وتاندىق جانە شەتەلدىك تاريحنامادا 1929 جىل ىشكى ساياساتتاعى ستاليندىك «تۇبەگەيلى بەتبۇرىس», جەس-ءتىڭ (جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات) تۇپكىلىكتى قۇلدىراۋى جانە اگرارلىق سەكتورداعى «جوعارىدان» تۇسكەن رەۆوليۋتسيانىڭ جىلى دەپ سانالادى. جەس كەزەڭىندە قازاقستاننىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى ورلەۋدى باستان وتكەردى. مىسالى, 1928 جىلعى استىقتىڭ جالپى ءتۇسىمى 1920 جىلمەن سالىستىرعاندا 50 ەسە جوعارى بولدى. الايدا شارۋالار بۇدان ەشتەڭە ۇتقان جوق. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ باعالارى نارىقتىق باعادان ءۇش ەسە تومەن بولعاندىقتان, ولار بارلىق جەردە ەگىس القاپتارىن ازايتا باستادى, ەلدە استىق دايىنداۋ داعدارىسى باستالدى. شارۋالاردان استىق قورلارى, سونىڭ ىشىندە تۇقىم قورلارى دا تارتىپ الىندى.
قازاقستاندا استىقتى تاپسىرۋ بويىنشا مىندەتتەمەلەر مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسقان اۋداندارعا دا جۇكتەلدى. مۇنى ورىنداۋ ءۇشىن ولار باعىپ وتىرعان مالىن نانعا اۋىستىرۋعا ءماجبۇر بولدى. ەلدە ەت پەن ءجۇندى دايىنداۋ ناۋقانى جالعاسا بەردى, بۇل ءوز كەزەگىندە مالدى جاپپاي سويۋعا اكەلدى.
1930 جىلدارداعى قايعىلى وقيعالارعا الىپ كەلگەن كەلەسى اكتىلەر باي شارۋاشىلىقتاردى تاركىلەۋ تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋى جانە ۇجىمداستىرۋ ناۋقانى بولدى. 1929 جىلدىڭ 17 جەلتوقسانىنان باستاپ قازاقستاننىڭ پارتيالىق ورگانىنىڭ ديرەكتيۆاسىنا سايكەس ءىرى مال شارۋاشىلىعى كولحوزدارىن ۇيىمداستىرۋعا باسا نازار اۋدارىلدى. شىن مانىندە, مال اكىمشىلىك ادىستەرمەن ورتاقتاستىرىلدى. ۇلكەن اۋماقتاردان باسقا جەرلەرگە ايدالىپ اكەتىلىپ, ول جەرلەردە مال ازىقتىڭ جوقتىعىنان ءولدى. قازاقستاندا ۇجىمداستىرۋ 1932 جىلعا قاراي اياقتالۋى ءتيىس ەدى, الايدا جەرگىلىكتى بيلىك بۇل ءۇردىستى قازاقتاردى كۇشتەپ وتىرىقشىعا اينالدىرىپ, ونى تەزدەتىپ جۇرگىزۋگە تىرىستى. شارۋا سەكتورىنىڭ ەگىستىك القاپتارىن ورتاقتاستىرۋ دەڭگەيى بويىنشا قازاقستان كسرو-دا ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى (97,8 %).
جوعارىدا اتالعانداردى ەسكەرمەگەندە, قازكسر حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنىڭ توراعاسى و.يساەۆ پەن رەسپۋبليكانىڭ قارجى حالىق كوميسسارى م.ورىمباەۆتىڭ كسرو حالىق كوميسسارلار كەڭەسىنە جولداعان بايانداۋ حاتىندا بىلاي دەيدى: «نەدورود 1931 گودا زاحۆاتيل پوداۆليايۋششۋيۋ چاست رايونوۆ كازاحستانا, ۆ چاستنوستي پوچتي ۆسە رايونى سەۆەرنوگو ي زاپادنوگو كازاحستانا. وسوبو نەبلاگوپرياتنىە پوسلەدستۆيا نەدورودا 1931 گودا ۆ ريادە رايونوۆ يمەلي مەستو ۆ سۆيازي س تەم, چتو ۆ ەتيح رايوناح نەدورودۋ 1931 گودا پرەدشەستۆوۆالي نەدورودى پرەدىدۋششيح لەت. ۆ وتدەلنىح رايوناح كازاحستانا ۋروجاي بىل ناستولكو نيزوك, چتو نە وپراۆدال سەمەننىح زاترات…».
1930 جىلداردىڭ باسىندا قازاقستان ۇلى ناۋبەتتى باسىنان وتكەردى, ونىڭ كوپتەگەن ادامنىڭ ءومىرىن قيعان ەڭ شارىقتاۋ كەزەڭى 1933 جىل بولدى. 1930-1933 جىلدارى رەسپۋبليكاداعى حالىقتىڭ جالپى سانى 2,4 ەسەگە قىسقاردى. 1931 جىلدىڭ كوكتەمىندە جەرگىلىكتى جەرلەردەگى ۋاكىلدەر اشارشىلىق تۋرالى مالىمەتتەردى الماتىعا جىبەرە باستادى, الايدا بيلىك ولاردى ەلەمەي, اكىمشىلىك قىسىمدى كۇشەيتە ءتۇستى. پارتيالىق-كەڭەستىك اپپارات ءۇشىن مۇنداي تىمىسكىلىك ارەكەتتەر ەكونوميكالىق ساياساتتىڭ ساتسىزدىكتەرىن, قاراپايىم حالىقتىڭ قايعى-قاسىرەتى مەن اشارشىلىقتى تۇسىندىرۋگە ءتيىمدى بولدى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ ارحيۆىندە تەك وزدەرىنىڭ لاۋازىمدىق جانە قوعامدىق جاعدايىمەن ەرەكشەلەنەتىن ەكى جاقىن تۋىستىڭ ەكى قۇجاتى – مەمۋارلارى مەن حاتى ساقتالدى. وندا اۆتورلار «اۋىل شارۋاشىلىعىن سوتسياليستىك قايتا قۇرۋ» تۋرالى ءبىر-بىرىنە مۇلدەم قاراما-قايشى كوزقاراستاردى بىلدىرەدى. قازاقستاننىڭ پارتيا كوشباسشىسىنىڭ كومەكشىسى م.س.ريادنين, قالىپتاسقان جاعداي ءۇشىن پارتيا قاتارىنا كىرگەن جاۋلاردى ايىپتاپ, مىنانداي پىكىرىن بىلدىرەدى: «پودگوتوۆكۋ ك پروۆەدەنيۋ كونفيسكاتسي بايسكيح حوزيايستۆ پرەدپولاگالوس دەرجات ۆ سەكرەتە دو يزدانيا زاكونا. ودناكو تو ودين, تو درۋگوي يز وستاۆشيحسيا نەرازوبلاچەننىح ناتسيوناليستوۆ, پرودولجاۆشيح رابوتات ۆ پارتينىح ي سوۆەتسكيح ورگاناح, سووبششال سۆويم رودستۆەننيكام-بايام و پرەدستوياششەي كونفيسكاتسي…ۆسە ەتو پريۆەلو ك ماسسوۆوي راسپروداجە سكوتا, ك ۋگونۋ ەگو ۆ گلۋحيە ي سكرىتىە مەستا, ك وتكوچەۆكام زا پرەدەلى رەسپۋبليك. ي گولودايۋششيە پوپاداليس پوۆسيۋدۋ…». شارۋا ت.ريادنين, بالكىم, جوعارىدا اتالعان شەنەۋنىكتىڭ اعاسى بولسا كەرەك, اۋىلداعى جاعدايدى بىلاي سيپاتتايدى: «پەرۆوە, نەۋجەلي ۆى, سيدياششيە تام سۆەرحۋ, دوپۋسكاەتە دو توگو, چتوبى ۆاشيمي ۋپولنوموچەننىمي پريمەنياليس كولچاكوۆسكيە مەتودى رەپرەسسيۆنىح مەر پو وتنوشەنيۋ كرەستيانستۆا, نەۋجەلي ۆى پوسىلاەتە يح زاتەم, چتوبى وني يزبيۆالي ناس ليش زا تو, چتو مى نە يمەەم حلەبا, كوتوروگو نەت سوۆەرشەننو نيچەگو نە موجەم دات. نارود زابيت, زاپۋگان, ناەلەكتريزوۆان».
ارحيۆتىك قۇجاتتار 1930 جىلدارداعى پارتيا-كەڭەس باسشىلىعىنىڭ وكىلدەرى ورىن العان تراگەديانىڭ سيپاتى مەن اۋقىمىن تولىق ۇعىنعانىن ايعاقتايدى. ا.ي. ميرونوۆا-كارول, قازاقستان بويىنشا بىرلەسكەن مەملەكەتتىك ساياسي باسقارما (وگپۋ) ۋاكىلى ورىنباسارىنىڭ جۇبايى, 1931 جىلى قاراعاندىدا ورىن العان بالالاردىڭ ءمايىتىن جەۋ تۋرالى وقيعالاردى سيپاتتاي كەلە, جۇبايىنىڭ ارىپتەستەرى رەسپۋبليكاداعى اشارشىلىق تۋرالى حاباردار بولعانىن, «ولاردىڭ ازىق-ت ۇلىككە تولى, بارقىتپەن قاپتالعان ۆاگونداردا قۇرىپ كەتۋ قاۋپى تونگەن اۋىلدار اراسىندا جۇرگەنىن, سونىمەن قاتار ءبىز مۇزداتىلعان شوشقا ەتىن, تاۋىقتاردى, قوي ەتىن, ىرىمشىكتەردى, جالپى الۋعا بولاتىن زاتتىڭ ءبارىن الىپ جۇردىك» دەپ جەتكىزەدى. ءدال وسى ۋاقىتتا ونىڭ جۇبايى س. ميرونوۆ جوعارى تۇرعان ورگاندارعا مىنانداي اقپاراتتاردى جولداعان ەدى: «ۆ حودە حلەبوزاگوتوۆوك شيروكو پريمەنيايۋتسيا مەتودى گولوگو ادمينيستريروۆانيا. ۋپولنوموچەننىي پارتي ۆ اۋلە №1 (پاۆلودارسكوگو ر-نا) پروۆەل پوۆالنىە وبىسكي ۋ سەمەي, ۆىسلاننىح زا پرەدەلى رايونا باەۆ. يزيال ۋ نيح ۆەس پرودوۆولستۆەننىي حلەب, ۆسلەدستۆيە چەگو نا پوچۆە گولودا وتمەچەنو 40 سلۋچاەۆ سمەرتنوستي, ۆ بولشينستۆە دەتەي, وستالنىە دليا پيتانيا ۋپوترەبليايۋت ۆ پيششۋ كوشەك, سوباك ي درۋگۋيۋ پادال. انالوگيچنىە سلۋچاي يمەيۋتسيا ي ۆ درۋگيح اۋلاح رايونا».
پارتيا شەنەۋنىكتەرى جوعارىدان جىبەرىلگەن ديرەكتيۆالارعا سايكەس ارەكەت ەتە وتىرىپ, وزدەرى تۇسىنبەستەن, اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىنە بۇرىن-سوڭدى بولماعان سوققى بەردى. ەكونوميكالىق داعدارىس كۇشەيە ءتۇستى. سونىڭ سالدارىنان قازاقستاننىڭ بارلىق اۋداندارىن تۇگەلدەي ءدۇر سىلكىندىرگەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان اشارشىلىق پەن دەموگرافيالىق اپات ورىن الدى.
1980 جىلداردىڭ ورتاسىنا دەيىن كەڭەس عىلىمىندا بۇل تاقىرىپتى زەرتتەۋگە تىيىم سالىندى. بۇل وسى ناۋبەتتىڭ وسى كەزگە دەيىن قۇپيا ساقتالۋىمەن بايلانىستى ەدى. 1991 جىلى ارحيۆشىلەر جاريالاعان «گولود ۆ كازاحسكوي ستەپي» جيناعى وسى ماسەلە بويىنشا العاشقى قۇجاتتىق باسىلىمداردىڭ ءبىرى بولدى. وسىدان كەيىن 1998 جىلى 1920 جىلداردىڭ اياعى مەن 1930 جىلداردىڭ باسىنداعى حالىقتىڭ جاپپاي قىرىلۋى مەن اۋىل شارۋاشىلىعىن ۇجىمداستىرۋدىڭ ءمان-جايلارىن زەرتتەگەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمى كوميسسياسىنىڭ شەشىمىمەن قازاقستان پرەزيدەنتى ءارحيۆى مەن قر وما قۇجاتتارى نەگىزىندە «ناسيلستۆەننايا كوللەكتيۆيزاتسيا ي گولود ۆ كازاحستانە 1931–1933 گگ.» اتتى قۇجاتتار مەن ماتەريالدار جيناعى شىعارىلدى. 2011-2013 جىلدارى پرەزيدەنت ءارحيۆى «گولود ۆ سسسر. 1929–1934 گگ.» (ماسكەۋ) حالىقارالىق جوباسىنا قاتىستى. دەرەكتى سەريادا تراگەديانىڭ سەبەپتەرى مەن باستاپقى كەزەڭىن, اشارشىلىقتىڭ شارىقتاۋ كەزەڭىن, دەموگرافيالىق سالدارلارىن جانە كسرو-دا بولىپ جاتقان وقيعالارعا حالىقارالىق رەاكتسيانى سيپاتتايتىن قۇجاتتار جاريالاندى. سونىمەن قاتار 2012 جىلى پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ قۇراستىرۋشى ۇجىمى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىمەن بىرلەسىپ «يز يستوري دەپورتاتسي. كازاحستان. 1930–1935 گگ.» قۇجاتتار جيناعى جارىققا شىعاردى. بۇل باسىلىمعا «قازاكسر-دە كۋلاكتاردى باي رەتىندە جويۋ» ساياساتىن جۇرگىزۋ اسپەكتىلەرىن باياندايتىن قۇجاتتار ەنگىزىلدى. سوڭعى جانە تاقىرىپتى تولىق اشاتىن باسىلىمداردىڭ ءبىرى, مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگىنىڭ, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ «ادەبيەتتىڭ الەۋمەتتىك ماڭىزدى تۇرلەرىن باسىپ شىعارۋ» باعدارلاماسى بويىنشا 2013, 2018 جىلدارى شىعارىلعان «تراگەديا كازاحسكوگو اۋلا. 1928–1934 گگ.» قۇجاتتار جيناعىنىڭ ەكى كىتابى بولىپ تابىلادى. بۇل جيناقتاردىڭ قۇجاتتارى 1930 جىلداردىڭ باسىنداعى گۋمانيتارلىق اپاتتى سيپاتتايدى جانە سونىڭ ناتيجەسىندە قازاق ەتنوسىنىڭ 40%-دان استامىن جوعالتقانىن ايعاقتايدى.
ەۆگەنيا چيليكوۆا,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ باس ساراپشىسى