تۇڭعىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا اتاپ وتىلگەن باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى – «قازاقستاننىڭ قاسيەتتى رۋحاني قۇندىلىقتارى» نەمەسە «قازاقستاننىڭ كيەلى جەرلەرىنىڭ گەوگرافياسى» جوباسى. وسىندا ايتىلعان يدەيالىق باسىمدىقتاردى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا «قاسيەتتى قازاقستان» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ ماقساتتى باعدارلامالىق-قارجىلاندىرۋ گرانتى بويىنشا «قازاقستاننىڭ زاماناۋي مادەنيەتىندەگى قاسيەتتى كەڭىستىك: ءداستۇر مەن جاڭاشىلدىق» اتتى ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىرعان ەدى.
بۇل ەكسپەديتسيا بيىل جاز-كۇز ايلارىندا جوعارىداعى باعدارلاما اياسىندا وڭىرلەرگە ساپارلاپ, رەسپۋبليكالىق جانە جەرگىلىكتى مارتەبەگە يە قاسيەتتى نىساندارعا عىلىمي-ساراپتاما جۇرگىزدى. وسى توپتىڭ پاۆلودار وبلىسىنا جاساعان ەكسپەديتسيالىق جۇمىسى جايلى («Egemen Qazaqstan» 2 قاراشا, №209) ماقالا جازعان ەدىك. بۇل جولى سولتۇستىك قازاقستان وڭىرىنە جاساعان ساپارى جايلى حاباردار ەتپەكپىز.
عىلىمي ەتنوگرافيالىق ەكسپەديتسيا كەرەكۋدەن كەيىن سولتۇستىك قازاقستان وڭىرىنە, ياعني ەجەلدەن بەرگى قازاقتىڭ قۇت مەكەنى قىزىلجار توپىراعىنا قىركۇيەك ايىنىڭ باسىندا تابان تىرەپتى. بۇل ءوڭىر – تاريح تۇنعان جەر. باسقاسىن ايتپاعاندا, رەسپۋبليكالىق ماڭىزعا يە قاسيەتتى نىساندار: ايىرتاۋ اۋدانىندا ورنالاسقان قاراساي مەن اعىنتاي باتىرلاردىڭ مەموريالدىق كەشەنى, بوتاي قونىسى, سىرىمبەت ۋسادباسى, «ابىلاي حان رەزيدەنتسياسى» مۋزەي كەشەنى, جامبىل اۋدانى بلاگوۆەششەنكا اۋىلىندا ورنالاسقان قوجابەرگەن جىراۋ كەسەنەسى ت.ب.
– ەڭ اۋەلى ات باسىن پەتروپاۆل قالاسىنا كىرەبەرىستە ورنالاسقان جانسۇگىر باتىر كەسەنەسىنە تىرەدىك, – دەيدى ەكسپەديتسيا حاتشىسى, بوزوق مۋزەي-قورىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى قاجىمۇرات تولەگەن ۇلى مىرزا. جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە جاساق باستاپ, ازاتتىق ءۇشىن اتقا قونعان باتىرلارىمىزدىڭ ءبىرى – جانسۇگىر باۋبەك ۇلى (1742-1832) ءوز داۋىرىندە ەرلىك ىستەرىمەن ەلگە تانىلىپ, تالاي ۇرىستاردا قولباسشىلىق جاساعان تۇلعا ەكەن. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, تۋعان جەر بۇتىندىگى ءۇشىن بەل شەشپەگەن ەر. جوڭعاردىڭ بەتى قايتىپ, وڭىرگە پاتشالىق رەسەي ىقپالى كۇشەيگەن تۇستا دا وتارلاۋشىلار تاراپىنان كەلگەن كەساپاتقا قارسى اقىلمەن ايقاسىپ, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, جاڭا نيزام ەرەجەسىنە ىقتاي وتىرىپ, داۋ-شار شەشەتىن بي بولعان دەيدى.
باتىردىڭ كەسەنەسىنە QR-كود قويىلىپتى. نىساندى ءوز قاراجاتىنا تۇرعىزعان ءبىرجان شايمەردەنوۆ پەن ەلتاي زىكىرين دەيتىن جەرگىلىكتى ازاماتتار ەكەن. ازىرگە شىراقشىسى جوق. كۇرە جولدىڭ بويىندا ورنالاسقاندىقتان مۇندا كەلىپ-كەتىپ جاتقان جولاۋشىلار قاراسى كوپ.
(قۇلسارى ءبورى ۇلى اۋليەنىڭ مازارى)
* * *
عىلىمي توپ مۇشەلەرى كەلەسى قادامىن نوعايباي بي اۋىلىنان باستاپتى. ءبىلىمدى, اتاقتى ءارى قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل بي ءوز زامانىنىڭ قايراتكەرى نوعايباي باتىربەك ۇلىنىڭ (1834-1917) جەرلەنگەن جەرى اۋىل سىرتىندا ەكەن. ءبيدىڭ باسىنا كەسەنە تۇرعىزىلماعانىمەن, زيرات باسىنا قويىلعان ەسكى تاسى ساقتالعان. قورىمدا ءبيدىڭ كەيىنگى ۇرپاقتارى جەرلەنگەن ەكەن. زيراتتىڭ سىرتى قورشالىپ, كىرەبەرىسكە ۇلكەن ەسكەرتكىش تاس ورناتىلىپ, كەلىمدى-كەتىمدى ادامدار وتىراتىن ورىندىق قويىلىپتى.
اۋىل باسشىسى التىنبەك ساپاروۆ قىزىق بولعاندا ءبيدىڭ تىكە تۇقىمى ەكەن. ەلدى مەكەننىڭ ءسانى ەكى قاتار تىزىلگەن ءبىر-بىرىنە ۇقساس ادەمى ۇيلەر, بالالار ويناۋعا ارنالعان ءتۇرلى اتكەنشەكتەر, ورتاسىنا ۇلكەن ساحنا قويىلعان حالىق دەمالاتىن ساياباق, ءبارى جاراسىمدى ءھام ۇيلەسىمدى. اۋىلداعى بارلىق تۇرعىن ءۇيدى مەتسەنات التىنبەك باستاعان نوعايباي ءبيدىڭ ۇرپاقتارى ءوز قاراجاتتارىنا سالىپتى. وسىندا كەلىپ تۇراقتى جۇمىس ىستەيمىن دەگەن ادامدارعا تەگىن باسپانا بەرەدى.
– ەلباسىنىڭ باعدارلامالىق ۇستانىمى «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ايتىلعان «تۋعان جەرگە تۋىڭدى تىك» اتتى جوبانىڭ بۇل اۋىلدا ساتىمەن جۇزەگە اسىپ وتىرعانىن كوزىمىزبەن كوردىك, – دەيدى ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى. راسىندا, اۋىل ورتاسىنا ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان جاۋىنگەرلەر ەسىمى بادىزدەلگەن ەسكەرتكىش ورناتىلسا, مەديتسينالىق پۋنكتتە ناۋقاستار جاتىپ ەمدەلە الاتىن توسەك ورىن جەتكىلىكتى, ءارى مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارمەن تولىق قانىمدالعان, دارىگەرلەردىڭ جەكە بولمەسى بار. كوروناۆيرۋس ىندەتى باستالعاندا اۋىل باسشىسى الدىن الا قاجەت ءدارى-دارمەكتى, ءتىپتى تىنىس الۋ اپپاراتىن وسىندا ەلدەن بۇرىن اكەلىپ قويعان ەكەن.
اۋىل باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, مۇندا جاس وتباسىلار كوپتەپ كەلىپ جاتىر. ولارعا قويىلاتىن تالاپ – 15 جىل وسى اۋىلدا تۇرىپ جۇمىس ىستەسە, وتىرعان باسپاناسى تەگىن بەرىلەدى. سونىمەن قاتار ەلگە كەلگەن قوناقتار, اۋىل تۇرعىندارى دەمالۋ ءۇشىن ىشىندە كىتاپحانا جانە رەستورانى بار «دەمالىس ورتالىعى» قىزمەت كورسەتىپ تۇر.
«كىتاپحانادا قازاقتىڭ ۇلى اقىنى ابايعا ارنالعان بۇرىش, « ۇلى دالانىڭ ماڭگى قۇندىلىقتارى» اتتى تانىمدىق كابينەت, بارلىق گازەت-جۋرنال تىگىندىسى... قاجەت دۇنيەنىڭ ءبارى بار», دەيدى ءوز كوزىمەن كورىپ كەلگەن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى.
بۇل وڭىردە اتتاپ كەتپەۋگە بولمايتىن تاعى ءبىر قۇندى نىسان – جۇماباەۆ اۋدانى ورتالىعىندا ورنالاسقان «ماعجان جۇماباەۆ اتىنداعى تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى». بۇل مەكەمەنىڭ اشىلعانىنا كوپ بولا قويعان جوق. 2011 جىلى جەلتوقسان ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسiزدiگىنىڭ 20 جىلدىعىنا وراي قۇرىلعان.
جۇمىسقا كىرىسكەنىنە ازعانا ۋاقىت بولعانىنا قاراماي مۋزەي ەكسپوزيتسياسى تاقىرىپتىق جۇيە بويىنشا ورنالاستىرىلعان: «اۋداننىڭ ءحVىىى عاسىردان 1917 جىلعا دەيiنگi تاريحى», «اۋداننىڭ 1917–1991 جىلدار ارالىعىنداعى تاريحى», «پوەزيا جۇلدىزى ماعجان», «تاۋەلسiزدiك زالى», «تابيعات زالى» قاتارلى 5 زالدان تۇرادى.
– مەكەمە باسشىسى ايگۇل تەڭدىكقىزىنىڭ تانىستىرۋمەن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى قازاقتىڭ كەرەمەت اقىنى ماعجان جۇماباەۆ جايلى تىڭ مالىمەتتەر الدىق, مۋزەي قىزمەتكەرلەرى اقىننىڭ ولەڭىن وقىپ, مۇنداعى پوەزيا تىنىسىن تانىتتى. سونىمەن قاتار مۋزەي كورمەسىندە تۇرعان اقىنىڭ كەرەۋەتى, ايەلى زىليقا اپامىزدىڭ ءشالىسى سەكىلدى قۇندى مۇرالاردى تاماشالاپ, جاڭا جادىگەرلەر جايلى اقپارات الدىق, – دەيدى عىلىمي قىزمەتكەرلەر.
(قازاق باتىرى جانسۇگىر باۋبەك ۇلىنىڭ كەسەنەسى)
* * *
ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ات باسىن بۇرعان كەلەسى نىسان – وبلىس ورتالىعىندا ورنالاسقان «ابىلاي حان رەزيدەنتسياسى». اق ءۇيدىڭ الدىندا قولادان قۇيىلعان «ات ۇستىندەگى ابىلاي» ەسكەرتكىشى تۇر. ونىڭ اۆتورى ءمۇسىنشى – قازىبەك ساتىبالدين. رەزيدەنتسيا 4 زالدان تۇرادى ەكەن. ءبىرىنشى قاباتىندا كەشەننىڭ اكىمشىلىگى, ەكىنشى قاباتىندا تاريحي زالدار ورنالاسقان. تاريحي زال – حاننىڭ بالالىق شاعىنان حان تاعىنا وتىرعانعا دەيىنگى ءومىرىن قامتيدى. ياعني 1710-1771 جىلدار. ەكىنشىسى حاندىق قۇرعان ۋاقىتىنا ارنالعان. بۇل 1771-1781 جىلدار اراسى. ءۇشىنشىسى – «تاق زالى», ءتورتىنشى زال – ابىلاي حاننىڭ تاريحىنا ارنالعان فوتوقۇجات, كارتينا, كىتاپ ت.ب. ارنالعان.
وسىلاردىڭ ىشىندە, كوز تارتارلىعى – ابىلاي حاننىڭ تىنىعۋ بولمەسى. بولمەگە حان ءومىر سۇرگەن ۋاقىتقا ءتان جادىگەرلەر قويىلعان. اتاپ ايتقاندا, ىدىس-اياق, كورپە-جاستىق, ۇستەل, تۇكتى-تۇكسىز توقىما كىلەمدەر, جەز قۇمان, كيىم-كەشەك, ساندىق, بىردە-ءبىر شەگەنىڭ كومەگىنسىز اعاشتان جاسالىپ, سىرتى سۇيەكپەن مانەرلەنگەن كەبەجە, سونىمەن قاتار ءحVىىى عاسىر مۇراسى – ىلگەشەكتەرى كۇمىستەن جاسالعان اعاش ادالباقان...
ەكسپەديتسيا ساپارى ءارى قاراي وڭىرگە اۋليەلىگىمەن تانىمال قۇلسارى ءبورى ۇلى (1715-1776) مازارىنا, ايىرتاۋ اۋدانىنداعى قاراساي مەن اعىنتاي كەسەنەسىنە جالعاسىپتى. ساپار سوڭىندا ەكسپەديتسيا توبى وبلىستىق ارحيۆكە بارعان ەكەن. «بۇل مۇراعاتتا ءوڭىر تاريحىنا قاتىستى اسا باي ماتەريال بار ەكەن. ءتىپتى ءالى عىلىمي اينالىمعا ەنبەگەندەرى قانشاما. اسىرەسە جەر-سۋ اتاۋلارى, رۋلاردىڭ قونىستانۋى, ءدىن كوميتەتى جايلى قۇجاتتار, موللا, يشاندار ءتىزىمى, ءتىپتى ءحVىىى-ءحىح عاسىرلارعا ءتان ءبىراز كارتا-سىزبا قورى ساقتالىپتى» دەيدى بوزوق مۋزەي-قورىعىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى تولەگەن ۇلى قاجىمۇرات مىرزا.