الدىمەن ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الايىق. «قاپ, بالەم!» ءمۋلتفيلمىنىڭ كەيىپكەرلەرىن جازۋشى بۋنينمەن تەك شابادان عانا بايلانىستىرادى. ءيا, كادىمگى جۇك سالاتىن شابادان. الايدا بۇل شاباداننىڭ ىشىندە جازۋشىنىڭ قيلى تاعدىرى بار ەكەنىن ەشكىم بىلمەيدى.
ال, شابادان, تۇرا تۇر!
يۆان بۋنين 1931 جىلى «شابادان حيكاياسى» («يستوريا س چەمودانوم») اتتى اڭگىمەسىن جازدى. ءھام شىعارما جارىق كورگەن ءدال وسى جىلى نوبەل سىيلىعىن الا الماي قالدى. بۇل – ءبۋنيننىڭ ءتورتىنشى رەت ايگىلى ماراپاتتان ءۇمىتىن ءۇزۋى ەدى. كەزەكتى ساتسىزدىكتەن سوڭ ول: «سىيلىق بەرىلمەدى, دەمەك, ءبارى ءبىتتى», دەپ جازبا قالدىردى.
ارينە, شىعارمانى اۆتوردىڭ بۇل «جەڭىلىسىمەن» تىكەلەي بايلانىستىرا المايمىز, اڭگىمەدە سول تۇستاعى احۋال, جازۋشىنىڭ وتكەرگەن سەزىمدەرى عانا باياندالعان. بىراق بۇنىڭ ءوزى دە از ولجا ەمەس.
«مەنىڭ ارتىمداعى ەدەن قايتا كۇيرەدى, ال الدىڭعى جاعىمداعىسى جوعارىعا شاپشىدى – شابادان دەنەمنىڭ استىنان جىلدام سۋسىپ شىعىپ, تاستوبەمنەن سارت ەتكىزدى دە, شىركوبەلەك اينالعان كۇيى, اينالانى شۋعا بولەپ, كەرەۋەتتىڭ استىنا زىمىراي جونەلدى. مەن لەزدە اۋناپ ءتۇستىم دە, ونى ءبىر-اق سوققىمەن سوندا سۇڭگىتىپ جىبەرمەكشى ەدىم, الايدا ول دوپشا سەكىرگەن كۇيى ەسىككە قاراي جونەپ بەردى. ال مەن بولسام, كوزدەگەن جەرىمنەن كەرەۋەتتىڭ تەمىر تورىنىڭ استىنان ۇرىپ, يىعىمدى قاتتى جارالاپ الدىم».
اڭگىمە قاhارمانى كايۋتادان قاشىپ شىعىپ, جىن سوققان شاباداندى قارعاپ-سىلەۋمەن بولادى, بۇل «قاپ, بالەم!» بولاشاق مۋلتيپليكاتورلارى ءۇشىن دايىن تىركەس ەدى. يۆان ءبۋنيننىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىندا شاباداننىڭ ءرولى ەرەكشە. اڭگىمە تەك سونىڭ كىلتى عانا.
ءبىر قاراعاندا, جازۋشىنىڭ تۇركياعا شىققان العاشقى ساياحاتى تۋرالى ەستەلىكتەرىنەن تۇراتىن «شابادان حيكاياسى», نەگىزىنەن, جۇكتەردى تاسۋعا ارنالعان ءھام ادام ومىرىندە ەلەۋسىز ءبىر ورىن الاتىن وسى م ۇلىك جونىندە. ال شاباداننىڭ سىرتى ارقاشان يەسىنىڭ مارتەبەسىن كورسەتەدى ەكەن. ءبۋنيننىڭ ايتۋىنشا, ول «ادامنىڭ ەڭ جاقىن جانسەرىگى». اڭگىمەشى شاباداندى دۇكەننەن تاپقاندىقتان, بۇل ولاردىڭ عاشىقتىق كەزدەسۋىنە اينالدى. ول ونىڭ ق ۇلىپتارىنا, قاپسىرمالارى مەن باعالى بىلعارىسىنا سۇيسىنە قارايدى, ءوزىنىڭ عاشىعىنا ايەلگە ءتان نازىكتىكپەن باعىنادى. ءتىپتى, شاباداننىڭ ب ۇلىگىنە دە ناقسۇيەرىنىڭ ەركەلىگىنە قاراعانداي, تۇسىنىستىك تانىتادى: «ەركىندىك العاننان كەيىن, ول كايۋتا ىشىندە الاسۇرا جۇگىرە بەردى. بۇرىنعى باعىنىشتىلىعى ءۇشىن الدەكىمنەن كەك الىپ جۇرگەندەي اسەر قالدىردى».
