زامان تالابىنا ساي قادام

ەلىمىزدىڭ ارداگەرلەر ۇيىمى دا بۇل تۇرعىدان تۇسىنىستىكپەن قابىلدادى. بۇگىندە 1941-1945 جىلدارى سوعىسقا قاتىسقان ارداگەرلەردىڭ قاتارى كۇن ساناپ سيرەپ كەلەدى. وسى سوعىستىڭ تىكەلەي كۋاگەرى بولعان سول كەزدىڭ بالالارى بۇگىنگى تاڭدا ەل اعاسى دارەجەسىنە جەتتى. ايتسە دە سول ءبىر جىلداردىڭ قاسىرەتى ولاردىڭ جادىنان وشپەيتىنى انىق. قازىرگى جەتكىنشەكتەر اتالعان سوعىس تۋرالى ماعلۇماتتاردى قىسقا نۇسقاداعى وقۋلىق بەتتەرى مەن ينتەرنەت جەلىسىندەگى شاعىن اقپاراتتارمەن عانا شەكتەلەتىندىكتەن, بۇل سوعىس ەل ومىرىندەگى جاي عانا تاريحي كەزەڭ رەتىندە قارالاتىندىعىن دا مويىنداۋعا ءماجبۇرمىز. كەزىندە « ۇلى وتان سوعىسى» دەپ اتالعان, سوڭعى جىلدارى «ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس» دەپ ءوزىنىڭ شىن مانىندەگى اتاۋىن يەلەنگەن سول ءبىر قاسىرەتتى جىلدارداعى قازاق ۇلتى وكىلدەرىنىڭ قاھارماندىق ىستەرىن ەل جادىندا جاڭعىرتىپ, ولاردىڭ ۇلت تاريحىندا ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ – ءبىزدىڭ قاسيەتتى بورىشىمىز. بۇل – ءبىر جاعىنان العاندا, قان-مايداندا قازا بولعانداردىڭ رۋحىنا دەگەن شەكسىز تاعزىم بەلگىسى بولسا, ەكىنشى جاعىنان, جاس ۇرپاقتى وتانسۇيگىشتىككە تاربيەلەۋدىڭ بىرەگەي دە ءتيىمدى جولى.

ءبىر قۋانىشتىسى, ەلىنىڭ ەلدىگىن, جەرىنىڭ تۇتاستىعىن ساقتاپ قالۋ جولىندا عاسىرلار بويى كۇرەسكەن جانە سول ءبىر سىن ساعاتتاردا ەشبىر وسالدىق تانىتپاعان اتا-بابامىزدىڭ ەرلىك رۋحى, ءسوز بولىپ وتىرعان سوعىس بارىسىندا دا جارقىراي كورىنگەندىگىن, جاۋىن جانىشتاۋدا ۇلت ۇلاندارى ۇنەمى العى شەپتەن تابىلعاندىعىن دالەلدەيتىن دە­رەككوزدەر شىنداپ ىزدەگەندەرگە, قۇدايعا شۇكىر, ءالى دە بولسا تابىلىپ جاتىر.

 وسى دەرەكتەردى جۇيەلى تۇردە جيناقتاۋ, قانداستارىمىزدىڭ مايداندا جاريا بولعان قاھارماندىق كەلبەتىن ءوز حالقىمىزعا, قالا بەردى بۇكىل الەمگە ۇلكەن ماقتانىشپەن دارىپتەۋ ءبىزدىڭ مىندەتىمىز. سول ماقساتتا ىزدەنىستى كوپ جىل بۇرىن باستاعان بولاتىنبىز, ول ەڭبەگىمىز جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىنا وراي قازاقستاندىقتاردىڭ, ءبىرىنشى كەزەكتە, قازاق ازاماتتاردىڭ جاساعان ەرلىكتەرى تۋرالى تولىققاندى ماعلۇماتتار جيىنتىعىنىڭ ءبىر جۇيەگە كەلتىرگەن, جالپى كولەمى 20376 پاراقتى قۇرايتىن 48 توم كىتاپ بولىپ شىقتى. ونىڭ ىشىندە ەشقاشان ەشقايدا شىقپاعان بىرەگەي ماتەريالدار بار. مىسالى, سوعىس اياقتالۋعا جاقىنداعان سوڭعى ءساۋىر ايىندا بەرليندى بومبالاۋعا 300 ۇشاق قاتىسىپ, ولاردان تەك توعىز ۇشقىش بەرلينگە وتە العان, قالعانى ءتىرى قالماعان. توعىز ۇشقىشتىڭ ۇشەۋى قازاق. سول ۇشقىشتار تۋرالى ەش جەردە جاريالانباعان قۇندى ماتەريالدار بار. سونداي-اق قازاق وفيتسەرلەرىن 1995 جىلعا دەيىن تەك 500 عانا بولدى دەپ كەلدى, شىندىعىندا ولاردىڭ سانى 12493 بولعان. وكىنىشكە قاراي, 16 قانداسىمىز كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ەكى رەتتەن ۇسىنىلىپ الا الماي قالعان.

