حاكىم رۋحىنا تاعزىم

بۇگىنگى ەلباسى ماقالاسىنىڭ تاريحي قۇندىلىعى – حاكىم ابايدىڭ ءىلىمىن, ۇرپاقتار ساباقتاستىعى رەتىندە جالعاس­تىرا وتىرىپ, تاۋەلسىز ەلدىڭ ۇرپاعىنا امانات ەتۋ. ماقالادا – قازاق حالقىنىڭ كونە ءداۋىرى, قازاق حاندىعىنىڭ ىدىراۋى, حالىقتىڭ ءوز جەرىندە بوداندىققا ءتۇسۋى, كەڭەس يمپەرياسىنىڭ ساياسي ءمانى جان-جاقتى تالدانادى. ىقىلىم زامان­نان كەلە جاتقان تاۋەلسىز جاس مەملەكەتتىڭ نەگىزىن سالۋ يدەياسى, تاۋەلسىزدىك ارمانى ءححى عاسىردا حاكىم اباي ىلىمىمەن قارۋلان­عان ەلباسى ساياساتىنىڭ ومىرشەڭدىگىن ايقىندادى.

ەلباسى ابايدى تانۋدىڭ العاشقى باسپالداقتارىنا بەسىكتە جاتىپ ەسىتكەن انا ءالديى مەن بالالىق شاعىندا تىڭداعان قازاق حالقىنىڭ اۋىز ادەبيەتىندەگى قيسسالار مەن اڭىز-اڭگىمەلەردى جادىنا ءسىڭىرىپ ءوسۋ ارقىلى قادام باسقان ەدى. اباي الەمىنە دەگەن قۇشتارلىق وسىلاي باستالعان ەدى. حح-ءححى عاسىرلاردىڭ دارابوز تۇلعاسى تۇڭعىش پرەزيدەنت سەمەي پوليگونىن جاۋىپ, ەلىمىزدىڭ استاناسىن كوشىرىپ, مەملەكەتتىك شەكارانى بەكىتىپ, جەر بەتىندە تەڭدەسى جوق ينستيتۋت سانالاتىن حالىق اسسامبلەياسىن قۇرىپ, ابايدىڭ 150 جىلدىعىن يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتاپ ءوتىپ, تۇركىستان قالاسىن رۋحاني استانا ەتىپ, وبلىس ورتالىعىنا كوشىرۋ سىندى دۇنيەلەردى جۇزەگە اسىردى. ءيا, بۇل ماسەلەلەر ءوز كەزەگىندە تاريحي شەشىمىن تاۋىپ, ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىلىس بەردى.

ماقالادا تۇڭعىش پرەزيدەنت حالقى­مىزدىڭ جانە وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ابايدىڭ «تولىق ادام» يدەياسىمەن ءومىر سۇرۋىنە باعىت-باعدار بەرىپ وتىر. «تولىق ادام» ءىلىمىنىڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ىزگىلىك يدەياسىنا سۇيەنگەن بۇل ءىلىم – ۇلى دالانىڭ ۇلى عۇلامالارىنان قالعان رۋحاني مۇرالار جۇيەسىنىڭ زاڭدى جالعاسى. الىپ ەر توڭانىڭ «اقي» نەمەسە «جومارتتىق» ءىلىمى, ءال-ءفارابيدىڭ «پاراساتتى ادام» ءىلىمى, قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ ء«حال» ءىلىمى, ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «جاۋانمارتتىلىك» ءىلىمىنىڭ جالعاسى بولىپ تابىلاتىن ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمىن ەلباسى دامىتا وتىرىپ, جادىگەردەي ساقتالعان رۋحاني قۇندىلىقتى جاڭا زامان يدەولوگياسىنا اينالدىردى.

