«Egemen Qazaqstan» باسىلىمى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت دايىندايتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارىن جاريالاۋدى جالعاستىرادى.
وقىرمان نازارىنا ۇسىنىلىپ وتىرعان ەكى ماقالا دا قازىرگى تاڭدا وزەكتى. بۇكىل الەمدى اۋرە-سارساڭعا سالعان كوروناۆيرۋس ىندەتىمەن كۇرەس ءار ەلدە ءتۇرلى باعىتتا ءجۇرىپ جاتقانى بەلگىلى. تۇماندى البيونداعى بەدەلدى سانالاتىن University College London ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورلارى ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى بوريس دجونسوننىڭ «ايدى اتۋ وپەراتسياسى» (Moonshot operation) دەپ اتالاتىن باعدارلاماسىن سىنعا الادى. ماقالا اۆتورلارىنىڭ پايىمداۋىنشا, كۇندەلىكتى تەستىلەۋ سانىن كوپ مولشەردە جۇرگىزگەنىمەن, ناقتى شارالار قابىلدانباسا, ونداي قادام ءوزىنىڭ جەمىسىن بەرمەيدى. كەرىسىنشە مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن شاتاستىرادى. وسى ورايدا, كوروناۆيرۋس پاندەمياسىمەن كۇرەسىپ جاتقان قازاقستاندىق ساياساتكەرلەر دە ماقالادا ايتىلعان سىنداردى ەسكەرىپ, ساباق الادى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
تاياۋدا عانا, 7 قازاندا جارىق دۇنيەمەن قوشتاسقان عالىم, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ماريو مولينا بۇكىل الەمگە ءتونىپ تۇرعان قاتەر – جاھاندىق جىلىنۋ تۋرالى وي قوزعايدى. اۆتوردىڭ پايىمداۋىنشا, اركتيكانىڭ ەرۋى – جەر-جاھاننىڭ ءدال توبەسىندە تۇرعان بومبا سەكىلدى. سولتۇستىك پوليۋستەگى ءار مۇزدىق ەرىگەن سايىن بومبانىڭ جارىلاتىن ۋاقىتى جاقىنداپ كەلە جاتقانداي. بۇل ماسەلەگە حالىقارالىق قوعامداستىق تا بەي-جاي قارامايتىنى تۇسىنىكتى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىل بۇۇ باس اسسامبلەياسى 75-سەسسياسىنىڭ جالپىساياسي دەباتىندا سويلەگەن سوزىندە كليماتتىڭ جىلىنۋىنا ەرەكشە ءمان بەرگەن ەدى.
«كليماتتىڭ وزگەرۋى – وركەنيەتىمىزگە قاتەر ءتوندىرىپ وتىرعان تاعى ءبىر ەكزيستەنتسيالدى داعدارىس. بۇل ماسەلە قاۋىپ ءتوندىرىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار باسقا قاتەرلەر ءۇشىن «قوزعاۋشى كۇش» قىزمەتىن دە اتقارادى. ادامزات بالاسى بۇل جاھاندىق سىن-قاتەرگە توتەپ بەرۋگە ءالى دە قاۋقارسىز», دەگەن پرەزيدەنت بۇۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردى كليماتتى جاقسارتۋدىڭ التى وڭ قادامى اتتى جوسپارى اياسىندا كۇش بىرىكتىرۋگە شاقىردى. ەندەشە, م.مولينانىڭ ماقالاسى مەملەكەت باسشىسى ايتقان ماسەلەمەن ۇندەسەتىنى ءسوزسىز.
لوندون – دزەن بۋدديستەرىندە مىنانداي ءتامسىل بار. «ايدى كورسەتىپ تۇرعان ساۋساق پەن ايدى شاتاستىرىپ الما». ءبىر نارسەنىڭ شەشىمىنە ءمان بەرىپ جۇرگەندە, ونىڭ نەگىزگى ماعىناسىن ۇمىت قالۋى مۇمكىن. ءبىزدىڭ مىسالدا – ۇلىبريتانيانىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بوريس دجونسوننىڭ 130 ميللياردتىق «ايدى اتۋ وپەراتسياسى» باعدارلاماسى. وسى جوباعا سايكەس, تۇماندى البيوندا COVID-19 تەستىنىڭ اۋقىمىن تاۋلىگىنە 350 مىڭنان الداعى كوكتەمدە 10 ميلليونعا جەتكىزۋ كوزدەلگەن. دجونسوننىڭ جوسپارى ءساتتى شىققاننىڭ وزىندە ۇكىمەتتىڭ ءتيىمدى تەستىلەۋ جانە باقىلاۋ جۇيەسىن جاساي الماعانىنان قوعام نازارىن اۋدارادى. ايتپەسە قوعامدىق سەكتورعا ءبىلىپ تۇرىپ ءمان بەرمەگەنىن كورسەتەدى.
بيلىك وكىلدەرى كليمات وزگەرۋى COVID-19 پاندەمياسى سەكىلدى نەگىزگى ۇجىمدىق ماسەلەلەردى شەشۋگە ارنالعان مىندەتتى قادامدار قابىلداۋعا ءتيىس. جان-جاقتى ۇيىمداستىرىلعان جاھاندىق تەستىلەۋ جوسپارى مەن ناقتى تەست جانە باقىلاۋ جۇيەسى ەكونوميكانىڭ قاۋىپسىز تۇردە جۇمىس ىستەۋىندە ماڭىزدى ءرول اتقارادى. سونداي-اق ەكونوميكانى قالپىنا كەلتىرۋدە وندىرىستىك ونىمدەردى جەتىلدىرۋ دە وزەكتى.
الايدا دجونسون ۇكىمەتىنىڭ جوسپارى كۇدىكتى قويۋلاتا تۇسەدى. بىرىنشىدەن, تەستتىڭ سانىن ارتتىرۋعا ەرەكشە ءمان بەرۋ ونىڭ باستى ماقساتىن ۇمىت قالدىرادى. ياعني, ادامداردىڭ دەنساۋلىعىن تەكسەرىپ, كىممەن بايلانىستى بولعانىن باقىلاپ, قوعامداعى ىندەتتىڭ جۇعۋ قارقىنىن انىقتاۋ نازاردان تىس قالادى. بەلگىلى ءبىر ايماقتاعى ۆيرۋستىڭ تارالۋ اۋقىمىن تەكسەرۋ, بۇرمالانباعان, قاجەتتى كولەمدە عانا تەستىلەۋ جۇرگىزۋ ونىڭ سانىن كوبەيتۋدەن الدەقايدا ءتيىمدى.
وعان قوسا, بۇكىل ادامدى جالپىلاما تەكسەرۋدى ارتتىرۋ جالعان ناتيجەنى دە كوبەيتەدى. ۇكىمەتتىڭ ستاتيستيكا جونىندەگى كەڭەسشىسى دەۆيد شپيگەلحالتەردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, 99 پايىز دالدىكپەن انىقتايتىن تەستىلەۋدى كۇنىنە 10 ميلليون ادامعا جۇرگىزگەندە, تاۋلىگىنە 100 مىڭ ادامنىڭ ءاناليزى قاتە شىعادى. وسىلايشا, دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتىن شاتاستىرىپ, باعىتتان جاڭىلدىرۋى ابدەن مۇمكىن. ساپادان گورى سانعا ءمان بەرگەن ۇكىمەتتىڭ جوسپارىن دايىنداۋشىلار ۇلىبريتانيا ۇلتتىق باقىلاۋ كوميتەتىمەن كەڭەسپەگەن سەكىلدى.
ەكىنشى ماسەلە, جوسپاردىڭ ورىندالۋى. جوباعا سايكەس, ۇكىمەت قاجەتتى تەستىلەرمەن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن پايداعا جۇمىس ىستەيتىن كومپانياعا يەك ارتۋدى جالعاستىرا بەرمەك. بىراق كەرەك كەزدە تاۋلىگىنە تەست ازىرلەۋدى 700-دەن 7000-عا كوتەرە الماعان كومپانيالاردان كۇندەلىكتى 10 ميلليون تەستىنى قالاي تالاپ ەتەسىڭ؟
مينيسترلەر كابينەتى مەن قازىناشىلىق وكىلى تەودور اگنيۋ تاياۋدا اتاپ وتكەندەي, مۇنداي اۋتسورسينگ ۇكىمەتتىڭ كەمشىلىگىن كورسەتىپ, ساپاسىز تاۋارمەن قامتاماسىز ەتتى. راسىندا, COVID-19 تەستىن اۋتسورسينگ ارقىلى الۋ ناقتى شەشىمدى قاجەت ەتەتىن كوپتەگەن ماسەلە تۋىنداتتى. ولاردىڭ قاتارىندا ساپانى باقىلاۋدىڭ ناشارلىعى, العاشقى كومەك كورسەتەتىن دارىگەرلەر مالىمەتىمەن ساي كەلمەۋى, پاتسيەنتتەرگە قولجەتىمدى بولماۋى (كوپشىلىك تەست تاپسىرۋ ءۇشىن بىرنەشە شاقىرىم ءجۇرۋى كەرەك ەدى).
وسىنداي كەمشىلىكتەردى ەسكەرسەك, ۇكىمەتتىڭ جوسپارى ۋىستان شىعىپ كەتكەن تاعى ءبىر مۇمكىندىك سەكىلدى كورىنەدى. ونىڭ ورنىنا جەرگىلىكتى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا جاۋاپتى مەكەمەلەرگە تەستىلەۋ جونىندە كەلىسىم, دارىگەرلەر تاراپىنان سەنىمگە يە ءارى قاجەتتى ساراپشىلارى بار نەگىزگى قۇرال-جابدىق جاساۋشىلارمەن كەلىسىمشارت ۇسىنۋ ءتيىمدى بولاتىن ەدى. كەز كەلگەن فەلدشەردە مۇرىننان جاعىندى الاتىن قۇرال بار. ولار وزىنە قارايتىن اۋماقتا, ءبىر ميلگە دەيىنگى قاشىقتىقتا تەستىلەۋ جاساي الاتىن ەدى. مەيىربيكەلەر مەن ارنايى جاتتىعۋدان وتكەن قىزمەتكەرلەر جان-جاقتاعى قاۋىمنان ءتيىستى ۇلگىلەردى جيناپ, تەستىلەردى ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتى زەرتحاناسىنا جەتكىزۋ ءۇشىن كۋرەر قىزمەتىن قولدانا الاتىن ەدى. ءوز كەزەگىندە ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتى تەستىلەۋدىڭ ناتيجەسىن بۋحگالتەرلىك فيرمالار جۇرگىزەتىن زەرتحانالارعا قاراعاندا الدەقايدا سەنىمدى تارتىپپەن انىقتايتىن ەدى.
مۇنىڭ ءبارىن ەسەپكە الماعان ۇكىمەت جاعداي ناشارلاعاندا باسقالاردى كىنالاۋعا كوشتى (قازىرشە «جاستاردى»). ءتىپتى, قوعام رەسمي كەڭەسكە قۇلاق اسىپ جۇرسە دە. ەگەر تۇرعىندار وڭتۇستىك كورەيا مەن نورۆەگيا سەكىلدى ەلدەردەگىدەي وزدەرى تۇراتىن ايماقتاعى ۆيرۋستىڭ تارالۋ اۋقىمى تۋرالى اقپاراتپەن جەتكىلىكتى دەڭگەيدە حاباردار بولىپ وتىرسا, ولار قاۋىپسىزدىك پروتوكولدارىن ورىنداپ, بيلىك وكىلدەرىنە سەنىمىن جوعالتپايتىن ەدى. ۇلىبريتانيا مۇنىڭ بىردە-ءبىرىن جاساعان جوق ءارى جەرگىلىكتى جەردە كونتاكتىلەردى انىقتاۋعا تالپىنعان 750 مىڭ ەرىكتىنىڭ ەڭبەگىن دۇرىس پايدالانبادى.
ەندەشە, ۇكىمەت وتە اۋقىمدى جوسپارىمەن بولىسكەنىمەن, ونىڭ ناقتى شارالارى ءالى دە جەتىلدىرۋدى تالاپ ەتەدى. «ايدى اتۋ» ريتوريكاسىن قولدانا وتىرىپ, دجونسون پاندەميانىڭ كەرى اسەرىن ازايتۋ ماقساتىندا كوزگە كورىنبەيتىن مايداندا جۇمىس ىستەپ جۇرگەندەردىڭ ەڭبەگىن ەش كەتىردى.
وكىنىشتىسى, ورتاق ماقساتقا قىزمەت ەتەتىن ديناميكالىق قوعامدىق سالانى قۇرۋعا ارنالعان مىندەتكە نەگىزدەلگەن ارەكەتتىڭ نەگىزگى ءمانىن ەسكەرمەي, ۇكىمەت قوعامدىق دەنساۋلىق سالاسىن ودان ءارى ناشارلاتا ءتۇستى. قۇنى100 ملرد فۋنتستەرلينگتى قۇرايتىن جوسپار انگليا دەنساۋلىق ساقتاۋ قىزمەتىنىڭ ءبىر جىلدىق جالپى بيۋدجەتى 114 ملرد دوللاردىڭ 87,7 پايىزىن قۇرايدى. جەرگىلىكتى كۇشتى پايدالانىپ, تەستىلەۋگە قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرىپ, وقشاۋلانعاندارعا قارجىلاي كومەكتەسىپ, ۇلتتىق جانە جەرگىلىكتى دەنساۋلىق جۇيەسىن بىرىكتىرۋدىڭ ورنىنا بۇل قاراجات باسقا باعىتقا, ماقساتى بولەك بۋحگالتەرلىك فيرمالار جۇرگىزەتىن اۋتسورسينگتىك جۇيەگە جۇمسالماق.
ءدال قاجەت كەزىندە ۇلىبريتانيانىڭ قوعامدىق دەنساۋلىق سالاسىنداعى كوشباسشىلىعى انگليا قوعامدىق دەنساۋلىق اگەنتتىگىن جاۋىپ, دەنساۋلىقتى قورعاۋ ۇلتتىق ينستيتۋتىنىڭ قۇرىلۋىمەن (انگليا قوعامدىق دەنساۋلىق اگەنتتىگى, ۇلتتىق دەنساۋلىق قىزمەتى تەستىلەۋ جانە باقىلاۋى, بيوقاۋىپسىزدىك بىرلەسكەن ورتالىعى بىرىكتى) اپاي-توپايعا اينالدى. بۇل جاڭا مەكەمە دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا ەش تاجىريبەسى جوق ساياساتكەر ديدو حاردينگتىڭ قول استىنا بەرىلدى.
قوعامدىق ينۆەستيتسيانىڭ بولماۋى سوزىلىپ, دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن ونسىز دا قيىن جاعدايدان ودان ءارى قۇلدىراتا ءتۇستى. ۇلىبريتانيا اۋتسورسينگتى كوبەيتۋدى ەمەس, قوعامدىق سالانىڭ اۋقىمىن كەڭەيتۋ قاجەت. دجونسون ءوز ساۋساعىنا قاراپ تۇرعاندا, ايدى اتقان وعى قاتە باعىتتا كەتىپ بارادى. ۇلىبريتانيا قوعامى قۋاتتى دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن قاجەت ەتەدى. ءبىز وسى «ايدى» كوزدەۋىمىز كەرەك. قاۋىپسىز ءارى ءدال ۋاقىتىندا ارەكەت ءۇشىن ەتۋ تومەننەن جوعارى قاراي, سالاارالىق يننوۆاتسيا مەن ورتالىقتاندىرىلعان ءتيىمدى ۇيلەستىرۋدى جۇزەگە اسىرۋعا ءتيىسپىز.
ماريانا ماتسۋكاتو, University College London ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكالىق يننوۆاتسيا جانە قوعامدىق قۇندىلىق جونىندەگى پروفەسسورى
ەنتوني كوستەللو, University College London ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ جاھاندىق دەنساۋلىق جانە تۇراقتى دامۋ جونىندەگى پروفەسسورى. ول بۇعان دەيىن دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىندا انا مەن بالا دەنساۋلىعى دەپارتامەنتىن باسقارعان
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org