە جاراتىلىس-تەحنولوگيالىق ما­مان­­دىقتاردى تاڭدايدى. مۇ­نىڭ ءوزى لەكتسيالىق جانە زەرت­حا­­نالىق-پراكتيكالىق سا­باق تۇر­لە­رىنىڭ, سونداي-اق پەدا­گوگ پەن تىڭ­داۋشىلاردىڭ ءوز بە­تىنشە جۇ­­مىس­تارىنىڭ ادال نيەتپەن ءارى ساپالى وتكىزىلۋىن تالاپ ەتەدى. سون­دىق­تان مەنىڭ كوزقاراسىم بويىنشا جانە حالىق­ارالىق جوعارى وقۋ ورىندارىن وڭتايلاستىرۋ كەزىندە, حالقى تىعىز ورنالاسقان ءوڭىردىڭ, اسىرەسە رەسپۋبليكامىزدىڭ ءۇشىن­شى مەگاپوليسىنىڭ ەرەكشە­لىك­تە­رىن ەس­كە­رۋ قاجەت جانە مەنىڭ ۇسى­نى­سىم:

– ۇعك مۇشەلەرىنىڭ قۇرامىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ وڭ­­تۇس­تىك وڭىرىندە ورنالاسقان كاسىپ­ورىن­داردىڭ پروبلەمالىق ماسەلە­لە­رىن بىلەتىن حيميك-تەحنولوگتار, سيليكاتشىلار مەن مەتاللۋرگتەر ماماندارىن ەنگىزۋ;

– گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرستارىنا ءوتىنىم بەرۋ كەزىندە جوبا باسشىلارىنىڭ جاريا­لا­نىمدارىنا كۆارتيلى مەن پرو­تسەن­تيلىنەن باسقا, ونەرتابىسقا پا­تەنتتەردىڭ بار-جوعىن ەسكەرۋ.

– عىلىمي قىزمەت كلاستەرلەرىن دامىتۋ بويىنشا وندىرىستىك قا­جەت­تىلىكتەرگە بارىنشا جاقىن «تو­پىراق ورتاسىنىڭ حي­ميالىق قۇ­رامىن ءبىلۋ نەگىزىندە تەڭ­­دەس­تى­رىل­گەن مينەرالدىق تى­ڭايت­­­­قىش­­تاردى الۋدىڭ وڭىرلىك تەح­­نو­­لو­­گيالارىن قۇرۋ».

ەلىمىزدىڭ ءتۇرلى ايماقتارى ءۇشىن ءىجو-گە سايكەس قۋاتى جىلىنا 20 مىڭ تونناعا دەيىنگى شاعىن ءوندىرىس تۇرىندەگى تۋكوقوسپالارى بار قالدىقتارىنىڭ نەگىزىندە تەڭ­دەس­­تىرىلگەن تىڭايتقىشتاردى الۋ ءبىز­دىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ ەكونو­مي­كا­سىنىڭ حيميا, كومىر جانە تاۋ-كەن ءوندىرۋ سالالارىنىڭ ءارتۇرلى وندىرىستەرىنىڭ, قۇرامىندا ىلعال ۇس­تاعىش جانە كوپفۋنكتسيونالدى سوربەنتتەرى بار بولۋى ءتيىس.

– گرانتتىق جوبالاردى قارجى­لان­دىرۋ تۋرالى وڭ شەشىم قابىل­داۋ كەزىندە قولدانبالى ما­ڭىز­دى­لىعىن جانە ونەركاسىپتىك تەح­نو­­لوگيالىق جەلىلەرگە جاقىن­دا­­تىلعان مودەلدىك تاجىريبە قون­دىر­­عىلارىن قۇرۋ مۇمكىندىگىن ەسكەرۋ.

قۇرمانبەك جانتاسوۆ,

م.اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ «بەيورگانيكالىق زاتتاردىڭ حيميالىق تەحنولوگياسى» كافەدراسىنىڭ پروفەسسورى, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, رەسەي جاراتىلىستانۋ اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى