اق قاۋىرسىن جىرلارىندا پاراسات تۇنعان اقىن قابدىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ مۇراسىنا ناسيحات كەرەك

ول پاۆلودار وبلىسىنىڭ قازىرگى اقتوعاي اۋدانى وتەس اۋىلىندا (ول كەزدە «جاڭا ۇيىم» كولحوزى), 1928 جىلى مۇستافا ۇلى ىدىرىستىڭ شاڭى­راعىندا دۇنيەگە كەلگەن. ەرتىس جاعاسى وسىلاي قازاققا تاعى ءبىر دارىندى اقىندى سىيلادى.

بىراق بۇل اقىننىڭ تاعدىرى باس­قاشا ءوربىدى. كولحوز باسشىلىعىندا جۇرگەن اكەسى «حالىق جاۋى» بولىپ ۇستالىپ كەتكەندە, قابدىكارىم نەبارى توعىز جاستا بولاتىن. انا قال­دى اڭىراپ, بالا قالدى قامىعىپ. قا­مىققان كوڭىلدى سەيىلتەتىن كۇش-جى­گەردى بالا قابدىكارىم ولەڭدەردەن تاپتى. ىشتەگى شەر بالاڭ جىر بولىپ سىرتقا تەپتى: «قولىما الدىم قا­رىنداش, كوڭىلدە قايعى, كوزدە جاس» دەپ باستالادى ەڭ العاشقى جازعان ولەڭى. سونداي-اق ونى ەرتەدەن ولەڭگە باۋلىعان – اۋىلدا جۇرت قارامولدا دەپ اتاپ كەتكەن, شىن اتى يمانقۇل دەگەن قاريا بولاتىن. ءوزى ەستەلىگىنە جازعانداي, قىستىڭ ۇزاق كەشتەرىندە سىرتى قىزىل ءتۇستى «باتىرلار جىرىن» وقىتاتىن.

سوعىس قاسىرەتى دە قابدىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ بالالىق شاعىنا تۇس­پا-تۇس كەلگەن ەكەن. ول تۋرالى «ەل-جۇرتتىڭ كوڭىلىن اۋلاۋ ءبىزدىڭ ەن­شىمىزگە بۇيىردى» دەپ جازعان قا­بە­كەڭ. «سابالاپ ءجۇرىپ» دومبىرا ۇيرەنگەن, انشىلەر سايىسىنا قاتىسا ءجۇرىپ, بىردە ەستاي اقىننىڭ ءجۇزىن كورگەن. وسى وڭىردەن شىققان حالىق اقىنى قۇدايبەرگەن السەيىتوۆتىڭ اتىن ەرتە ەستىگەن ەكەن. ال سوعىس ۋاقىتىندا اۋىلعا اتاعى دۇرىلدەگەن يسا بايزاقوۆ كەلەدى. مىنە, بۇل ءسات بو­لا­شاق اقىننىڭ ومىرلىك ۇستانىمىن نىقتايدى.

كولحوز توراعاسى اقىننىڭ قا­سى­نا قوسار ەستى كىسى تابا الماي ء(با­رى ماي­دانعا كەتكەن) ءجاسوسپىرىم قاب­دى­كا­رىمدى شاقىرتادى. ءبىراز ۋاقىت جا­نىندا جۇرگەن بالانىڭ تالابىن تا­نىعان, مىنەز-سيپاتىنا قانىققان يسا اقىن وعان: «جۇرەكسىزدەۋسىڭ. جۇ­رەكسىز ادامنان نە اقىن, نە ءانشى شىق­پايدى» دەپ اقىل بەرگەن. بۇل ءسوز قابدىكارىمنىڭ ساناسىندا ءسىڭىپ قالدى.

جاستايىنان ولەڭگە دەگەن تالپىنىسى ونى الىسقا تارتادى. تالاپشىل جاس 1947 جىلى كەرەكۋ شاھارىندا ايگىلى اقىن اعاسى, مايدانگەر قاليجان بەكحوجيندى كەزدەستىرەدى. اقىن تاپسىرماسىمەن بىرنەشە ولەڭ جازىپ اكەلەدى, سونىڭ ىشىنەن مويىنى وزىق دەپ تاپقان «جىلقىشى سىرىن» پاۆلودار وبلىستىق «قىزىل تۋ» گازەتىنە باستىرادى. الماتىدا وتكەن جاس ادەبيەتشىلەردىڭ سلەتىنە قاتىسادى. مىنە, وسىدان كەيىن اۋەلدە تراكتور زاۋىتىندا جۇمىسشى, وب­لىستىق پارتيا كوميتەتىندە ينسترۋكتور بولىپ, ءار جەردە ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن بوزبالانىڭ اقىندىق جولى اشىلادى. 1952 جىلى ق.ىدىرىسوۆ اتاقتى قاليجان بەكحوجيننىڭ شاقىرۋىمەن الماتىعا, ادەبيەت اۋىلىنا كوشەدى. «الماتىعا التى ولەڭمەن سۇيرەگەن» دەپ اعاسىنا رازىلىق ولەڭ ارنايدى.

ونىڭ العاشقىدا قىزمەتى جۋرناليستيكامەن بايلانىستى بولعانىن بىلەمىز. «قازاقستان پيونەرى», «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە ىستەدى. 1962 جىلى بەلگىلى جۋرناليست, مايدانگەر, جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ «قازاق ادەبيەتىنە» باس رەداكتور بولىپ كەل­گەندە, گازەتتىڭ جاۋاپتى حاتشىسى بولىپ قابدىكارىم ىدىرىسوۆ بەكىتىلگەن. «ول شيراق, بەلسەندى قي­مىلداپ, جانىنا گازەتكە قامقور جىگىت­تەردى جيناپ الىپ, اۋدانداردا گازەتكە جازىلۋ ناۋقانىن العا باستىردى» دەيدى ءوز ەستەلىگىندە ءازىلحان اعامىز.

ول ءار ۋاقىتتا بالالارعا ارناپ ولەڭ­دەر جازدى, مۇزافار الىمباەۆ­پەن سىرلاستى, سىيلاستى. ۇلى جازۋشىلار مۇحتار اۋەزوۆتەن, ءسابيت مۇقانوۆتان, عابيت مۇسىرەپوۆتەن, جۇبان مولداعاليەۆتەن ءتالىم ال­دى, ونەگە ۇيرەندى. تۇستاستارى عافۋ قايىربەكوۆپەن, سىرباي ماۋ­لەنوۆپەن, ساعي جيەنباەۆپەن قاتتى ارالاستى. جىر بايگەسىندە قادىر, تۇمانباي سەكىلدى ىنىلەرىنە قولداۋ كورسەتتى. جازۋشىلار وداعىندا ەكىنشى حاتشى بولىپ جۇرگەندە «ۇلتشىل سيپاتتا جازادى» دەپ ايىپتالعان ستۋدەنت ءابىش كەكىلباەۆتى قورعاپ قالعانى بار. بۇل تۋرالى ابىز جازۋشىنىڭ ءبىر سۇحباتىندا ايتقانى بار. «جاستار­دىڭ جىرى ەكپىندى بولعانى زاڭدىلىق, سانى جاعىنان دا, ساناسى جاعىنان دا بيىك بولعانى دۇرىس قوي» دەگەن ەكەن ءبىر سوزىندە قابدىكارىم ىدىرىسوۆ.

سىرباي ماۋلەنوۆ ايتقانداي, «اقىن­دى اشۋ جان تەبىرەنتەرلىك كۇر­دەلى ءبىر دۇنيە. ونىڭ ىشىندە داۋىسى ايقايلاپ شىقپايتىن قابدىكارىم سياقتى ۇياڭ, قاراپايىم, بىردەن كوزگە تۇسە قويمايتىن سىپايى اقىندى اشۋ وڭاي ەمەس». دەسە دە, ونىڭ ازاماتتىق, اقىندىق, قايراتكەرلىك قىرى ۇڭىلگەن ادامعا انىق كورىنەدى.

قابدىكارىم ىدىرىسوۆ كىتاپ باس­پالارىندا بەدەلدى قىزمەتتەر اتقاردى. 1952-1978 جىلدار ارالىعىندا رەس­پۋب­ليكالىق «قازاقستان پيونەرi» گازەتiندە ءبولiم مەڭگەرۋشiسi, «جا­زۋشى» باسپاسىندا اعا رەداكتور, «قا­زاق ادەبيەتi» گازەتiندە جاۋاپتى حاتشى بولىپ ەڭبەك ەتتى. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ حاتشىسى, قازاق كسر مەملەكەتتiك كiتاپ پا­لا­تاسىنىڭ ديرەكتورى, «جالىن» باس­پاسىنىڭ ديرەكتورى بولدى.

اسىرەسە 1975 جىلى ءوزى قولىمەن اشقان «جالىن» جاستار باسپاسىندا ىستەۋى ونىڭ ومىرىنە ەلەۋلى ءبىر وزگەرىس اكەلگەنى انىق. مىنە, سول كەز­دە قازىرگى ادەبيەت كلاسسيگى اتالا­تىن كۇلاش احمەتوۆا, ۇلىقبەك ەس­داۋلەت, تاعى باسقا قالامگەرلەردىڭ تۇڭ­عىش كىتاپتارى, اۋدارمالارى وسى قابدىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ قام­قورلىعىمەن باسىلىپ شىققان. قا­زاقستانداعى كىتاپ باسۋ يندۋستريا­سىن تانىتامىن دەگەن تالابى جانىپ, باسپا بولگاريانىڭ سوفيا قالا­سىندا ارنايى مەدال يەلەندى. بۇل كەزدە قابدىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ دەن­ساۋلىعى دا سىر بەرىپ جۇرگەن ۋاقىت ەدى, بارا الماي قالعان سياقتى. بۇل سىيلىقتى قازاقستانعا جازۋشى شەريازدان ەلەۋكەنوۆ اكەلىپ تا­بىستاعان سۋرەتى ساقتالعان.

ەرتىستىڭ شالعىنىندا اۋناپ وسكەن سارى بالا الماتىدا, الاتاۋدىڭ باۋ­­رايىندا ازامات اقىن رەتىندە قا­لىپ­تاستى. ومىرلىك قيىندىعى, تاع­دىرى ونىڭ ولەڭدەرىندە ءورىلدى. ول ءومىردى نەگاتيۆتى تۇرعىدان ەمەس, زور پوزيتيۆپەن جىرعا قوستى. جالعان­نان ساۋلە ىزدەدى. كەلەشەككە سەندى, كوڭىلىمەن ورگە ۇمتىلدى. ونىڭ بار­لىق شىعارمالارىنداعى كوڭىل كۇي سونداي. ول بارىنەن, كۇيكىلىكتەن, تىر­شىلىكتەن جوعارى تۇردى.

ءبارى دە... ءبارى ەسىمدە,

ۇمىتسام مەنى كەشىرمە.

جار سىيلاپ ماعان ومىرلىك,

زور باقىت بەردىڭ ەنشىمە.

 

پاڭسىنام ساعان نەسىنە,

سەن بەرگەن تولى نەسىبە.

كوركىڭدى كورىپ كوسىلگەن,

تۇسەدى ءبارى ەسىمە...

– دەدى اقىن ولەڭىندە.

ق.ىدىرىسوۆ شىعارماشىلى­عى­نىڭ شىرقاۋ تۇسى – «اكە جولى» پوەماسى. بۇل ونىڭ ومىرىندەگى, ونەرىندەگى باس­تى كەزەڭى دەسەك جاڭىلماسپىز. ول ءبىر كەزدە «حالىق جاۋى» اتانىپ, سول كۇيى قاۋىشپاي كەتكەن اكەسىنىڭ تاعدىرىن جىرلادى. اكە ەسىمىن جىرىمەن اقتادى. قازاق ادەبيەتىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ساياسي قۋعىن-سۇرگىن تاقىرىبىن كوتەردى. حرۋ­شەۆتىڭ «جىلىمىق» كە­زەڭىن پايدالا­نىپ, جۇرەگىندەگى سىردى اقتاردى, مۇڭىن توكتى.

 «توردەگى مىنا سۋرەت اكەم مەنىڭ

 بىلمەيمىن اپام قايدان اكەلگەنىن.

«ساقتادىم, دەيدى,

تەرەڭ جۇرەگىمدە»,

كەلمەيدى ونىسىن دا بەكەر دەگىم.

 

قايشىمەن كەسىپ, ءبىر كەز ۇساقتاعان

سۋرەت قوي انام جيىرما جىل

ساقتاعان.

قاسىنا قايتا كەلگەن مىنا مەنمىن,

بۇل قالپىم اكە موينىن

قۇشاقتاعان»

(«اكە جولى» داستانىنان).

 «مەنىڭشە ول پوەما وسى تاقىرىپتا جازىلعان قازاق پوەزياسىنىڭ العاشقى قارلىعاشى ەدى. سول پوەما تۋرالى ەش­كىم جۇمعان اۋزىن اشپاعانى وكى­­نىشتى-اق. ال وسى تاقىرىپتاعى «بە­لىە ودەجدى» پوەماسى ءۇشىن ورىس جازۋ­­شىسى دۋدينتسەۆ مەملەكەتتىك سىي­لىقتىڭ لاۋرەاتى بولعانى ەسىمدە. ۇلكەن اتاققا, لاۋازىمعا قابدىكارىم سونشا ۇمتىلماۋشى ەدى», دەپ جاز­عان ەكەن اقىننىڭ جۇبايى ءباتىش اقان­قىزى ءوز ەستەلىگىندە.