ەگەر بولاشاققا كوز جۇگىرتەر بولساق, ەكى جىلدان سوڭ نوبەل سىيلىعىن العاندا, بۋنين ەركىندىك تۋرالى (بىراق شاباداننىڭ ەمەس, جازۋشىنىڭ) نوبەلدىك اكادەميكتەرگە بىلاي دەيدى: «جازۋشى ءۇشىن مۇنداي ەركىندىك ايرىقشا قاجەت – بۇل ول ءۇشىن دوگمات, اكسيوما...»
المالار مەن ماحابباتقا تولدى
ءبىز العاشقى قوماقتى شاباداندى 1897 جىلى جازىلعان «تەكسىز» اڭگىمەسىنەن تابامىز. بۋنين جيىرما التى جاستا ەدى. ونىڭ كەيىپكەرى ماحاببات شىرعالاڭىنا ءتۇسىپ, كوڭىلدەسىنىڭ تاباندىلىعىنان قۇتىلا الماي الەككە تۇسەدى: «ماعان ءسىزدىڭ قارابايىر سەزىمىڭىزدىڭ قاجەتى جوق». الگى دە ايتقانىنان قايتا قويمايدى: «ال ماعان دەكادەنتتىك دوستىق كەرەك ەمەس!»
كۇللى كوڭىلدەستەرىنەن قۇتىلعان ونىڭ «كەرەۋەتتىڭ استىنان حاتتارعا, قاعازدار مەن نوتالارعا تولى شابادانىن الىپ شىعىسىمەن», كوڭىل كۇيى نىلدەي بۇزىلادى. ويتكەنى ەسكى جىلدارداعى جىپ-جىلى ەستەلىكتەرىنىڭ ءبارى وسىندا ەدى. بۇل شابادان جالعىز ءارى سەنىمدى دوسىنا اينالعالى قاشان؟! ونى اشقان بويدا, ەستەلىكتەر مەزەت ويعا ورالا بەردى: ۋەزدىك قالاشىق, تاس-تالقانى شىققان شونجار ءۇيى, جاستىق شاعى مەن ۇمىت قالعان وتانى. «وسى توزىعى جەتكەن شابادانعا زاتتارىمدى سالعان سايىن وزىمە بىلاي دەيمىن: مىنە, تاعى دا بالەنباي جىل وتە شىقتى, ءومىرىمنىڭ تاعى ءبىر بولىگى كەلمەسكە كەتتى... ءتىپتى, بۇل تۋرالى ايتۋعا سۇمدىق قينالامىن».
ءبۋنيننىڭ اتا-باباسىنان مۇراعا قالعان, كەيىن باۋىرلارىمەن بىرگە ساتىپ جىبەرگەن وزەركي ءۇيىن ءومىر بويى ساعىنىپ وتكەنىن بىلەمىز. جازۋمەن اينالىسا باستاعان ون سەگىز جاسىنان بەرى ول ءبىر دامىل تاپپادى. ورەلدان پولتاۆاداعى اعاسىمەن ەكى ورتادا ءجۇردى دە قويدى. ولەڭ جازدى: قاشان مويىندالاتىنىن تاعاتسىزدانا كۇتتى. جاريالانعان دۇنيەلەرىنەن جاقسى قالاماقى كۇتتى. بىراق تۇسكەن اقشا سۋداي اعا بەردى. ۆارۆارا ەسىمدى كوررەكتورى بار ەدى – ۇشتى-كۇيلى جوعالدى. ءوزى ەرەكشە قۇرمەتتەيتىن انتون چەحوۆتىڭ قارىنداسى مارياعا قۇدا تۇسكەنىمەن, ول دا توعىشارلىقتى جەك كورەتىن بولىپ شىقتى. ءسويتىپ, ودەسسالىق باسپاگەردىڭ قىزى, قالىڭمالى مول اننا تساكنيگە ۇيلەنىپ ەدى, سوڭى داۋ-دامايمەن اياقتالدى. كەيىن ماسكەۋلىك شەنەۋنىكتىڭ قىزى ۆەرا مۋرومتسەۆامەن باس قوستى. وسىنىڭ ءبارى شابادانداردىڭ سارت-سۇرت دىبىسىمەن وتكەن ەدى.
اشسا – ىشىنەن اسا قىزىقتى «انتونوۆ المالارى» شاشىلدى. اڭگىمەنىڭ وقىرماندارى مەن سىنشىلارىن ءبۋنيننىڭ ساعىنىشى تاڭعالدىراتىن: «مەن كرەپوستنويلىق قۇقىقتىڭ نە ەكەنىن بىلمەدىم ءھام كورگەن دە ەمەسپىن. بىراق اپايىم اننا گەراسيموۆنانىڭ ۇيىندە ونى سەزەتىنمىن». اڭگىمەدە بۇرىنعى زاماننىڭ قانشالىقتى بەرىك بولعاندىعى ەگجەي-تەگجەيلى, كوركەم تىلمەن سۋرەتتەلەدى: «اۋلاعا كىرگەنىڭدە, قىزمەتشىلەر دەرەۋ جينالىپ, تاعزىم ەتەتىن. ال باۋ-باقشادا شەتەن ۇستىنە جايعاسقان سايراقتار شىقىلىقتايتىن, شەلەكتەرگە ءتۇسىپ جاتقان المالاردىڭ دىبىسى ەستىلەتىن. الەمنىڭ سونشاما ۇيلەسىمدىلىگى مەنى قايران قالدىراتىن. اركىم ءوز ورنىن بىلەتىن ەدى».
ء«شوپ بەرۋشى كەنەپ كويلەگىن كيىپ جاتىپ: «قانەكي, قىزدار!» دەپ ايقايلايتىن. قىزدار قىرمانداعى جۇمىسىن جىلدام اياقتاپ, زەمبىلدەرى مەن سىپىرتقىلارىن ۇستاپ زىر جۇگىرەتىن. قوجايىن قاقپا الدىندا تۇرىپ, قاراڭعىدا قىزىلدى-جاسىلدى ورامالداردىڭ, قولداردىڭ, تىرمالاردىڭ, ساباننىڭ ءارى-بەرى قوزعالعانىنا قاراپ تۇراتىن. وسىنىڭ بارلىعى باراباننىڭ بىرقالىپتى سوققىسىمەن جانە ات ايداۋشىنىڭ ىسقىرىعىمەن بىرگە ىستەلىپ جاتاتىن».
شاباداندا نە بار ەدى؟ بۋنين چەحوۆتىڭ شىعارمالارىنا ءسۇيسىنىپ: «سىزدە حالىقتىڭ قانى بار», دەدى. ول بولسا: «ال سىزدە اقسۇيەكتىڭ قانى بار» دەپ جاۋاپ قاتاتىن دا, ءبۋنيننىڭ ەسىندە قالعانىنداي, دەرەۋ «مۇنىڭ الدەقايدا جاقسىراق» ەكەنىن قوسىپ قوياتىن, سەبەبى «مۇجىقتار مەن كوپەستەر وتە جىلدام ازعىندالىپ بارادى».
وسى ازعىنداۋ حاقىندا ءبۋنيننىڭ «دەرەۆنيا» اتتى اڭگىمەسى بار. مۇندا انتونوۆكانىڭ ءيىسى دە شىقپايدى, ازعىنداۋ تۋرالى باياندالىپ, اڭگىمەنىڭ ورتاسىندا جاس بالا دەنيسكا پايدا بولادى. ول توزىعى جەتكەن شابادان مەن «زورلىق شىنجىرىنا ماتالعان كۇناسىز قىز» بەن «رەسەيدەگى پرولەتارياتتىڭ ءرولى» جونىندە كىتاپشالار ساتىپ الادى. كىتاپشالار قالتادا (كىشكەنتاي ءارى تۇككە تۇرمايتىن), ال شابادان يەسىنىڭ جانى ءتارىزدى بوس.
سىنشىلار ءبۋنيندى بايلارعا ءتان قىلىقتارى ءۇشىن سوگىپ, ءمىن تاعاتىن. ال جازۋشى بۇل سوزدەردەن سوڭ ماكسيم گوركيگە: «مەنىڭ باتىڭكەلەرىم (جۇرت لاكتالعان دەپ جاتادى), ءزاۋلىم ۇيلەرىم, باسىمنىڭ ساقيناسى مەن مۇجىق كوتەرىلىستەرىنە دەگەن قورقىنىشىم بار دەپ جاتادى. ال مەنىڭ شاباداننان باسقا ەشتەڭەم بولعان ەمەس», دەپ مۇڭ شاعادى.
ىلە-شالا «سان-فرانتسيسكولىق مىرزا» جارىق كوردى. مۇندا بايلىققا قول جەتكىزە العان بەيباق, جاڭا بۋرجۋا, «كەزىندە ۇلگى ەتىپ العان» اقسۇيەكتەرگە ءوزىن تەڭ ساناي باستايدى. ونىڭ شاباداندارى دا تاماشا – ولاردى «الىپ كاپريلىك قاتىندار» كوتەرىپ جۇرەدى. بىراق بارلىعى بەكەر ەكەن. تابيعاتتى الداي المايسىڭ. الگىنى تالما الىپ ۇرادى. سانسىز كوپ «وتتى كوزدەرى بار» پاروحود قايتاردا ونى جوعارعى پالۋبادا ەمەس, تريۋمدە الىپ قايتادى: شاباداننىڭ ورنىندا – تابىت. وزگەنىڭ ورنىن الماۋى كەرەك ەدى.
ءبۋنيننىڭ تۋىسقانى پۋشەشنيكوۆ جازۋشىنىڭ كاپريگە بارار جولدا شابادانىن ەرەكشە قاستەرلەگەنىن كورىپتى. يۆان الەكسەەۆيچ شابادانىن ارقالاعان كۇيى جوعارىعا شىعىپ, ونىڭ سىيماي جاتقانىنا كەيىس بىلدىرگەن. شابادانى قويىلعان سوڭ زاتتارىن قالاۋىنشا ورنالاستىرىپ, ديۆانعا تيتىقتاي وتىرىپ, پاپيروسىن شەگىپتى. سودان سوڭ استارى قىزىل بىلعارىدان تىگىلگەن قارا بىلعارى كۇرتەسىن جامىلىپ, باسىنا قارا جىبەك تەلپەگىن كيەدى دە, شابادانىنان جينالمالى كۇمىس شامدالىن الىپ شىعىپ, تەرەزە الدىنداعى بالاۋىز مايشامدى جاعىپ, ولەڭ جازىلعان ساقتيان داپتەرلەرىن قاراي باستايدى...
شاباداندار تالكەگى
رەۆوليۋتسيادان سوڭ قاسىرەتكە تولى زامان تۋدى – بۋنيندىك شاباداندار ءۇشىن ناعىز سىناق ەندى باستالدى. الدىمەن «وراق پەن بالعا استىندا» («پود سەرپوم ي مولوتوم») كەيىن «قارعىس اتقان كۇندەر» («وكاياننىە دني»). بۋنيندەر ودەسساعا ەميگراتسيا الدىندا كەلەدى. الىپقاشپا اڭگىمەلەر ولاردىڭ ۇرەيىن ۇشىرادى: «ساندىقتاردى, شاباداندار مەن سەبەتتەردى تارتىپ الاتىن كورىنەدى».
بىردە بۋنيندەر گالانتەرەيالىق دۇكەنگە ش ۇلىقتار مەن باتىڭكەلەر الۋعا بارادى. باعالار شارىقتاپ تۇرعاندىقتان, ەشتەڭە الماپتى. ال كەيبىر البا-جۇلبا ادامدار ەش تالعاماستان ءبارىن بىردەي ساتىپ الىپ جاتادى. تۇسىنىكتى, «بۇلار قاشىپ بارا جاتقانداردىڭ ەسەبىنەن پايدا كورۋشىلەر», دەدى ۆەرا بۋنينا, – پاروحودقا الىپ كىرۋ ءۇشىن ءار شابادان ءۇشىن 1000 رۋبلدەن الاتىن, ال ۇرلاپ العاندارى قانشاما».
ءوزىمىز قۇرمەت تۇتاتىن دە ريباستارعا قوناققا بارىپ كەلدىك: ولاردىڭ بارلىق شاباداندارىن تاستاي سالا, كيەۆتەن قاشۋىنا تۋرا كەلىپتى.
«1920 جىلعى اقپاننىڭ باسىندا جولعا شىقتىق», دەپ جازدى ۆەرا بۋنينا كۇندەلىگىندە. شابادانداردى شاعىن ارباعا تيەدىك, ونى وتە كارى, ماس ادام سۇيرەپ ءجۇردى. ساندىقتار, شاباداندار مەن سەبەتتەر تيەلگەن اربالاردىڭ اراسىمەن ايلاققا ازەر كىردىك. اقىرى «سپارتا» پاروحودىنا «شاباداندارىمىزدى سۇيرەپ كىرگىزدىك». فرانتسۋزدار فرانتسۋز پاروحودىنداعى كايۋتالار تەك ورىستارعا بۇيىرعانىنا قاتتى اشۋلاندى». بۇل بۋنيندەردىڭ ەلدەن ماڭگىلىككە كەتۋلەرى ەدى.
سوفيادا جازۋشى قوناق ءۇي بولمەسىنەن ون مينۋتقا شىققانى سول-اق ەكەن, كەلىسىمەن, ەسىنەن تانىپ قالا جازدادى: ء«بىزدىڭ كۇللى مۇلكىمىز سالىنعان شابادان تىپ-تيپىل ەتىپ تونالعان ەكەن, ەدەندە ەشقانداي قۇنى جوق ۇساق-تۇيەكتەر عانا شاشىلىپ جاتتى, ءسويتىپ, ءبىز دىمسىز, اسا اۋىر جاعدايدا قالدىق. شاباداننىڭ قۇلپى سيرەك كەزدەسەتىن بولعاندىقتان, وعان كىلت تابۋ قيىن ەدى. بىراق مەن ۇيقىدان ويانا سالىسىمەن, شاباداندى ءوزىم اشىپ, ۋاقىتتى قاراۋ ءۇشىن التىن حرونومەتردى الدىم دا... قاراعان سوڭ, شاباداندى اشىق تاستاپ كەتتىم».
كەيىن ءبۋنيننىڭ شابادانىنان ەرتەگىدەگىدەي جۇقا «ميتيانىڭ ماحابباتى» («ميتينا ليۋبوۆ») شىعادى, وندا العاشقى ماحاببات كەنەتتەن قازامەن اياقتالادى. كەيىپكەردىڭ ءومىرى ەكىگە بولىنەدى – سۇيىكتى كاتياسىمەن بىرگە جانە جالعىز ءوزى «ەدەن سۇراپىلىندا». شەكارانى شابادان بەلگىلەپ بەردى, جولعا شىعار الدىندا ول «شاباداندى تۇنشىقتىرماقشى بولدى», قالتىراعان قولدارىمەن «شاباداندى بايلادى».
شابادانداعى نوبەل
ورىستىڭ كلاسسيكالىق پروزاسىنىڭ داستۇرلەرىن دامىتقان جيناقى شەبەرلىگى ءۇشىن 1933 جىلى ول نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاندى.
جولعا اقشانى قارىزعا الىپ, ۆەرامەن جانە وتباسىلىق دوستارى گالينا كۋزنەتسوۆامەن بىرگە شىعادى. ستوكگولمگە بارار جولدا بەلگيالىق كەدەنشىلەر ولاردىڭ شاباداندارىنان سەكەم الىپتى. ءبۋنيننىڭ حاتشىسى اندرەي سەدىح «سىيلىق تۋرالى بىردەڭە ايتقانىمەن, بۇل بەلگيالىقتارعا اسەر ەتپەدى». شاباداندى اشقاندا, ىشىنەن داپتەرلەر, البومدار مەن قولجازبالار شىققاندا, بەلگيالىقتار «دارمەنسىزدىكتەن قولدارىن ءبىر-اق سىلتەدى».
سونداعى سىياقى 733 514 فرانتسۋز فرانكى ەدى. چەك سالتاناتتى ءراسىم كەزىندە جوعالىپ كەتە جازداعان. بۋنين ونىڭ جارتىسىنا جۋىعىن ادەبيەتشىلەرگە, جاردەمشىلەر مەن قايىرشىلارعا تاراتىپ بەرىپتى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ باسىنا قاراي اقشا تىم از قالدى, ايتەۋىر ءبىر سەبەپتەرمەن قۇرتىلا بەردى.
1933 جىلى ءبۋنيننىڭ ءساتتى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى «ارسەنەۆتىڭ ءومىرى» («جيزن ارسەنەۆا») جارىق كوردى. ادەتتە, نوبەل سىيلىعىن وسى ليريكالىق-اۆتوبيوگرافيالىق رومانمەن بايلانىستىرىپ جاتادى. ەگەر مۇقيات وقىسا, مۇندا دا كوپتەگەن جاسىرىن سەرىپپەلەر مەن قۇپيا تەتىكتەر جەتەرلىك: «بار بايلىعى شابادان مەن بىرنەشە كىتاپشادان تۇراتىن», ء«دالىز قىزمەتشىسى شاباداندى بولمەنىڭ ورتاسىنداعى كىلەمگە اقىماق كەيىپپەن قويىپ جاتادى» نەمەسە كەيىپكەر «شابادانىن الىپ, ەسىكتىڭ قاسىنداعى بۇرىشقا جايعاسادى دا, ەستەلىكتەرگە بوي الدىرادى». سودان سوڭ «شابادانىن الادى» جانە «قوش, گيمنازيا!» – العاشقى ماحاببات كورگەن تۇستەي وتە شىقتى».
1936 جىلدىڭ قازانىندا بۋنين پراگاعا وقىرماندارمەن كەزدەسۋگە بارىپتى. ول قالاي قايتقانى تۋرالى كۇندەلىگىنە بىلاي دەپ جازادى: لينداۋ قالاسىندا نەمىس كەدەنشىلەرى «مەنىڭ شاباداندارىم مەن پورتفەلىمدەگى ءار زاتتى ءۇش ساعات بويى مۇقيات قاراعانى سونشالىق, مەنى ءبىر كىسى ءولتىرۋشى دەپ ويلاپ قالۋعا بولار ەدى. مەن نەمىسشە سويلەمەيتىنىمدى, ويتكەنى بۇل ءتىلدى تۇسىنبەيتىنىم تۋرالى ءجۇز قايتارا ايتسام دا, ولار ماعان سۇراقتار جاۋدىرۋىن قويمادى». ءسويتىپ, كەدەندىك باقىلاۋ قورلاۋعا ۇلاستى: ءبۋنيندى تىرجالاڭاش شەشىندىردى, قالپاعىنىڭ استارىن ج ۇلىپ الدى, باتىڭكەسىنىڭ تابانىنا بىردەڭە تىعىلمادى ما دەگەن ويمەن, ونى دا جۇلىپ الماقشى بولدى. مۇنداي «قارعىس اتقان كۇندەردى» باسىنان كەشىرىپ كورمەگەن ەدى.
سوعىس جىلدارىن وتكەرگەن گراس قالاسىنا كەتەر الدىندا ولار بار جىلى كيىمدەرىن جينادى. سوندا ءبىر عانا شابادانعا سىيىپتى.
سوعىس جىلدارىندا
قىرقىنشى جىلى جازىلعان «گەنريح» اڭگىمەسىندە (ول «قاراڭعى ساياجولدار» («تەمنىە اللەي») جيناعىنا ەندى) ءبۋنيننىڭ شاباداندارى تاعى «ساحناعا» شىعادى – بۇل كەزدەيسوقتىق ەمەس. الدىمەن كىرىسپەسى بار: «بارلىعى جينالعان, شاباداندار دايىن» كەيىپكەرى سەكىلدى ولار دا تەكتى, اسەم. اتقوسشى كاساتكين ونى شاباداندارىمەن قوسا, پويىزعا اپارا جاتىپ, باسىن كۇيزەلە شايقاپ قويادى: «دەمەك, شەكارا اسىپ بارامىن دەڭىز...» بۇل دەگەنىڭ, ازاتتىقتان ايىرىلۋ ەمەي نەمەنە!» «شىنىمەن, وسى مەن نەگە كەتىپ بارامىن؟» اقىن ناديانى, كەربەز ءليدى, سىعان ماشانى تاستاپ, اۋدارماشى ەلەنا گەنريحوۆنامەن (گەنريح – لاقاپ اتى) نيتستساعا باقىت ىزدەپ بارادى. ۆەناعا پويىزبەن بارا جاتقانداعى ءتۇن – ماحاببات ءتۇنى. ول اۋستريالىق جازۋشى, بولاشاق كۇيەۋىمەن جۇزدەسۋ ءۇشىن سوندا قالدى. ەلەنانى نيتستسادا قانشا كۇتسە دە كەلمەدى. وقيعا كەيىپكەردىڭ شاباداندارعا زاتتارىن مۇڭايا ءھام ىزالانا سالۋىمەن, ء«مان-ماعىناسىز, بايانسىز ساپارىن ۇمىتۋعا تىرىسۋىمەن» اياقتالادى. بىردە كەزدەيسوق كوزىنە تۇسكەن گازەت وعان قاتتى اسەر ەتەدى: سۇيىكتى گەنريحىن قىزعانشاق جىگىتى ۆەنادا اتىپ تاستاپتى.
ءارى قاراي سوعىس باستالدى.
بۋنين تۇراتىن گراسە شىعىستان كەلەتىن حابارلارعا مۇقيات زەر سالاتىن. جازۋشىنىڭ كۇندەلىگى شايقالعان پاروحودتاعى شابادانداي تەربەلەتىن. ارينە, قىرىق ءبىرىنشى جىلدىڭ قازانىندا جاسالعان مىنا ءبىر جازبا جۇرەككە وقتاي قادالادى: «نەمىستەر جەڭىسكە جەتەتىن سياقتى. بالكي, بۇل جامان ەمەس تە شىعار؟..» دەگەنمەن كۇندەلىك ءوزى ءۇشىن جازىلاتىن دۇنيە عوي, وعان جازۋشىنىڭ عانا ەمەس, اينالاسىنداعى ادامداردىڭ دا ويلارى اسەر ەتپەي مە؟!
كۇللى ەۋروپا گيتلەرمەن بىرگە ونىڭ رەسەيگە جابايى جورىعىن «كوممۋنيزمگە قارسى كيەلى سوعىسىمەن» اقتاعىسى كەلگەندەي. مۇمكىن, بۇل راس تا شىعار؟ ونىڭ ءوزى دە قىزىل «چەلكاشتاردى», بولشەۆيكتەردى, توڭكەرىسشىلەردى جەك كورمەۋشى مە ەدى. دەسەك تە, تۋلا ماڭىنداعى ەفرەموۆ تۇبىندەگى شايقاستاردان حابار كەلىسىمەن ونىڭ جان-دۇنيەسى توڭكەرىلىپ كەتەتىن. بۇل جەردە «انتيكوممۋنيزمنىڭ» قاتىسى قانشا؟ ونىڭ بارلىق جاقىندارىنىڭ مولالارى ورتەنىپ جاتىر. قىرىق ءبىردىڭ جەلتوقسانى: «اپوكاليپسيس! ورىستار ەفرەموۆتى, ليۆنانى جانە تاعى باسقا جەرلەردى قايتارىپ الدى. نەمىستەر ەفرەموۆتا بولعان! بۇل اقىلعا سىيار ەمەس! قازىر ەفرەموۆ قانداي كۇيدە ەكەن, مۇندا اعاسى ەۆگەنيدىڭ ءۇيى, ونىڭ, ناستيانىڭ, ءبىزدىڭ انامىزدىڭ مولالارى جاتىر عوي».
كۇندەلىكتەر جازىلعان قويىن داپتەرلەر كەزەكتى شاباداندارعا سالىنۋدا. قىرىق ەكىنىڭ قىسىندا حابار كەلدى: «نەمىستەر ورىستاردىڭ ايرىقشا قاسارىسا قارسىلاسۋىن فرانتسياداعىداي, بەلگياداعىداي جانە ت.ب. ەلدەردەگىدەي «l intelligence» بار ادامدارمەن سوعىسپاۋىمەن, رەسەيدەگى سوعىس ءوز ءومىرىن باعالاي بىلمەيتىن, ولىمگە نەمقۇرايدى قارايتىن تاعىلارمەن ءجۇرىپ جاتقاندىعىمەن تۇسىندىرەدى». وسى جولداردان سوڭ ىلە-شالا بىلاي دەپ جازىلعان «رەسەيدە 35 گر. اياز (تس. بويىنشا). ورىستار شابۋىلداۋدا جانە اياماي سوققىلاۋدا».