بۇل ماتەريالداردى بارلىق ەۋروپا ەلدەرىنەن, ونىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ تمد-نىڭ ءۇش ەلى بار – ۋكراينا, بەلورۋسسيا, رەسەي ارحيۆتەرىنەن جينادىق. بۇدان وزگە, قازاقستاننىڭ لاتۆياداعى ەلشىسى باۋىرجان مۇحامەدجانوۆتىڭ تىكەلەي ىقپالىمەن ۇلى وتان سوعىسىنداعى قازاقستاندىقتار تۋرالى ريگا ارحيۆىنەن ءبىراز ماتەريال تابىلدى. وسى اۋقىمدى شارۋا­دا جوباعا جەتەكشىلىك جاساپ, ونىڭ ءساتتى بولۋىن حالىقارالىق دارەجەدە ۇيلەس­تىرۋ, قولجازباسى دايىندالعان ءاربىر كىتاپتى مۇقيات ساراپتامادان وتكىزىپ, جۇمىس بارىسىن ۇنەمى قاداعالاپ, ۇجىم مۇشەلەرىنە ناقتى اقىل-كەڭەستەر بەرىپ, بۇرىن-سوڭدى جارىق كورگەن ماتەريالداردى قايتادان زەردەلەۋ مەن تولىقتىرۋ, جاڭا دەرەكتەر ىزدەۋ بارىسىندا ايلاپ-جىلداپ ارحيۆتەردە وتىرۋ, جاڭادان تابىلعان ياكي قايتادان زەردەلەنگەن ماتەريالداردى ءبىر جۇيەگە كەلتىرۋ, جۇيە­لەنگەن ماتەريالداردى رەداكتسيالاۋ, ولاردى توم-تومعا توپتاستىرىپ, الدىن الا بەلگىلەنگەن جوسپارعا سايكەس ۋاقتىلى باسپادان شىعارىپ, ىزدەگەن ماتەريالعا قول جەتكىزۋ بارىسىندا تۋىندايتىن ادامي جانە قارجىلىق كەدەرگىلەردى ەڭسەرۋ جولدارى وڭاي بولعان جوق. كىتاپتاعى ماتەريالداردى جيناقتاپ, بۇكىل اقپاراتتىڭ رەسمي قۇجاتتارمەن راستالۋىن قامتاماسىز ەتۋدە جۇماباي دوسپانوۆتىڭ, جيناقتاعان قولجازبانى ادەبي قالىپقا كەلتىرىپ باسپادان شىعارۋدا قويشىعۇل جىلقى­شيەۆ­تىڭ ەڭبەگى وراسان زور. بۇل ۇلان-عايىر ەڭبەك – ەلىمىزدىڭ اسكەري عىلىم سالا­سىن دامىتۋعا قوسقان ۇلەسىمىز رەتىن­دە «قازاقستاندىق قاھارمانداردى» قايتا ءتىرىلتىپ, جۇرتىمىزدىڭ جادىن جاڭعىر­تار 48 تومدىق تاريحي قازىنا بولىپ قوسىلدى.

ءبىز بۇدان وزگە تاعى دا بيىلعى جەڭىستىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا بىرنەشە ەستەلىك, جيناق شىعاردىق. سونىڭ ءبىرى – اباي تاسبولاتوۆپەن بىرىگىپ ازىرلەگەن «قازاقستان – ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا» دەگەن اتاۋمەن شىققان كىتاپ. كىتاپتا سوعىس ارداگەرلەرى مەن بەيبىت حالىقتىڭ ەرلىك ىستەرى 3 تىلدە سۋرەتتەلىپ, سوعىستاعى ادامداردىڭ بىرلىگى, باۋىرمالدىعى, ەرلىگى, وتانسۇيگىشتىگى قامتىلدى. سول كەزدەگى سۇراپىل سوعىسقا 1 ملن 500 مىڭ قازاقستاندىق قاتىسىپ, ولاردىڭ جارتىسىنان استامى مايداننان ورالماعاندىعى تۋرالى جازىلعان بولاتىن. وسى جيناق تمد ەلدەرى اراسىندا جاريالانعان بايقاۋدا «جەڭىس» اتالىمى بويىنشا جۇلدەلى 1-ورىنعا يە بولدى. كىتاپ سوعىستا قايتىس بولعان جانە سوعىس ازابىن تارتىپ ءتىرى قالعان سوعىس ارداگەرلەرىنە جانە جەڭىستى جاقىنداتقان اكەلەر مەن اتا­لارعا دەگەن قۇرمەت. ولار تۋرالى ەستەلىكتەر جازىلعان كىتاپتار قازاق­ستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ ۇيىندە تۇرسا ارتىق بولماس. سونداي-اق بۇل كىتاپتاردى وڭىرلەردەگى كىتاپحانالارعا جىبەردىك.

بيىلعى جەڭىستىڭ 75 جىلدىعىن ويلاعانداي اتاپ وتە الماساق تا, ءبىزدىڭ ارداگەرلەردىڭ قاتىسۋىمەن, وڭىرلەردە بارلىق اتالعان ساقتىق شارالارى ساقتالا وتىرىپ, سوعىس ارداگەرلەرىن ەسكە الۋعا ارنالعان شارالار ءوز جالعاسىن تاپتى. سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ەرلىگىنە تاعزىم رەتىندە ءتۇرلى اكتسيالار مەن پاتريوتتىق اندەر جانە ولەڭدەر بايقاۋى, فوتو-كورمەلەر ۇيىمداستىرىلدى. سونداي-اق جەرگىلىكتى ارداگەرلەردى ەستە ساقتاۋ ماقساتىندا « ۇلى جەڭىس ەشقاشان ۇمىتىلمايدى», «ۆەليكايا پوبەدا ۆ پامياتي ناۆەكي» كىتابى نۇر-سۇلتان قالاسى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ باستاماسىمەن, وسى وڭىردەن شىققان بارلىق كەڭەس وداعىنىڭ باتىرلارى مەن قازىرگى كوزى ءتىرى ۇلى وتان سوعىسى مايدانگەرلەرى جانە تىل ارداگەرلەرى جايلى جازىلىپ, باسىلىپ شىقتى. وندا كەڭەس وداعى باتىرلارىنىڭ قاھارماندىق ەرلىك جولدارى مەن ارامىزدا جۇرگەن جەرگىلىكتى سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ مايدان جولدارى جانە سوعىس جىلدارى تىلدا ەڭبەك ەتكەن ادامداردىڭ تولاسسىز ەڭبەگى باياندالادى.

بيىل جەڭىستىڭ 75 جىلدىعى قار­ساڭىندا «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ قابىل­دانعان بولاتىن. جاڭا زاڭ اياسىندا ارداگەرلەردىڭ 5 الەۋمەتتىك ساناتى انىقتالدى. اتاپ ايتقاندا, وتان سوعى­سىنىڭ ارداگەرلەرى, وزگە مەملەكەتتەردىڭ اۋماقتارىندا ۇرىسقا قاتىسقاندار, وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرلەرىنە تەڭەس­تى­رىلگەندەر جانە ەڭبەك ارداگەرلەرى مەن باسقا دا ساناتتاعى ازاماتتار. وسى­لايشا ارداگەرلەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ قادامدارى ناقتىلاندى. ولاردىڭ قۇ­قىقتارى ەندى وسى قۇجات اياسىندا قورعا­لادى. ۋاقىت وتە قوعامنىڭ دامۋىنا قاراي «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭعا وزگە­رىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ بولا­شاق­تىڭ ەنشىسىندە.

ارداگەرلەردىڭ جۇمىسى سوڭعى جىلدارى زامان تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن جاڭا ادىسكە كوشتى. سوعان وراي ارداگەرلەر قاۋىمىنىڭ اتقارار جۇگى دە ورا­سان بولماق. قوعامدا بولىپ جاتقان قاي وقيعالار دا بىزگە جاقىن. اتاپ ايت­قاندا, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلار باعاسىن تۇراق­تاندىرۋ, تۇرعىن ءۇي ماسەلەسى, دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىن دامىتۋ, ءبىلىم سالاسى, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسىن ىسكە اسىرۋ ماسەلەلەرى ارداگەرلەردى تولعاندىراتىنى بەلگىلى.

 مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋى ەلىمىزدىڭ ءارى قاراي دامۋىنىڭ كەزەكتى قادامى. قوعامنىڭ دامۋىندا بولىپ جاتقان ءتۇرلى وزگەرىستەردىڭ ءمان-جايىن ءبىلىپ, ونى حالىق اراسىندا ناسيحاتتاپ ءجۇرۋ ءبىزدىڭ ارداگەرلەردىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى.

باقتىقوجا ىزمۇحامبەتوۆ,

پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى,

رەسپۋبليكالىق «ارداگەرلەر ۇيىمى» ورتالىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى