«بيلىك ايتۋ – وڭاي, ءبىلىپ ايتۋ – قيىن»

كەشە استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ ءVى سەزى بولىپ ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى.

بۇل كەزدەسۋ جاي عانا باسقوسۋ ەمەس. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, وسىدان 1 جىل بۇرىن مەن قازاقستان دامۋىنىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن جاريالادىم. وسى باعدارلامانىڭ ەڭ نەگىزگى ءتۇيىنى – سول كەزگە دەيىن دۇنيەنىڭ وركەندەپ وسكەن, ەڭ بايىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتا­رىنا كىرەمىز دەپ وتىرمىز, دەدى ءسوزىنىڭ باسىندا ن.نازارباەۆ. ءبىز مەجە قىلعان بيىك بەلەستەر بارلىق سالاداعى يگىلىكتەردى كوزدەيدى. سوندىقتان, سوت جۇيەسى سول ەلدەردىڭ سوت جۇيەسىمەن بىردەي بولۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسى الدىڭعى قاتاردا بولۋى قاجەت. بۇل تۋرالى مەن ستراتەگيادا ناقتى كورسەتتىم. بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ىشىنەن ەڭ جوعارى تۇرعانى جوعارعى سوت بولىپ تابىلادى. جوعارعى سوتتىڭ ابىرويى – قازاقستاننىڭ ابىرويى, جالپى بيلىكتىڭ ابىرويى. ءبىز «قازاقستان 2050» ستراتەگياسىن تەمىرقازىق ەتە وتىرىپ, سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى جالعاستىرا بەرۋىمىز قاجەت.

كەشە استاناداعى تاۋەلسىزدىك سارايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ ءVى سەزى بولىپ ءوتتى. ونىڭ جۇمىسىنا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى.

بۇل كەزدەسۋ جاي عانا باسقوسۋ ەمەس. وزدەرىڭىزگە بەلگىلى, وسىدان 1 جىل بۇرىن مەن قازاقستان دامۋىنىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى ستراتەگيالىق باعدارلاماسىن جاريالادىم. وسى باعدارلامانىڭ ەڭ نەگىزگى ءتۇيىنى – سول كەزگە دەيىن دۇنيەنىڭ وركەندەپ وسكەن, ەڭ بايىعان 30 مەملەكەتىنىڭ قاتا­رىنا كىرەمىز دەپ وتىرمىز, دەدى ءسوزىنىڭ باسىندا ن.نازارباەۆ. ءبىز مەجە قىلعان بيىك بەلەستەر بارلىق سالاداعى يگىلىكتەردى كوزدەيدى. سوندىقتان, سوت جۇيەسى سول ەلدەردىڭ سوت جۇيەسىمەن بىردەي بولۋى كەرەك. قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسى الدىڭعى قاتاردا بولۋى قاجەت. بۇل تۋرالى مەن ستراتەگيادا ناقتى كورسەتتىم. بارلىق قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى ىشىنەن ەڭ جوعارى تۇرعانى جوعارعى سوت بولىپ تابىلادى. جوعارعى سوتتىڭ ابىرويى – قازاقستاننىڭ ابىرويى, جالپى بيلىكتىڭ ابىرويى. ءبىز «قازاقستان 2050» ستراتەگياسىن تەمىرقازىق ەتە وتىرىپ, سوت جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى جالعاستىرا بەرۋىمىز قاجەت.

ەگەر دە ءبىز رەفورما جاساعاندا ەكونوميكادا, ساياساتتا سوت جۇيەسىن, جالپى قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن تۇزەمەسەك, كوزدەگەن ماقساتىمىزعا جەتە المايمىز, دەپ جالعادى ءسوزىن پرەزيدەنت. ءبىز­دىڭ ازاماتتار سوت جۇيەسىندە بارلىق ءما­سە­لە­لەردى شەشۋى كەرەك, ءوزىنىڭ قۇقىعىن قورعاي الۋى كەرەك. مەملەكەتتىڭ دە, مەنىڭ دە سوت جۇيەسىنە كوپ كوڭىل ءبولىپ وتىر­عانىم سوندىقتان. وسىنداي ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكتى بارشالارىڭىز ءتۇسى­نەسىزدەر دەپ ويلايمىن. وسى سالادا كوپ جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىرسىزدار. سىزدەر تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 22 جىلى بارىسىندا اتقارىلعان شارۋالاردىڭ ىشىندەگى باستى ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋىنە قاتىستىڭىزدار. سول ءۇشىن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرگىم كەلەدى.

ەلباسى كەلەسى كەزەكتە قازاقستان سۋديالارىنىڭ VI سەزى جاۋاپتى تاريحي­ ساتتە ءوتىپ وتىرعانىنا توقتالدى. تۋرا ءبىر جىل بۇرىن ءوزىنىڭ ەلىمىزدىڭ 2050 جىلعا دەيىنگى دامۋ ستراتەگياسىن جاريالاعانىن ەسكە سالدى. جاڭا سايا­سي باعىتتىڭ بارلىق ۆەكتورى ءۇشىن باسىمدىقتار مەن مىندەتتەر ايقىندالىپ جاتقانىن اتاپ كورسەتتى.

ولاردىڭ ءبارى ۇلى ستراتەگيالىق ماقساتقا – وسى ۋاقىت ىشىندە الەمنىڭ دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋگە باعىتتالعان. بۇل – سوت جۇيەسىن دە قامتيتىن بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ مىندەتتەرى مەن بارلىق جۇمىستارى سوعان سايكەستەندىرىلگەن نەگىزگى ماقسات, دەدى ن.نازارباەۆ وسى ورايدا. ححI عاسىرداعى ۇلتتىڭ دامۋىنىڭ ماڭىزدى ولشەمى – ءمىنسىز جانە ءتيىمدى ۇلتتىق سوت تورەلىگى جۇيەسى. تاۋەلسىز جانە ادىلەتتى سوت – قۇقىقتىق مەملەكەتتىڭ نەگىزى. ونسىز الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە, ءتىپتى ەڭ دامىعان مەملەكەتتەردە قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋالدىڭ دا, ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جوعارى دەڭگەيىنىڭ دە, قوعامنىڭ تابىستى دامۋىنىڭ دا بولۋى مۇمكىن ەمەس.

پرەزيدەنت ءسوزىن سۋديالاردىڭ وسىنىڭ الدىنداعى V سەزىنەن بەرى وتكەن ءتورت جىلدا قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسى «سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگى» ولشەمى جونىنەن باسەكەگە قابىلەتتىلىكتىڭ جاھاندىق رەيتينگىسىندەگى ءوز كور­سەتكىشىن بىردەن 23 ورىنعا كۇرت جاق­سارتقانىن ايتۋمەن جالعاستىردى. بۇل جاقسى. بىراق سوعان قاراماستان, ءبىز ازىرشە الەمدە 88-ورىن الامىز. دەمەك, 30-دىڭ قاتارىندا بولۋ ءۇشىن بىزگە تاعى 60 ورىنعا كوتەرىلۋ كەرەك. سوندىقتان قۇقىق جۇيەسىن, اسىرەسە, ونىڭ وزەگى – سوت تورەلىگى جۇيەسىن رەفورمالاۋ جونىندەگى جۇمىستى ەكى ەسە ارتتىرۋ قاجەت. ءبىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ونىڭ كوپشىلىك قۇقىعىنداعى دا, جەكە قۇقىقتاعى دا بارلىق نەگىزگى سالالارىندا ارتتىرۋ – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ باستى مىندەتىنىڭ ءبىرى. قازىر بيلىكتىڭ سوت تارماعىنىڭ بەدەلىن, تاۋەلسىزدىگىن جانە تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ جونىندەگى اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ باسىمدىعى بار باعىتتارى مەن ناقتى تەتىكتەرىن انىقتاۋ ماڭىزدى. سۋديالاردىڭ التىنشى سەزىنىڭ باستى مىندەتىن مەن وسىدان كورەمىن, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.

ن.نازارباەۆ بۇگىندە قازاقستان كاسىبي سۋديالار كورپۋسى بار زاماناۋي سوت تورەلىگىنە يە ەل ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ەلدە جالپى, اكىمشىلىك, ەكونوميكالىق, قىلمىستىق, يۋۆەنالدىق جانە قارجىلىق يۋريسديكتسياداعى 378 سوت قىزمەت كورسەتەدى. ولاردا قاتاڭ بىلىكتىلىك تاڭداۋىنان وتكەن 2214 سۋديا جۇمىس ىستەيدى. مەيلىنشە اۋىر قىلمىستار بو­يىنشا قىلمىستىق ىستەر القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن قارالادى. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماقساتىندا تۇتقىنداۋدى سوت سانكتسياسىمەن جۇزەگە اسىرۋ ينستيتۋتى ەنگىزىلىپ, تابىستى جۇرگىزىلۋدە. قازاقستاندا جاسالعان سوت رەفورماسى سوت تورەلىگى جۇيەسىن ازاماتتار تالاپتارى مەن مۇددەلەرىنە جاقىنداتتى, ىستەردى سوتتا قاراۋدىڭ ساپاسىن ايتارلىقتاي ارتتىردى. قازاقستاندىقتاردىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىمى ارتا ءتۇستى. مۇنى, بىرىنشىدەن, سوت تارتىبىمەن قارالاتىن ىستەردىڭ سانى ارتقانى كورسەتەدى. بۇل كورسەتكىش 2000 جىلدان بەرى جىلىنا 1 ميلليوننان اسىپ تۇسەدى. ەكىنشىدەن, قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسىندەگى ساپالىق وزگەرىستەردى بۇۇ قولداۋىمەن وتكىزىلىپ كەلە جاتقان الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر دە دالەلدەپ وتىر.

سۋديالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن ولاردىڭ تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىگىن قاراۋ جونىندەگى وكىلەتتىكتەر تەك قانا سوت قازىلارىنا بەرىلدى. بۇل سۋديالارعا كەز كەلگەن تۇردەگى قىسىم جاساۋدىڭ ىقتيمالدىعىن ازايتىپ, سوتتاردىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتتى. سوڭعى ءتورت جىلدا تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلعان جانە ۇنامسىز سەبەپ بويىنشا لاۋا­زىمنان بوساتىلعان سۋديالار 4 ەسە دەرلىك ازايدى. كەرى قايتارىلعان جانە وزگەرتىلگەن سوت شەشىمدەرىنىڭ جىل سايىنعى كورسەتكىشى 2009 جىلدان بەرى, ورتاشا العاندا, بارلىق قابىلدانعان شەشىمنىڭ سايكەسىنشە 0,5 جانە 0,9 پا­يىزى دەڭگەيىندە تۇراقتانا ءتۇستى. بۇل دا ءبىزدىڭ ەلدەگى سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ادىلەتتىلىك دەڭگەيى ارتقانىن كورسەتەدى. ۇلتتىق سوت جۇيەسى الدەقايدا جاۋاپتى جانە جەدەل سيپات الدى. بۇعان وبلىستىق سوتتار ءرولىن ارتتىرۋ مەن ءىستى ءبىرىنشى ينستانتسياداعى سوتتارعا قايتارۋ تاجىريبەسىنەن باس تارتۋ شارالارى سەپتىگىن تيگىزدى. سوتتاردى مامانداندىرۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا, دەپ ءبىر قايىردى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت, سونداي-اق, قازاقستاندىق سوت تورەلىگىنىڭ بارلىق قۇرىلىمىنىڭ قىزمەتى مەيلىنشە اشىق بولا تۇسكەنىن اتاپ ءوتتى. قازىر سوتتاردىڭ شەشىمدەرىمەن ەلەكتروندىق رەجىمدە – جوعارعى سوت پەن جەرگىلىكتى سوت ينستانتسيالارى سايتىندا تانىسۋعا بولاتىنىنا نازار اۋداردى. ءوزىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا 2010 جىلى سوتتار وزدەرىنە ءتان ەمەس فۋنكتسيا­لاردان بوساتىلعانىن ايتا كەلىپ, سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ ادىلەت ورگاندارىنا بەرىلگەنىن, ال جوعارعى سوت جانىنان دەربەس دەپارتامەنت قۇرىلعانىن, سوتتار اپپاراتتارىنىڭ سۋديالاردىڭ قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعانىن اتاپ ايتتى. قازاقستاندا سوتتان تىس دەلدالدىڭ كومەگىمەن ءبىتىستىرۋ پروتسەسى – مەدياتسيا ينستيتۋتى قۇرىلدى. بۇل ەكى جاق تا كەلىسەتىن شەشىم قابىلدانۋى مۇمكىن ىستەردى قاراۋدان سوتتاردى بىرتىندەپ بوساتۋ ءۇشىن العىشارت جاسايدى. بۇل ينس­تيتۋتتى دامىتىپ, الەمدىك دەڭگەيگە جەتكىزۋ قاجەت. سوت جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ مەملەكەتتىڭ جانە مەنىڭ ءاردايىم قامقورلىعىمدا بولدى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ سوتتار قىزمەتىن قامتاماسىز ەتۋ شىعىستارى 2006 جىلدان باستاپ 2,6 ەسەگە – 11,2 ميلليارد تەڭگەدەن بيىل­عى جىلى 30 ميلليارد تەڭگەگە دەيىن ۇل­عاي­دى.ء بىز سوت جۇيەسىنىڭ ماتەريالدىق بازاسىن ەداۋىر نىعايتتىق. بارلىق سوتتار تەح­نيكالىق جابدىقتالعان جانە ءادىل ءتو­رەلىكتى اتقارۋدىڭ زاماناۋي ستاندارتتا­رىنا ساي عيماراتتاردا ورنالاسۋدا جانە بۇل جۇمىستار جالعاساتىن بولادى. استا­نا قالاسى, الماتى جانە قوستاناي وبلىس­تارىنىڭ سوتتارىنا ارنالعان جاڭا عي­ما­راتتاردىڭ قۇرىلىستارى اياقتالىپ قالدى. وتكەن ءتورت جىلدىڭ وزىندە عانا قا­زاقستاندىق فەميدا قىزمەتشىلەرىنىڭ جال­اقىلارى 60 پايىزعا ءوستى. بارلىق دەڭ­گەيدەگى سۋديالاردىڭ ەڭبەكاقىسى ءبىزدىڭ وڭىردە ەڭ جوعارى بولىپ سانالادى.

سۋديالاردىڭ حالىقارالىق قاۋىمداس­تىعىنىڭ قازاقستان سۋديالار وداعىن تو­لىققاندى مۇشەلىككە قابىلداۋى ءبىزدىڭ سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋدا جەتكەن جەتىستىكتەرىمىزدىڭ مويىندالۋىنىڭ بەلگىسى. بۇل – ءبىزدىڭ سوت جۇيەمىزدىڭ قىزمەتىن مويىنداۋ جانە وتاندىق سوت تورەلىگىن حالىقارالىق سوت قوعامداستىعىنا كىرىكتىرۋ ىسىندەگى ماڭىزدى قادام. جالپى, قازاقستاندىق فەميدا ءبىرتۇتاس مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تولىسقان, جاۋاپتى جانە پارمەندى تارماعىنا اينالدى. بارلىق دەڭگەيدەگى سۋديالاردىڭ وراسان ەڭبەگىن مەن وسىدان كورەمىن! مەن سىزدەردىڭ زاڭ الدىنداعى قىزمەتتەرىڭىزگە, سوت مانتياسى مارتەبەسىنە ادالدىقتارىڭىزعا, ەلىمىزدە ادىلدىك پەن قۇقىق ءتارتىبى سالتانات قۇرۋى ءۇشىن اتقارىپ جۇرگەن كۇندەلىكتى لايىقتى ەڭبەكتەرىڭىزگە ريزامىن, دەدى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى.

سوت-قۇقىق كەڭىستىگىن جاڭعىرتۋ ەلىمىزدىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا ايقىندالعان ۇدەمەلى دامۋىنىڭ اجىراماس بولىگى بولۋى ءتيىس, دەپ جالعادى ءسوزىن ەلباسى. ۋاقىت وتە كەلە ەكونوميكادا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر بولدى. اتاپ ايتساق, ەلىمىزدە نارىقتىق قاتىناستار جۇمىس ىستەيدى, جاڭا قارجىلىق جۇيە ورنىقتى, جۇمىس بەرۋشىلەر مەن جۇمىسشىلار اراسىنداعى ءوزارا قاتىناستار وزگەرىسكە ۇشىرادى. سوندىقتان, ءبىز سۋديالاردىڭ بىلىكتىلىگى تۋرالى ايتقاندا, ولار وسى ماسەلەلەردىڭ ءبارىنىڭ بايىبىنا بارعانى ءجون. ويتكەنى, ەكونوميكالىق جانە ساياسي ومىردە بولعان نارسەنىڭ ءبارى زاڭدارعا باعىنادى. بۇگىنگى تاڭدا, ەڭ الدىمەن, سوت تورەلىگى جۇيەسىنىڭ دامۋ الەۋەتىن كورۋ, ونداعى پروبلەمالارعا سىن كوزبەن قاراپ, دەر كەزىندە شەشۋ ماڭىزدى.