«قابدىكارىمنىڭ العاشقى جىرلارىمەن سىرلاسا بايقاساق, جەتىمدىكتى سەزىنسە دە, «ومىرگە وكپەلەمەگەن, وكىن­بەگەن», الدىنان زور ءۇمىت كۇتكەن جاس­تىڭ «العاشقى كوگەرشىن» جىرلارىنا قانات بەرگەن دە زامانعا دەگەن سول ءور سەنىم» دەگەن ەدى قاليجان بەكحوجين ءىنىسى قابدىكارىمنىڭ 50 جىلدىعىنا وراي جازعان «بۇل كۇندە جىردىڭ بەستى جۇيرىگىسىڭ» اتتى ەستە­لىگىندە.

 ول ءوزىنىڭ پاراساتتى مىنەزىمەن ءاردايىم اعالارىنا ەركەلەدى دەسەك, جاراسار. «قابدىكارىم – تۆور­چەستۆولىق ءورىسى كەڭ اقىن. ول نازىك ليريك بولىپ تا, ەڭسەلى ەپيك بولىپ تا جىرلايدى. تاقىرىپتارى دا الۋان-­الۋان. بالامەن دە, اتامەن دە سىرلاسادى. سۇيىنە دە, كۇيىنە دە بىلەدى» دەپ ايتقان ەكەن ايگىلى باتىر اقىن جۇبان مولداعاليەۆ. 1978 جىلى اقىن قابدىكارىم ىدىرىسوۆپەن بىرگە وسى جۇبان مولداعاليەۆ جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىلىعى اتىنان پاۆ­لودار وڭىرىندەگى مەرەيتويلىق شارا­لارعا قاتىسادى. ونىمەن بىرگە ليريك اقىن ساعي جيەنباەۆ, اتاقتى كومپوزيتور اسەت بەيسەۋوۆ ءجۇردى. وسى ساپاردا ءا.بەيسەۋوۆ ق.ىدىرىسوۆتىڭ سوزىنە «پاۆلودارىم» اتتى ءان جازعانى تۋرالى دەرەك بار. وكىنىشتىسى, سول ءاننىڭ نوتاسىن تابا الماي كەلەمىز. حالىق كومپوزيتورىنىڭ تۋىندىسى دا اناۋ-مىناۋ, جەڭىل دۇنيە بولماعان دەپ توپشىلايمىز...

«ەل كەزىپ قايدا بارمادىم,

شالقىدىم, كوكتە سامعادىم.

كوپ جەردىڭ تاتتىم بال ءدامىن.

جۇرەككە جۇرەك جالعادىم.

سۋ تاتسام نەبىر وزەننەن,

ەرتىستىڭ ءدامىن سەزەم مەن...»

دەپ ەدى جارىقتىق ق.ىدىرىسوۆ.

ءيا, ول اقىندىق ىسساپارلارمەن ءبىرشاما ەلدەردىڭ توپىراعىن باستى. بىراق قايدا بولسا دا ەرتىسىن جىرلادى, اۋىلىن ۇمىتپادى, اعايىنىن ىزدەدى.

شۇرقىراسىپ سىيلاسقان ءىنىسى, قا­زاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى تۇ­مان­باي مولداعاليەۆ: «ارابستان داپ­تەرىندە» اقىن تاعى ءبىر قىرىنان, جاڭا ءبىر قىرىنان تانىلدى. اقىننىڭ بۇدان ءسال بۇرىنىراق جازىلعان, لاتۆيا توپىراعىندا تۋعان «بالتىق باسپالداقتارى» اتتى تسيكلى دا مەنى ەلەڭ ەتكىزگەن ەدى. ال «ارابستان داپ­­تەرى» تۇسىندا اقىن اعامىز ءتىپ­تى اس­قاقتاپ كەتتى, وي دا, سەزىم دە قا­تار قاعىلعان قاناتتاي اقىن شىعار­ما­لارىن ونەر بيىگىنە قاراي الىپ ۇشىپ بارا جاتتى» دەپ جازعان ەدى.

ومىردە ەتەنە جاقىن ارالاسقاندار قابدىكارىم اقىننىڭ انشىلىك ونەرى دە بولعانىن ايتادى. «ەستايدىڭ «قور­لانىن» كەڭ داۋىسىمەن شىرقاعاندا, اتاقتى انشىلەردەن ءبىر مىسقال كەم تۇسپەيتىن, مەن سول ءۇشىن قابدىكارىمدى قۇرمەتتى مەيماندار كەلگەندە شا­­قى­ر­­­تاتىن ەدىم», دەيتىن مايدانگەر جا­زۋشى قاسىم قايسەنوۆتىڭ ەستەلىگى بار.