ول شولوحوۆتىڭ «تىنىق دونىن», بابەل مەن زوششەنكونى وقىپ ءجۇردى. بۇل بىردە كەرەمەت, بىردە قايتادان «وزبىرلىق», «ۇساق تا ازعىن ءومىر» تۋرالى «قارابايىر تىلمەن جازىلعان». دەگەنمەن ول قايتادان وقيدى. «ەلگە قايتۋ جايىندا ءجيى ويلايمىن. ول كۇنگە جەتە الامىن با؟ مەنى وندا نە كۇتىپ تۇر؟» قايتادان: «ولەرىمنەن بۇرىن رەسەيگە جەتۋ تۋرالى ءجيى ويلايمىن! نەلىكتەن؟ امان قالعانداردىڭ قارتتىعىن (كەزىندە بىرگە بولعان ايەلدەردىڭ دە), كەزىندە بىرگە تىنىستاعان جانداردىڭ مولالارىن كورۋ ءۇشىن بە؟»
سوعىستا بەتبۇرىس بولادى دەگەن ءۇمىت سىيلاعان 1942 جىلى, بۋنين كۇندەلىگىندە ءوزىنىڭ ەڭ ۇزدىك اڭگىمەلەر جيناعى – «قاراڭعى ساياجولداردى» اياقتاعانىن اتاپ وتكەن.
بىراق بۇل وعان جەڭىلدىك اكەلمەدى. ءبۋنيننىڭ كۇندەلىگى مايدان حابارلارىنا, قۋانىشتى سەزىمدەرگە تولى: «ورىستار كەلەدى, كەلەدى. ودەسسا الىندى. قۋانىشتىمىن. جاعداي قالاي وزگەرىپ شىعا كەلدى! پسكوۆ الىندى. بۇكىل رەسەي ازات ەتىلدى. بۇل ناعىز الاپات شارۋا اتقارىلدى دەگەن ءسوز!»
سوعىستان سوڭ ولار پاريجگە كەلدى, شاباداندار تاعى دا ءوز جۇمىستارىنا كىرىستى. وسى تۇستا ۆەرا بۋنينا: «كۇيەۋىم ءوز مۇراعاتىمەن جۇمىس ىستەي باستادى, ونىڭ كابينەتى شاباداندارعا تولى ەدى. بۇل جاقسى بەلگى, دەمەك, ول جۇمىسقا بەل شەشە كىرىسكەنى», دەپ ەسكە الادى.
ول سيمونوۆپەن جانە كەڭەس ەلشىسىمەن كەزدەستى, تۆاردوۆسكيدى, پاۋستوۆسكي مەن كاتاەۆتى ماقتادى. گوركيدەگى ورتاسىنا جاتاتىن ەسكى دوسى تەلەشوۆپەن حات الماسا باستادى. ەندى وعان كوممۋنيستكا ەلزا تريولە حات جازىپ ءجۇر. بۋنين مۇراعاتىنىڭ كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىندە رەسەيگە قايتاتىنىنا ءالسىز ءۇمىت بىلدىرەتىن.
1950 جىلى كوكشىل جاعالاۋداعى انتيبكە بارىپ قايتادى. ء«بىزدىڭ شاباداندارىمىزعا بولا, پويىز بىرەر مينۋتقا كەشىكتى. ولاردىڭ سانى جەتەۋ ەدى, ۇشەۋىن مەن ءوزىم الدىم. مۇندا مۇلگىگەن تىنىشتىق, ادامدار جوقتىڭ قاسى. تاماقتارى جاقسى», دەپ جازادى بۋنينا. وسىلايشا, سەكسەن ءتورت جاستاعى بۋنين 1953 جىلى پاريجدە, شاباداندارىنىڭ قاسىندا كوز جۇمدى.
سونىمەن...
بۇل تاعدىرلى شاباداندى قايدان كورۋگە بولادى؟
يۆان ءبۋنيننىڭ ەلەتستەگى ادەبي-مەموريالدىق مۋزەيىندە جازۋشىنىڭ 1933 جىلى ستوكگولمگە نوبەل سىيلىعىن الۋعا بارعاندا ۇستاعان شابادانى ساقتالىپ تۇر. شابادان فرانتسۋزدىكى, بەرىك, ايتارلىقتاي جەڭىل, كەنەپ ماقتامەن قاپتالعان, بۇرىشتارىندا بىلعارى جاپسىرمالارى بار.
قاسكويلەر 2009 جىلى مۋزەيگە تەرەزە ارقىلى كىرىپ, باسقا ەكسپوناتتارمەن قوسا, شاباداندى دا ۇرلاپ كەتكەن. جوعالعان زاتتار جارتى ميلليون رۋبلگە باعالانعان. كەيىن ۇرىلار قولعا ءتۇسىپ, يۆان ءبۋنيننىڭ شابادانى قايتا ورالدى.
ايتپاقشى, بيىل ءبۋنيننىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولىپ وتىر.