بىرىنشىدەن, قازاقستانداعى سوت ءوندىرىسى ازىرگە نەگىزسىز ۇزاق جانە فورمالدى سيپاتقا يە. سوندىقتان سوت تورەلىگىن اتقارۋ ءتارتىبى مەن ەرەجەلەرى بىرتىندەپ جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەدى. سوت وندىرىسىندە اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردىڭ پايدالانىلۋى ازىرگە جەتكىلىكسىز. سىزدەردىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىمەن ارادا تۋىن­دايتىن پروبلەمالارىڭىزدىڭ سەبەبى سوتتار مەن ولاردىڭ جۇمىسكەرلەرى ءوز قىزمەتتەرى مەن قابىلداناتىن شەشىمدەر تۋرالى ناشار حابارلاندىراتىندىعىندا.

ەكىنشىدەن, سوتتاردىڭ ماماندانۋىن دامىتۋ بولىگىندە ءبىز ءالى جولدىڭ باسىندا تۇرمىز. تەرگەۋ سۋديالارى ينستيتۋتىن ەنگىزۋ سوتقا دەيىنگى ءوندىرىستى باقىلاۋداعى سوتتاردىڭ ءرولىن ارتتىرادى. جاڭا كودەكستەردە – قىلمىستىق ءىس-جۇرگىزۋ جانە وزگە كودەكستەردە ءبىز بۇل ماسەلەنى شەشەمىز. وعان قوسا, سوت سانكتسيا بەرەتىن تەرگەۋ ارەكەتتەرىنىڭ اياسى كەڭيدى. قازىر سونداي-اق القا بيلەر سوتىنىڭ قىزمەتىندە بەلسەندى پراكتيكالىق تاجىريبە جيناۋ دا ماڭىزدى.

ۇشىنشىدەن, سۋديالارعا تۇسەتىن جۇكتەمەنىڭ ءوسۋى ماسەلەسىن شەشۋ ماڭىزدى. ءبىرىنشى ينستانتسياداعى سوتتاردا ول سوڭعى 4 جىلدا ءبىر سۋدياعا ايىنا ورتاشا العاندا 38-دەن 56 ىسكە دەيىن وسكەن. كەيبىر وڭىرلەردە بۇل كورسەتكىش ودان دا جوعارى. مەن مۇنى بىلەمىن جانە 2014 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە سۋديالار سانىن 450 ادامعا ۇلعايتۋدى قاراستىرۋعا تاپسىرما بەرىلدى, بۇل 25 پايىزدىق ءوسىم, سونداي-اق, قوسىمشا 450 پەرسونال جانە 60 سوت پريستاۆى. ناتيجەسىندە سۋديالار كورپۋسىنىڭ قۇرامى جانە سوت اپپاراتتارى 960 ادامعا ۇلعاياتىن بولادى. مەن وسى ماسەلە بويىنشا ۇكىمەت پەن جوعارعى سوتقا ناقتى ۇسىنىستار ەنگىزۋدى تاپسىردىم.

تورتىنشىدەن, قازاقستاندىق سوت جۇيەسى ءالى دە بولسا سوتتار قاتەلىگى, زاڭدىلىق پەن سۋديا ەتيكاسىن بۇزۋ فاكتىلەرىمەن بەتتەسۋدە. بۇلاردى جۇرتشىلىق اۋىر قابىلدايدى, جالپى سوت جۇيەسىن جاعىمسىز باعالاۋعا سەبەپشى بولادى. جەكەلەگەن سۋديالار داۋلاردى قاراۋدى سوزۋ ارقىلى بيۋروكراتيا مەن سوتتاعى اۋرە-سارساڭعا وزدەرى جول بەرەدى. سوت جۇيەسىندەگى كادر ساياساتى ازىرگە ءمىنسىز ەمەس. سوتتارعا قولى تازا ەمەس تۇلعالاردىڭ ەنۋىن بولدىرمايتىن كەدەرگىلەر جەتكىلىكسىز. قازاقستاندا جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 2-3 سۋديا جەمقورلىق قىلمىسى ءۇشىن سوتتالادى. 39 سۋديا تارتىپتىك جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلسا, سونىڭ 8-ءى لاۋازىمدارىنان بوساتىلعان. جالپى, وبلىستىق دەڭگەيدە ءتىپتى زاڭ بۇزعان سۋديالاردى قورعاۋ فاكتىلەرى دە كەزدەسەدى. مەن سۋديالاردى قورعاۋ قاجەتتىگىن تۇسىنەمىن, بىراق ءبىز ءوز قاتارىمىزدى تازارتىپ, ارىپتەستەرىمىزگە قاتاڭ بولۋىمىز قاجەت.

ەلباسى سوت جۇيەسىندە لايىقتى شەشۋدى تالاپ ەتەتىن ماسەلەلەر دە از ەمەس ەكەنىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا ستراتەگيا-2050 اۋقىمدى جاڭا ماقسات قانا قويىپ وتىرماعانىنا نازار اۋداردى. باعدارلامانىڭ قازاقستاننىڭ تاياۋ ونجىلدىقتاعى ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك قاتىناستارى ديناميكاسىنىڭ ۇدەمەلى قارقىنىن كوزدەيتىنىن قاپەرگە سالا كەلىپ, بۇل ۇلتتىق سوت جۇيەسىنىڭ قۇقىق ءتارتىبىن قامتاماسىز ەتۋدەگى, قوعامداعى تۇراقتىلىقتى نىعايتۋداعى, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىن ارتتىرۋداعى ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىراتىنى ءسوزسىز ەكەنىنە سەنىمىن ءبىلدىردى.

قازاقستاندىق فەميدا ەكونوميكادا الداعى كەزەڭدە بولاتىن ۇلكەن وزگەرىستەرگە تولىق دايىن بولۋى كەرەك. قازاقستاندىق سوت قوعامداستىعى ۋاقىتتىڭ كەز كەلگەن سىن-قاتەرىنەن بيىكتە بولۋى ءتيىس. ول قازىردىڭ وزىندە جاھاندىق يۋريس­پرۋدەنتسيادا بولىپ جاتقان جانە بولاشاقتا بولاتىن سوت-قۇقىق يننوۆاتسيالارىنا اشىق ءارى قابىلەتتى بولۋى ءتيىس. ۇلتتىق سوت جۇيەسى تەك زاڭ ءسوزى مەن رۋحىن باسشىلىققا الىپ, كاسىبيلىگىن كوتەرىپ, دامىپ ءارى ءوزىن-ءوزى جەتىلدىرە وتىرىپ قانا 2050 ستراتەگياسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قۇقىقتىق بازاسىنىڭ ورنىقتىلىعىن سەنىمدى قامتاماسىز ەتە الادى. ۇلتتىق سوت ءوندىرىسىن دامىتۋدىڭ ماڭىزدى باعىتتارىن ءبىز 2020 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا ايقىندادىق. بىراق بۇگىن ودان دا ءارى, بولاشاققا قاراۋ ماڭىزدى. جاھاندىق قۇقىقتىق كەڭىستىك قالاي ەۆوليۋتسيالاناتىنىن قاپەرگە الۋ قاجەت. ۇلتتىق سوت جۇيەسىنىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆاسىن ناق وسى كوزقاراس تۇرعىسىنان ءدال انىقتاعان ءجون. وسىعان بايلانىستى سىزدەرمەن قازاقستاندىق فەميدانىڭ باستى باسىمدىقتارىنا قاتىستى كوزقاراستارىممەن بولىسكىم كەلەدى, دەدى ن.نازارباەۆ.

ءبىرىنشى. سوتتار قىزمەتىنىڭ زاڭنامالىق جانە ءىس جۇرگىزۋ نورمالارىن جۇيەلى تۇردە جەتىلدىرۋ ماڭىزدى. جاڭا قىلمىستىق, قىلمىستىق-ءىس جۇرگىزۋ, قىلمىستىق-اتقارۋشىلىق جانە اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كو­دەكستەردىڭ جوبالارى قازىردىڭ وزىندە دايىن­دالىپ قويدى. ولار ۇزاق ءارى تىڭعىلىقتى دايىندالدى, ونى بارلىعى, مەن دە قارادىم. وندا سوتتاردىڭ جاڭا قۇزىرەتى, ونىڭ ىشىندە سوت جۇرگىزۋدىڭ جەڭىلدەتىلگەن جاڭا ءتارتىبى قاراستىرىلعان. سوت باقىلاۋى مەن سوت تەكسەرۋى بارىسىنداعى سۋديالار وكىلدىكتەرىنىڭ اياسى كەڭەيۋدە. ارينە, ىزگىلەندىرۋ ءجۇرىپ جاتىر, بىراق ول ماقسات ەمەس, ەڭ باستىسى, ءبىز بوساڭسىپ كەتپەۋىمىز كەرەك. تياناقتى قاراۋ كەرەك. بۇل كودەكستەردىڭ تەزىرەك قابىلدانۋى مەن جۇزەگە اسۋى قىلمىستىق سوت تورەلىگىنىڭ ساپاسى مەن جەدەلدىگىن ارتتىرۋعا جاڭا مۇمكىندىكتەر اشادى. سونداي-اق, ازاماتتىق سوت ءىسىن جۇرگىزۋدى جاڭعىرتۋ كەرەك. ۇكىمەتكە جوعارعى سوتپەن بىرلەسىپ جاڭا ازاماتتىق ءىس جۇرگىزۋ كودەكسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋدى تاپسىرامىن. ازاماتتىق ىستەردى قاراۋ ءتارتىبى پروتسەستىڭ تاراپتارى ءۇشىن ىڭعايلى جانە تەز, ولاردى بىتىستىرۋگە جانە زاماناۋي تەحنولوگيانى كەڭ قولدانۋعا باعىتتالعان بولۋعا ءتيىس. سوت شەشىمدەرىن قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەتىن جاعدايلاردى ايىرىپ, شەكتەيتىن زاڭمەن نەگىزدەلگەن ادىستەمەنى ازىرلەپ, ەنگىزگەن ءجون. بارلىق سوتتار جاڭا زاڭناما جاعدايىنداعى جۇمىسقا دايىن بولۋعا, ءىستى جەدەل, زاڭدى جانە ءادىل قاراۋدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس. بۇل ءۇشىن سۋديالار سياقتى سوتتار توراعالارى دا جەكە جاۋاپكەرشىلىك الۋعا ءتيىس.

ەكىنشى. سوت قۇرىلىمىن ءارى قاراي جەتىلدىرۋ كەرەك. وسى جەردە ءتيىمدى اكىمشىلىك ادىلەت جۇيەسىن قۇرۋ ماسەلەسى قويىلىپ وتىر. 2020 جىلعا دەيىنگى قۇقىقتىق رەفورما تۇجىرىمداماسىندا مۇنداي مىندەت بەلگىلەنگەن. اكىمشىلىك ادىلەت جۇيەسى بۇكىل مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ جۇمىسىن جاقسارتۋ ءۇشىن جاسالىپ جاتقان اكىمشىلىك رەفورمانىڭ ءبىر بولىگى بولۋعا ءتيىس. بۇل اكىمشىلىك ادىلەت جۇيەسىن اسىقپاي, بىرتىندەپ ەنگىزۋ قاجەت. ءبىزدىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىمىزدى ەسكەرە وتىرىپ, بۇل ماسەلەدە وزگە ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەۋ كەرەك. ونى اپروباتسيا تارتىبىمەن ەنگىزەتىن بولامىز. سوت بيلىگىنىڭ وسى ماڭىزدى بولىگىنىڭ قۇزىرەتىندە ازاماتتار مەن مەملەكەت اراسىندا تۋىنداعان داۋلاردى شەشۋ ماسەلەلەرى بولۋعا ءتيىس. مۇنداي قادام سەلقوس شەنەۋنىكتەردىڭ وكتەمدىك كورسەتۋ فاكتىلەرىنەن ازاماتتاردىڭ قۇقىن قورعاۋ جۇيەسىن نىعايتادى. بۇل جاعدايدا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق جونىندەگى ىستەر جالپى قۇزىرەتى بار سوتتارعا جىبەرىلۋى مۇمكىن. جوعارعى سوتتىڭ قاداعالاۋى تارتىبىمەن قاراۋعا جاتاتىن سوت ىستەرىن شەكتەۋدى زاڭمەن بەكىتۋ كەرەك.

ءۇشىنشى. قازاقستاننىڭ قۇقىق جۇيەسىن دامىتۋدىڭ اۋقىمدى الەۋەتى, اسىرەسە, الەۋمەتتىك سالاداعى داۋلار مەن قاقتىعىستاردى شەشۋدىڭ بالامالىق جولدارىن ەنگىزۋدە جاتىر. مەدياتسيا تۋرالى زاڭنامانىڭ جەتىلمەگەندىگى ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى داۋلى جاعدايلاردى رەتتەيتىن سوتتىق ەمەس ينستيتۋتتاردىڭ دامۋىن تەجەپ وتىر. بيىلعى جىلى بارلىق ءىستىڭ 1 پايىزى عانا مەدياتسيا تەتىكتەرىنىڭ پايدالانىلۋىمەن قارالدى. مەدياتسيا تۋرالى وتاندىق زاڭنامانى حالىقارالىق ستاندارتتارمەن سايكەستەندىرۋ كەرەك. بۇل قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسىنە وڭ ىقپال ەتەدى, سوتتاردىڭ جۇگىن جەڭىلدەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەتىن بولادى. سونىمەن قاتار, ىسكەرلىك بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋعا, ەلدە قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال­ ورناتۋعا اسەر ەتەدى. ەلدەگى ينۆەستيتسيالىق احۋال تۋرالى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىمەن بارلىق كەزدە­سۋلەردە ۇنەمى ايتامىن. كەز كەلگەن ەل سەكىل­دى قازاقستانعا دا سىرتقى جانە ىشكى ينۆەس­تيتسيا قاجەت. ءبىز ءتۇرلى تەكسەرۋلەرمەن جانە ارقيلى كەدەرگىلەرمەن بيزنەستى شەك­تە­مەۋىمىز كەرەك. قاراستىرىلىپ جاتقان كودەكس­­تەردە ەكونوميكالىق قىلمىستار ءۇشىن قار­ج­ىلىق سانكتسيالار قولدانۋ, سول ارقىلى ەكو­نو­مي­كالىق قۇقىق بۇزۋشىلىق ەسەبىنەن ەلدىڭ تۇرمە تۇرعىندارى سانىن ۇلعايتپاۋ كوزدەلۋدە. بۇل رەتتە سوتقا دەيىنگى شەشۋ ۇلكەن ماڭىزعا يە.

تورتىنشىدەن, سوت تورەلىگىنە ازاماتتاردىڭ قالىڭ توبى قول جەتكىزۋىن قامتاماسىز ەتۋ ماڭىزدى. سوتتىڭ ءىس قاراۋى حاتتاماسىن تولىق جانە ساپالى قامتاماسىز ەتەتىن تەتىك رەتىندە سوت ۇدەرىستەرىنىڭ ەلەكتروندى تىركەلىمىن جاپپاي ەنگىزگەن ءجون. ءبىرىنشى ينستانتسياداعى بارلىق سوتتاردى بەينەكونفەرەنتسيا بايلانىسىمەن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت, بۇل سوت تورەلىگىن قاشىقتان جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سوتقا جۇگىنگەن ادامدار وزدەرىنىڭ قۇقىعىن قورعاۋدا اۋماقتىق تۇرعىداعى جانە ۇيىمداستىرىلعان كەدەرگىلەرگە تاپ بولۋعا ءتيىس ەمەس. ءىستى سوتتا تاراپتاردىڭ تاڭداۋى بويىنشا قاراۋدىڭ بالامالى اياسىن كەڭەيتىپ, سوتقا ءوتىنىش ءبىلدىرۋدىڭ كەز كەلگەن فورمالدى تالابىن جويۋ ماڭىزدى. بۇل, اسىرەسە, تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارىنا, سونىڭ ىشىندە كامەلەتتىك جاسقا تولماعاندارعا قاتىستى ءىستى قاراۋ كەزىندە وزەكتى. زاڭنامادا ەسكەرىلمەگەن تۇستاردى پايدالانىپ, قاندايدا ءبىر فورمالدى جەلەۋمەن ءوتىنىشتى قابىلداۋدان باس تارتۋعا سوتتاردىڭ قۇقى جوق. سۋديالار – بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشى ءتارىزدى حالىق قىزمەتشىلەرى. ولاردىڭ تىكەلەي مىندەتىنە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ جونىندەگى بارلىق مۇمكىن بولاتىن شارالاردى قابىلداۋ جاتادى.

بەسىنشى. قازاقستان سۋديالار كورپۋسىنىڭ كاسىبيلىگىن ارتتىرۋ ماڭىزدى. ەشكىمنىڭ دە قاتەلىك جىبەرمەيتىنىنە كەپىلدىك جوق ەكەنى ءسوزسىز. بىراق سۋديالار جۇمىسىنداعى قاتەلىكتەر بارشا قوعام ءۇشىن جانە ءاربىر ادام ءۇشىن قىمباتقا تۇسەدى. سۋديالارعا زاڭ اتىنان ادىلەتتىلىك ءۇشىن ارەكەت ەتۋ سەنىپ تاپسىرىلعان, بۇل ولارعا ەكى ەسە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيدى. بۇل مىندەتتىڭ شەشىمى ەڭ الدىمەن سوت قۇرىلىمى جۇيەسىن جاڭعىرتۋدى قاجەت ەتەدى. سونداي-اق, سۋديالار قىزمەتى ءۇشىن الەۋمەتتىك جانە ماتەريالدىق جاعدايدى جاقسارتۋ, بىراق ءبىر مەزگىلدە ولاردىڭ جۇمىسىنىڭ ساپاسىنا تالاپتى كۇشەيتۋ جونىندەگى جۇمىستى جالعاستىرعان ءجون. سوتتار مەن سۋديالاردىڭ تابىستى قىزمەتتەرى ءۇشىن بارلىق قاجەتتىلىكپەن قامتاماسىز ەتىلۋىن جاقسارتۋ قاجەت. سونىمەن قاتار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ كۇش-جىگەرى ارقىلى قوعامدا سوت بيلىگىنە قاتىستى جاعىمدى جانە ءىلتيپاتتى كوزقاراس قالىپتاستىرعان ءجون, دەدى قازاقستان باسشىسى.

بايانداما جاساعاندار ءوز سوزدەرىندە سۋديالارعا قىسىمنىڭ بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى, مۇنىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرگە بايلانىستى بولىپ وتىرعانىن مەن بىلەمىن, دەدى ءسوزىنىڭ سوڭىنا قاراي پرەزيدەنت. بىردە مەن قاندايدا ءبىر بۋىننىڭ باسشىسى نەمەسە ورىنباسارى ايىپتى بولىپ قالسا, وندا ءبىرىنشى باسشى دا وعان جاۋاپتى بولادى دەگەن ەدىم. وسىنى جەلەۋ ەتىپ, وبلىستىق سۋدياعا «جول» تابۋ ءۇشىن اۋداندىق سۋديانى پايدالانا باستادى. بۇل دۇرىس ەمەس. ەگەر كىناسى بولسا, اركىمنىڭ ءىسى جەكە قارالۋعا ءتيىس جانە ول ءۇشىن ەشكىمدى بوساتپايمىز نەمەسە قاندايدا ءبىر جازاعا تارتپايمىز. ۇلتتىق سوت جۇيەسى قوعامداعى تۇراقتىلىقتىڭ, قۇقىق ۇستەمدىگىنىڭ, قوعام مەن مەملەكەت مۇددەلەرىن مۇلتىكسىز ساقتاۋدىڭ, قازاقستاندىقتاردىڭ قۇقىعى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدىڭ سەنىمدى كەپىلىنە اينالۋعا ءتيىس. قازاقستان سۋديالارى قاۋىمداستىعىنىڭ حالىققا قىزمەت ەتۋىنىڭ زور ماڭىزى وسىعان سايادى. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىن ىسكە اسىرۋدىڭ كۇردەلى جۇمى­سىنداعى قازاقستان سۋديالارىنىڭ باستى بورىشى – وسى. مەن قازاقستاننىڭ ەكى مىڭنان استام سۋديالار كورپۋسى وتانىمىزدى جاڭارتۋ جانە نىعايتۋ جونىندەگى ءبىزدىڭ ۇلى ماقساتتارىمىزدى ىسكە اسىرۋعا لايىقتى ۇلەس قوساتىنىنا سەنىمدىمىن.

ن.نازارباەۆ: قازاقتا «بيلىك ايتۋ – وڭاي, ءبىلىپ ايتۋ – قيىن» دەگەن ءسوز بار. ءادىل قازىلىق ەتۋ – كەز كەلگەن سۋديانىڭ قاسيەتتى پارىزى, دەدى ءسوزىن اياقتاي كەلىپ. ول ءۇشىن زاڭدى بەس ساۋساقتاي ءبىلۋ جەتكىلىكسىز. ەڭ باستىسى, بي ادال, ءادىل بولۋى كەرەك. قازى – حالىقتىڭ وجدانى. ول قارا قىلدى قاق جارعان ءادىل بولسا, داۋگەرلەر تورەلىكتىڭ دۇرىستىعىنا كۇمان كەلتىرمەيدى. ايىپكەر زاڭ بۇزعانعا زاۋال بار ەكەنىن تۇسىنەدى. ءبىز ماڭگىلىك ەل بولامىز دەپ, كەمەل مەملەكەت قۇرۋدى كوزدەگەن حالىقپىز. سوت تورەلىگىنىڭ ادىلدىگى مەن جەدەل, ءارى تولىق ورىندالۋى – كەز كەلگەن ەلدىڭ كەمەل بولمىسىنىڭ كورىنىسى. سوت جۇيەسىنىڭ دامۋى توقتاپ قالاتىن قۇبىلىس ەمەس, ونى ۇزدىكسىز جەتىلدىرىپ وتىرۋ كەرەك. ءبىز بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى جالعاستىرا بەرەمىز. ال سۋديالار, سىزدەردەن ارقاشان جوعارى بىلىكتىلىك پەن ادىلدىك, ادالدىق تالاپ ەتىلەدى.حالقى زاڭىن سىيلايتىن, سوتىنا سەنەتىن قوعام – ەڭ دامىعان قوعام. ءبىزدىڭ ماقساتىمىز – ءدال سونداي قوعام قۇرۋ. «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ باس­تى مەجەلەرىنىڭ ءبىرى – وسى. ەندەشە, مىندەتتەرىڭىز ايقىن, باعىتتارىڭىز بەلگىلى. وزدەرىڭىزگە ارتىلعان ءۇمىتتى اقتاپ, ادال جۇمىس ىستەيتىندەرىڭىزگە سەنەمىن. سىزدەرگە ءادىل تورەلىك پەن ادال قىزمەت سەرىك بولسىن. تابىس تىلەيمىن!

پرەزيدەنت ءسوزىنىڭ الدىندا سەزد جۇمىسىن جوعارعى سوتتىڭ توراعاسى قايرات ءمامي اشقان ەدى. ول سەزد جۇمىسىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتىنىڭ پالاتا توراعالارى, پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باسشىلىعى, جوعارى سوت كەڭەسىنىڭ باسشىلىعى, پارلامەنت دەپۋتاتتارى, ورتالىق اتقارۋشى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارى, زاڭ قاۋىمداستىعى مەن باق وكىلدەرى, شەتەلدىك قوناقتار قاتىسىپ وتىرعانىن ايتقان بولاتىن. ودان ءارى ق.ءمامي بۇل فورۋمنىڭ قازاقستاننىڭ جاڭا ستراتەگيالىق باعىتىن ىسكە اسىرۋ كەزەڭىندەگى تاريحي جاعدايدا ءوتىپ وتىرعانىن اتاپ وتە كەلىپ, جاڭا ستراتەگيا سۋديالار قاۋىمداستىعىنان سوت قىزمەتىنىڭ ساپاسىن ودان ءارى كۇشەيتۋدى قاجەت ەتەتىنىن ايتقان-تىن. توراعا فورۋمعا سۋديالار قاۋىمداستىعىنىڭ فيليالدارىندا سايلانعان 446 دەلەگات تۇگەل قاتىسىپ وتىرعانىن جەتكىزىپ, سەزدى اشىق دەپ جاريالاعان ەدى.

مەملەكەتتىك ءانۇران ورىندالىپ, سەزدىڭ جۇمىسشى ورگاندارى سايلانعان سوڭ كۇن ءتارتىبى بەكىتىلگەن-ءتىن. وسىدان كەيىن ق.ءمامي كۇن تارتىبىندەگى ءبىرىنشى ماسەلە بويىنشا بايانداما جاساعان ەدى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ جاڭا ساياسي باعىتى – «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى, باسقا دا ءىس-شارالارمەن قاتار, قۇقىقتىق جانە دەموكراتيالىق مەملەكەتتىڭ جوعارى ستاندارتتارىنا لايىقتى سوت جۇيەسىن قۇرۋدى كوزدەيدى, دەپ باستادى ءسوزىن ق.ءمامي. ءتيىمدى سوت جۇيەسىن قالىپتاستىرۋ جانە سوت ادىلدىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ جوعارى دەڭگەيى مەملەكەت ومىرىندەگى بارلىق وڭ وزگەرىستەردىڭ نەگىزگى فاكتورلارى بولىپ تابىلادى. سوت جۇيەسى قىزمەتىن جەتىلدىرۋدىڭ ماسەلەلەرى ارقاشان دا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ەرەكشە نازارىندا بولىپ كەلەدى. وتكەن ۋاقىتتاردا ەلباسى ايقىنداپ بەرگەن مىندەتتەر شەگىندە ەلىمىزدەگى سوت-قۇقىقتىق رەفورماسى تولىعىمەن ىسكە اسىرىلدى دەۋگە بولادى. وسى رەفورما اياسىندا ەڭ وزىق حالىقارالىق تاجىريبەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, ەگەمەن قازاقستان ءوز دامۋىنىڭ وزىندىك قۇقىقتىق جولىن ايقىنداپ الدى, دەدى ءارى قاراي قايرات ابدىرازاق ۇلى.

ودان ءارى جوعارعى سوت توراعاسى سوت رەفورماسىنىڭ ناقتى ىسكە اسىرىلۋ قادامدارىنا توقتالدى. سونىڭ ىشىندە سۋديالاردىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق-قۇقىقتىق بازاسىنىڭ قۇرىلعانىن, قىلمىستىق, ەكونوميكالىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا ارنايى مامانداندىرىلعان, ايماقتىق جانە اسكەري سوتتار تابىستى جۇمىس ىستەيتىنىن ايتتى. ءادىلسوتتىڭ كونستيتۋتسيالىق قاعيداتتارىنىڭ ىسكە اسىرىلۋىنا سوت پروتسەستەرىن القابيلەردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ەنگىزىلگەنى دالەل بولا الادى. ازاماتتاردىڭ سوت پروتسەسىن جۇرگىزۋگە قاتىسۋى قوعامنىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىمىن ارتتىردى. سوڭعى 10 جىلدا بارلىق دەڭگەيدەگى سوتتارعا جۇگىنۋلەردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى ولاردىڭ سانى 1 ملن.-نان اسىپ كەتتى. سۋديالاردىڭ قاراعان ىستەرىنىڭ ادىلەتتى شەشىمى قوعامدا الەۋمەتتىك سەنىمنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى. حالىقتىڭ سوتتارعا جۇگىنۋلەرىنىڭ وسە ءتۇسۋى سۋديالاردىڭ قوعامداعى قۇقىقتىق كيكىلجىڭدەردى بىردەن-ءبىر رەتتەگىش ەكەنىنە دەگەن سەنىمنىڭ ارتقانىن كورسەتەدى. الايدا سوتقا جۇگىنگەن ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتىق ءبىلىمىنىڭ تومەندىگى سۋديالار جۇمىسىن ارتتىرۋعا دا نەگىز بولىپ وتىر. سوڭعى ءتورت جىلدا سۋديالاردىڭ ءبىر ايلىق جۇكتەمەسى 38 ىستەن 56 ىسكە دەيىن ارتتى. ال وبلىستىق دەڭگەيدەگى ارناۋلى سوتتاردىڭ جۇكتەمەسى 90-نان 130 ىسكە دەيىن كوبەيدى. سۋديالار جۇكتەمەسىنىڭ وسىنشالىق ارتۋىن قوعام ەلەمەي جاتادى. ال ولار وسىندا وتىرعان ءاربىر سۋدياعا بەلگىلى, دەدى ق.ءمامي زالداعى دەلەگاتتارعا قاراپ.

ودان ءارى ق.ءمامي ءبىزدىڭ سوت جۇيەمىزدى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وڭ باعالايتىنىن اتاپ ءوتتى. 2011 جىلى قازاقستاننىڭ سۋديالار وداعى حالىقارالىق سۋديالار اسسوتسياتسياسىنىڭ تولىق مۇشەسى بولىپ قابىلداندى. مۇنداي فاكتىلەر قازاقستان قوعامىنىڭ ومىرىندە ءوزىنىڭ سۇبەلى ۇلەسىن جىلدان جىلعا ۇلعايتىپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ سوت جۇيەمىزدىڭ جەتىلە تۇسكەنىن كورسەتەدى. الايدا, وتاندىق سوت جۇيەسىنىڭ تابىستارىن ايتا وتىرىپ, ءبىز ونىڭ كوپتەگەن پروبلەمالارىنىڭ شەشىلمەي جاتقانىن دا اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز, دەي كەلىپ ءسوز سويلەۋشى سوت جۇيەسىنىڭ بۇگىنگى كۇنگى كەيبىر قايناۋى جەتكەن وزەكتى ماسەلەلەرىن اتاپ ءوتتى. سۋديالاردىڭ جۇكتەمەسىنىڭ ارتۋىنا ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ازاماتتىق پروتسەسسۋالدىق زاڭنامادا قاراستىرىلعان سوتتىڭ ءىس قاراۋ باسىمدىعى قاعيداتى سەبەپ بولىپ وتىر. ول جۇگىنىسكە تۇسكەن بارلىق ىستەردى قاراۋدى تالاپ ەتەدى. وسىندايلاردىڭ كەسىرىنەن سوت بارلىق جۇگىنىستەردى قاراۋعا مىندەتتى بولادى. بىراق ولاردىڭ كوبىسى راتسيونالدىق جانە شىعىندىق كوزقاراسپەن باعالاساق, قاراۋعا تۇرمايتىن دۇنيەلەر. سوندىقتان دا سۋديالار قاتتى شارشاعانىمەن قويماي, پسيحولوگيالىق جانە ەموتسيالىق قىسىمدار جاعدايىندا ءادىلسوت شەشىمىن شىعارۋدا. وسى جەردە شەشەن مىسال رەتىندە الماتى قالاسىنداعى مەدەۋ اۋداندىق سالىق باسقارماسى زاڭدى تۇلعالاردىڭ 8 جانە 9 تەڭگە سالىقتى ارتىق تولەگەندىگى ءۇشىن ولاردىڭ ەسەپشوتتارىنا كەرى قايتارۋ تۋرالى شەشىم شىعارتۋ ءۇشىن جۇگىنگەنىن ايتتى. زاڭعا سايكەس جۇگىنىس بولعاندىقتان, سوت ونى قاراۋعا ءماجبۇر بولىپ, تالاپتى قاناعاتتاندىرعان. جالپى, تالاپ-ارىزداردىڭ ۇشتەن ءبىرى وسىنداي: سۋديالار, امال جوق, 1000 تەڭگەدەن اسپايتىن سالىقتىق تالاستاردى قاراۋعا ءماجبۇر. وسىلاي دەي كەلىپ, توراعا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وسىنداي تالاپتارىن الداعى ۋاقىتتاردا بولدىرماۋ قاجەتتىگىن اتاپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, ول وسىنداي ىستەرگە بايلانىستى جوعارعى سوت ارناۋلى زاڭ جوباسىن ازىرلەپ جاتقانىن ايتا كەتتى.