ءوزى دە تالاي ءاننىڭ اۆتورى اتاندى. حالىق قاھارمانى, ايگىلى كومپوزيتور نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ «باياناۋىل ءۆالسى», ءابىلاحات ەسپاەۆتىڭ «قايدا­سىڭدار, دوستارىم» اندەرىنە ءسوز جازدى. بالالارعا ارنالعان «كەلشى, كەلشى بالاشىم» ولەڭى دە ونىڭ جۇ­رەگىنەن شىقتى (كەيىن كومپوزيتور ەسكەندىر حاسانعاليەۆ وعان ءان جازدى), «ارقاشان كۇن سونبەسىن» ءانى­نىڭ قازاقشا اۋدارماسى دا وعان تيەسىلى. قازاق راديوسىنان ۇزاق ۋاقىت بەرىلىپ كەلگەن «كەل بالالار, وينايىق, وي­نايىق تا ويلايىق» ءان-حابارى­نىڭ وزەگى دە وسى قابەكەڭنىڭ ولەڭىنەن الىن­­­­عان بولاتىن.

ء«ان سۇيمەگەن ءومىردى دە سۇيمەيدى, ءوزىم جوقتا ءانىم ءجۇرسىن قۇلاقتا» دەگەن اقىن قابدىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ جىرلارى حالىق جۇرەگىنەن تەرەڭ ورىن الدى.

ەرتىس بويىندا دۇنيەگە كەلىپ, الا­تاۋ بيىگىندە جۇلدىزى جانعان قاب­دىكارىم ىدىرىسوۆتىڭ ەسىمى تۋعان جەرىندە ۇلىقتالۋدا. اقىن اۋىلىندا ەسىمىن ارقالاعان 11 جىلدىق مەكتەپ بار, وسى جولداردىڭ اۆتورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن 2013 جىلى جەكە مۋزەيى دە جاساقتالعان. ءوزى ءبىلىم العان پاۆلودار پەداگوگيكالىق ۋچي­ليششەسىنىڭ قابىرعاسىندا مەمو­ريال­دىق تاقتا ورناتىلعان. 2013 جى­لى اقىننىڭ 85 جىلدىعىنا وراي پۋبليتسيستيكالىق دۇنيەلەرى «تۋ­عان جەر – ءتورىم ماڭگىلىك» اتتى جي­ناق, 2018 جىلى ق.ىدىرىسوۆتىڭ اقىن­دىق بولمىسى تۋرالى ادەبيەت كلاسسيكتەرىنىڭ ەستەلىكتەرى «تۇرسام بولدى كوڭىلىڭنىڭ تورىندە» اتتى جەكە كىتاپ بولىپ شىقتى. وكىنىشكە قاراي, كىندىگى كەسىلگەن پاۆلودار وبلىسى اقتوعاي اۋدانى ورتالىعىندا اقىن ەسكەرتكىشىن ورناتۋ تۋرالى ۇسىنىس قولداۋ تاپپاي كەلەدى. 1988 جىلدان بەرى اقىننىڭ جەكە ولەڭدەر جيناعى دا رەسپۋبليكا كولەمىندە مۇلدەم جارىق كورمەگەنى قىنجىلتادى.

1973 جىلى ازيا-افريكا ەلدەرىنىڭ كونفەرەنتسياسىن ۇيىمداستىرۋعا ۇلى جازۋشى-اكادەميك عابيت مۇسى­رەپوۆتەرمەن قاناتتاسا ءجۇرىپ ۇلەس قوس­قان اعامىزدىڭ ەڭبەكتەرى شەت تىل­دەرگە اۋدارىلعانى بەلگىلى. ءوزى دە ا.پۋشكين, يۋ.لەرمونتوۆ, ن.حيك­مەت, ك.حەتوگۋروۆ, ا.بارتونىڭ, س.مي­حالكوۆ پەن س.ۆۋرگۋننىڭ ولەڭدەرiن قازاقشا سويلەتتى. ولاردىڭ بارلىعىن جيناقتاپ, زامان تالابىنا ساي سۇرىپ­تاپ, گاۋھارداي جارقىراتىپ جاڭا ۇرپاققا ۇسىنۋ – كەيىنگى قالام ۇستاۋ­شىلاردىڭ قاسيەتتى پارىزى.

 

نۇربول جايىقباەۆ,

قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى,

قابدىكارىمتانۋشى,

 

پاۆلودار وبلىسى