ق.ءمامي قازاقستانداعى مەدياتسيا ينستيتۋتىنىڭ جۇمىسىنا توقتالىپ, ونىڭ كۇتكەندەگىدەي ناتيجە بەرمەگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. وكىنىشكە قاراي, بىزدە قۇقىقتىق تالاستاردى مەدياتيۆتىك فورمامەن شەشۋ ءىسى وتە باياۋ جۇرگىزىلىپ, كۇتىلگەن ناتيجەگە قول جەتكىزبەدى. ونىڭ ۇستىنە وسى ادىسپەن قارالعان ىستەر سانى دا از. ال قىلمىستىق-قۇقىقتىق سيپاتتاعى كيكىلجىڭدەردەگى مەدياتسيا بۇرىنعى قىلمىستىق پروتسەستەردە قولدانىلعان كەلىسىم ينستيتۋتىن قولدانۋمەن شەكتەلۋدە, دەي كەلىپ, قايرات ابدىرازاق ۇلى مەدياتسيانىڭ ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى تيىمدىلىگىنە ءشۇبا كەلتىرىپ ءوتتى. سونىمەن بىرگە, ول سۋديالاردىڭ مەدياتسيا پروتسەدۋراسىنا جۇگىنەتىن پروتسەسسۋالدىق تەتىكتەرىنىڭ جوق ەكەنىن دە اتاپ ءوتتى. ال باسقا ەلدەردە, مىسال ءۇشىن ايتساق, گەرمانيادا مەدياتسيامەن شتاتتاعى سۋديا اينالىسادى. ونىڭ جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگى كوزگە بىردەن كورىنىپ تۇرادى. وسىنداي ارتىق شىعىندى تالاپ ەتپەيتىن تاجىريبەنى ءبىزدىڭ ەلدە دە قولدانۋعا بولادى, دەدى توراعا.

ودان ءارى ق.ءمامي ەلىمىزدەگى سوت پروتسەسىن جەتىلدىرۋ مەن ازاماتتاردىڭ سوتقا جۇگىنۋ پروتسەستەرىنىڭ ينتەر­نەت-رەسۋرستارىن قولدانۋ ارقىلى جەڭىلدەتۋدى ماق­سات ەتكەن جوسپارلارى تۋرالى ايتتى. كادرلىق ماسە­لەگە دە توقتالىپ, اۋداندىق دەڭگەيدەن باستاپ, جوعار­عى سوتقا دەيىن ءاربىر سۋديانىڭ ءبىلىمى مەن كاسى­بي دەڭگەيىنە قويىلار تالاپتاردىڭ ارتتىرىلاتى­نىن كولدەنەڭ تارتتى. سونىمەن بىرگە, سۋديالار ارا­سىنداعى سىبايلاس جەمقورلىقتى تىيۋ ءارى ونى ءتۇپ-تامىرىمەن جويۋ ماسەلەسىنە دە نازار اۋدارىپ, بۇل ءىستىڭ ماڭىزدى باعىت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. مۇنداي فاك­تى­لەر ورىن العان ءاربىر جاعدايعا قاعيداتتى تۇرعىدان باعا بەرىلۋىن تالاپ ەتەدى, وسى جۇمىستار بويىنشا سۋديا ادەبى كوميسسياسىنىڭ جۇمىس ناتيجەلىلىگى ارتتىرىلاتىن بولادى, دەدى توراعا. سۋديالار تاۋەلسىزدىگىن كەپىلدەندىرۋدى كۇشەيتۋ, ولاردى قوعامدىق قورعاۋ ىستەرىن جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرىنە توقتالىپ, ازىرگە ءبىزدىڭ قوعامدا بۇل ىستەردە ۇلكەن ولقىلىقتار بار ەكەنىن ايتتى. ال ولار سۋديانىڭ ادىلەتتى شەشىم شىعارۋىنا كەرى اسەر ەتەتىن فاكتورلار, دەدى شەشەن. ءسوزىنىڭ سوڭىندا توراعا ارىپتەستەرىن وزدەرىن تاعايىنداعان پرەزيدەنتتىڭ جانە ەلدىڭ سەنىمىن اقتاپ, ارقاشاندا ادال دا ءادىل قىزمەت ەتۋگە شاقىردى.

وسىدان كەيىن ءجارىسسوز باستالىپ, ءسوز شەتەلدىك قوناقتار اراسىنان رەسەيدىڭ ءادىلسوت اكادەمياسىنىڭ رەكتورى, جوعارى ساناتتاعى سۋديالار القاسىنىڭ توراعاسى ۆالەنتين ەرشوۆقا بەرىلدى. ول كەدەن وداعى شەڭبەرىندەگى ەلدەردىڭ قۇقىقتىق ىنتىماقتاستىق جانە كادر دايارلاۋ ماسەلەلەرىنىڭ وڭ شەشىلىپ كەلە جاتقانىن اتادى. سونىڭ ىشىندە بۇل ىستەردە قازاقستاننىڭ تابىستى قادامدار جاساپ وتىرعانىن ايتتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە بىرىڭعاي سوت جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعايتىن جۇيە قالىپتاستى.

ودان كەيىن ءسوز ۋكراينا جوعارعى سوتىنىڭ ەكس-توراعاسى, سۋديالار كەڭەسىنىڭ توراعاسى ۆاسيلي ونو­پەنكوعا بەرىلدى. ول الدىمەن ۋكراينا جوعارعى سوتى­نىڭ توراعاسى جولداعان قۇتتىقتاۋدى وقىپ بەردى. وندا ارىپتەستەرىن كەزەكتى سۋديالار سەزىنىڭ باستالۋىمەن قۇتتىقتاعان توراعا ودان ءارى قازاقستاندىق سۋديالاردىڭ ءوز ىستەرىن مۇلتىكسىز اتقاراتىنىنا جانە ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىنىڭ كونستيتۋتسيالىق كەپىلدىكتەرىنىڭ بۇزىلمايتىندىعىنا سەنىم ءبىلدىرىپتى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا ۆ.ونوپەنكو قازاقستاننىڭ قۇقىقتىق قانا ەمەس, ەكونوميكالىق جەتىستىكتەرىنە دە ءتانتى ەكەنىن ايتىپ ءوتتى.

اقمولا وبلىستىق سوتىنىڭ توراعاسى اعجان ەشتاي ءوزىنىڭ سوزىندە قازاقستاندىق ءادىلسوتتى اتقارۋدا ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ ماڭىزىن اتاپ وتۋمەن قاتار, قازاقتىڭ ەجەلگى, ەردىڭ قۇنىن ەكى اۋىز سوزبەن شەشەتىن بيلەرىنىڭ ءادىل تورەلىگى تۋرالى اڭگىمەلەدى.

سولتۇستىك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ سۋدياسى ەلەنا ماكسيۋتا جينالعاندارعا زاڭگەرلىك عىلىمنىڭ نەگىزگى ىلىمدەرىنەن ءبىرشاما ءدارىس وقىعانداي بولدى. ادام سوتقا جۇگىنگەندە الدىمەن سۋديا قىزمەتىن اتقاراتىن ناقتى ادامدى كورىپ, ونى ءادىلسوتتىڭ بارلىق بەينەسىنە بالايدى. ءادىلسوت تەك زاڭمەن ەمەس, ادامنىڭ ۇياتىمەن بىرگە اتقارىلادى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ مورالدىق, ادامگەرشىلىك قاسيەتتەرىمىزدىڭ ارقاسىندا عانا ادىلەتتى سوت شەشىمى شىعادى. مىنە, وسىلاردان سوتتىڭ حالىق اراسىنداعى بەدەلى دە قالىپتاسادى, دەدى ول.

الماتى وبلىسىنداعى قاراساي اۋدانارالىق مامانداندىرىلعان اكىمشىلىك سوتىنىڭ ءتورايىمى جاننا بەردىعۇلوۆانىڭ ءسوزى كوبىنەسە سوت بيلىگىنىڭ ەرەكشەلىكتەرى مەن كاسىبي مامانداردى ءتيىمدى دايىنداۋ جولدارىنا ارنالدى. ەلىمىزدە لايىقتى, سەنىمدى, كاسىپقوي سوت كورپۋسىن قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى مىندەتتەر جۇزەگە اسۋدا. الايدا, وسى مىندەتتەردى تولىعىمەن ورىنداۋ ءۇشىن سۋديا لاۋازىمىندا ناقتى ىرىكتەۋ مەحانيزمى رەتكە كەلتىرىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن, دەدى.

باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ مامانداندى­رىل­عان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوتىنىڭ ءتور­اعاسى سامات جانۇزاق ءىس-ءتاجى­ري­بە بارىسىندا كەزدەسەتىن بىرقاتار پروبلەمالار­دى جانە ونى شەشۋدىڭ جولدارىن اتاپ بەردى. ءادىل­سوتتى اتقارۋدا دا ءاربىر ەلدىڭ وزىنە عانا ءتان ەرەكشەلىكتەرى بار, دەدى ول. 2002 جىلى اشىلعان مامان­داندىرىلعان اۋدانارالىق ەكونوميكالىق سوت­تار ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن ومىردە كورسەتە ءبىلدى. سو­نىمەن بىرگە, قوعامنىڭ سوتتارعا دەگەن تالابى قازىر باسقا مەملەكەتتىك ورگاندارعا قاراعاندا اناعۇرلىم ارتىق ەكەندىگى كورىنىپ وتىر. جۇمىس بارىسىندا بىزگە ەكونوميكالىق داۋلاردى شەشەتىن تەتىكتەردىڭ جەتىلمەگەندىگى ءجيى ۇشىراسادى.

جيىن اياسىندا قازاقستان سۋديالار وداعىنىڭ توراعاسى اناتولي سمولين ءسوز الىپ, قازاقستاننىڭ سۋديالار وداعىنىڭ قىزمەتى تۋراسىندا باياندادى. ول ءوز سوزىندە قازاقستاننىڭ سۋديالار وداعى 1996 جىلدىڭ 19 جەلتوقسانىندا قۇرىلعانىن اتاپ ءوتتى. سول ۋاقىتتان بەرى ول ءوز قىزمەتىنىڭ ناتيجەسىن كورسەتىپ كەلەدى. ءبىر سەزدەن كەلەسى سەزگە دەيىنگى ارالىقتا سۋديالار وداعى سۋديالار قاۋىمداستىعى الدىندا تۇرعان ماقسات-مىندەتتەردى تولىقتاي ورىنداي كەلە, ماڭىزدى سانالاتىن قۇقىقتىق ماسەلەلەردى, سوتتاردىڭ جۇمىسى مەن مارتەبەسىن انىقتاۋ باعىتىنداعى جۇمىستاردى جۇزەگە اسىرۋعا اتسالىسۋدا.

سەزدىڭ ەكىنشى جالپى سەسسياسىن اشقان جوعارعى سوت توراعاسى قايرات ءمامي سەزد قوناقتارىنا ءسوز بەردى. ءبىرىنشى ءسوز العان گەرمانيا سۋديالار وداعى تورالقاسىنىڭ توراعاسى كريستوف فرانك سەزدىڭ ءبىرىنشى بولىمىندە العان اسەرىن ايتا كەلىپ, ءوز ەلىندەگى سوت جۇيەسىنىڭ قىزمەتىن ءسوز ەتتى. قازاقستان مەن گەرمانيا سۋديالارىنىڭ اراسىندا تاجىريبە الماسۋ ۇسىنىسىن العا تارتتى.

رەسەي فەدەراتسياسى جوعارى تورەلىك سوتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى سەرگەي اموسوۆ سۋديالاردىڭ الەۋمەتتىك-تۇرمىستىق جاعدايى تۋرالى اڭگىمەلەدى. بۇل تۇرعىدا قازاقستاننىڭ سۋديالارعا جاساپ وتىرعان قولايلى جاعدايى ماماندى قاناتتاندىراتىنىن ءبىلدىردى.

سەزد قوناقتارىنان كەيىن ءسوز العان ايماق­تاردان كەلگەن سۋديالار بىرقاتار ءتۇيىندى ماسەلەلەردى كوتەرىپ, ۇسىنىستار دا جاسادى. وسى كەزگە دەيىن اتقارىلعان جۇمىستار دا نازاردان تىس قالمادى.

قازاقستاننىڭ سوت جۇيەسى مەن ونىڭ سۋديالار قوعامداستىعىنىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا, دەلەگاتتار مەن وسى وكىلدىك فورۋمعا قاتىسۋشىلار كوتەرگەن ماسەلەلەر مەن ۇسىنىستاردى ەسكەرە وتىرىپ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ VI سەزى ارنايى قاۋلى قابىلدادى. وندا قازاقستان سۋديالار وداعىنىڭ ورتالىق كەڭەسى, سۋديالار وداعىنىڭ وبلىستىق فيليالدارى, بۇكىل سۋديالار قوعامداستىعى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا جانە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان قۇقىقتىق ساياسات تۇجىرىمداماسىندا, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سەزدە سويلەگەن سوزىندە ايتىلعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋدى ءوز قىزمەتىنىڭ ماڭىزدى باعىتى دەپ ەسەپتەسىن دەلىنگەن.

كەلەسى كەزەكتە قازاقستان سۋديالار وداعىنىڭ جاڭا توراعاسى تاعايىندالىپ, سونداي-اق, 4 جىلعا سايلاناتىن 3 ادامنان تۇراتىن رەۆيزيالىق كوميسسيانىڭ قۇرامى بەكىتىلدى. قازاقستان سۋديالار وداعىنىڭ توراعاسى بولىپ سەرىك بايباتىروۆ تاعايىندالدى.

قازاقستان سۋديالارىنىڭ VI سەزىن ەلىمىزدىڭ جوعارعى سوتىنىڭ توراعاسى قايرات ءمامي قورىتىندىلادى. بۇگىن ءبىز سوت جۇيەسىنىڭ نەعۇرلىم وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلادىق. الدا قابىلدانعان شەشىمدەردى جانە مەملەكەت باسشىسى العا قويعان مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىستار تۇر. سوت قاۋىمداستىعى بۇل ىستە بەلسەندىلىك تانىتىپ, تىكەلەي اتسالىساتىنىنا سەنىمدى, دەي كەلە, ق.ءمامي سەزگە قاتىسۋشىلاردىڭ كۇردەلى, اۋىر دا جاۋاپتى قىزمەتتەرىنە تولاعاي تابىس تىلەدى.

جاقسىباي سامرات,

ءلايلا ەدىلقىزى,

نۇرباي ەلمۇراتوۆ,

«ەگەمەن قازاقستان».

-----------------------------------------

سۋرەتتەردى تۇسىرگەندەر

س.بوندارەنكو, ب.وتارباەۆ.

___________________ _________

دەلەگاتتار لەبىزى

ءادىل قۇرىقباەۆ,

قازاقستان رەسپۋبليكاسى جوعارعى سوتىنىڭ سۋدياسى:

– ءتورت جىلدا ءبىر وتكىزى­لەتىن سەزد جۇمىسىنا مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋى ەلىمىزدەگى سۋديا­لاردىڭ ءمار­تەبەسىن ءبىر كوتەرىپ تاستادى. القالى جيىندا ايتىلعان ويلار مەن پىكىرلەر, ەلبا­سىنىڭ بەرگەن جوعارى باعاسى – مۇنىڭ بارلىعى سوتتاردىڭ جۇمىسىنىڭ جوعارى دەڭگەيدە ەكەنىن بىلدىرەدى. ەلباسى ارتقان سەنىم ەل سۋديالارىنىڭ ەرتەڭگى كۇنگە ۇمىتپەن قاراپ, جىگەرلەنىپ قىزمەت اتقارۋىنا سۇبەلى سۇيەۋ بولماق.

سەزدە كوتەرىلگەن ماسەلەلەر – سۋديالار بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋ, سوتتار مەن سۋديالاردى ودان ءارى مامانداندىرۋ مەن سوت كورپۋسىن كەڭەيتۋگە قاتىستى ماسەلەلەر كەڭىنەن تالقىلانىپ, قورىتىندىلانىپ, ناقتى ءبىر شەشىمىن تابادى دەگەن ويدامىن.

جالپى, سۋديالاردىڭ جۇمىسىن, سوت جۇيەسىن ءتورت جىلدا ءبىر ساراپتان وتكىزىپ, تارازىعا سالۋدىڭ ءوزى ۇلكەن جەتىستىك. سەبەبى, ءدال وسىنداي جيىن بارىسىندا جەتىستىكتەرمەن قاتار, كەمشىل