ەلباسى بىرلىكتى تۋ ەتىپ, حاكىم ابايدىڭ «ىستىق قايرات, نۇرلى اقىل ءھام جىلى جۇرەك» يدەياسى نەگىزىندە ءومىر سۇرۋگە ۇندەيدى. بۇل – بۇگىنگى ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمىنىڭ نەگىزى. بۇل تۋرالى ابايدىڭ:

اقىل, قايرات, جۇرەكتى بىردەي ۇستا,

سوندا تولىق بولاسىڭ ەلدەن بولەك, –

دەگەن سوزدەرىندەگى ناعىز «تولىق ادام» ءىلىمىنىڭ ءنارىن بويىنا سىڭىرگەن ەل­باسى وسى يدەيانى ماقالانىڭ وزەگى ەتكەن. سونىمەن قاتار بۇگىنگى قازاق قوعامى ءۇشىن جانە بۇكىل تۇركى رۋحانياتى ءۇشىن «تولىق ادام» ءىلىمىن ناسيحاتتايتىن ۇلى ابايدىڭ «كيتاب تاسديق» شىعارماسىن نەگىزگە العان. ەلباسىنىڭ تاعىلىمعا تاعزىم مەن حالىقتىڭ ۇلتتىق ساناسىن كوتەرۋدەگى ءمانى مەن مازمۇنى تەرەڭ ماقا­لالارى نەگىزىن­دە قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا تۇڭعىش رەت ابايدىڭ «تولىق ادام» ءىلىمىنىڭ تەمىرقازىعىنا اينالعان «كيتاب تاسديق» شىعارماسىنىڭ ترانسكريپتسياسى جاسالىپ شىقتى. مىنە, مۇنداي ەڭبەكتەردىڭ بارلىعى ەلباسىنىڭ «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىپ جاتقانى ايقىن. بۇل جۇمىستار تۇڭعىش پرەزيدەنت ايتىپ وتكەن «اباي اماناتىنا» ادالدىقتان تۋىندايتىن دۇنيەلەر. سونداي-اق نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ماقالاسىندا عىلىم تۋرالى دا وي تولعايدى. «اباي قانشاما تاس قاپاس زاماندا ءومىر سۇرسە دە, بولاشاققا ۇمىتپەن كوز تىكتى. ول ولەڭ­دەرىندە «...كوكىرەگى سەزىمدى, ءتىلى ورامدى» جاستارعا ۇلگى بەرمەك ءۇشىن عيبرات ايتتى. «بىلىمدىدەن شىققان ءسوز, تالاپتىعا بولسىن كەز» دەي وتىرىپ, «دۇنيە دە ءوزى, مال دا ءوزى, عىلىمعا كوڭىل بولسەڭىز» دەگەن تا­عى­لى­مىن ۇيرەتتى» دەيدى. ءيا, عىلىم – بۇكىل وركە­نيەت اتاۋلىنىڭ وزەگى, مەملەكەتتىڭ تۇتقا­سى مىعىم, تۇعىرى بەرىك بولۋى ءۇشىن عىلىم­نىڭ الاتىن ورنى بولەك. بۇل تۋرالى ۇلى اباي:

اقىل دا, اشۋ دا جوق, كۇلكى دە جوق,

تۋلاپ, قايناپ ءبىر جۇرەك قىلادى الەك.

بىرەۋىنىڭ كۇنى جوق, بىرەۋىنسىز,

عىلىم – سول ۇشەۋىنىڭ ءجونىن بىلمەك, –

دەگەن سوزىنەن-اق بۇگىنگى جاھاندانۋ داۋىرى­نە قاجەتتى عىلىمي كرەاتيۆتى وي قوزعاعا­نىن انىق اڭعارۋعا بولادى.

بۇل ماقالانىڭ نەگىزگى ءمانى سوندا, تاۋەل­­سىز ەلىمىزدىڭ بولاشاعىنا اسا ءمان بەرىپ, ماقالانىڭ تاريحي-مەمۋارلىق ماز­­مۇنىن كەلەسى ۇرپاققا امانات ەتۋدە. اباي وسيەت ەتكەن ىزگىلىكتەر, اباي شىعار­ماشى­لىعى تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ تۇعىرلى بولۋ جولىندا ەلباسىنىڭ ۇلت بىرلىگى, ۇلتارالىق تاتۋلاستىق, ساباقتاستىق ۇلت قۇندىلىقتارىن ساقتاۋدا ساياسي ۇستانىمى بولدى. ۋاقىت ءبىر ورنىندا تۇرمايدى, وزگەرەدى, سونىمەن قاتار ادامداردىڭ دا كوز­قاراسى وزگەرەدى, بىراق ءححى عاسىردا ءوز ءبىلىمى مەن عىلىمىن دامىتا الماعان ەلدىڭ تىعىرىققا تىرەلەتىنى انىق. بۇل دۇنيە­جۇزىلىك الپاۋىت ەلدەرمەن قاتار تۇراتىن مەملەكەتىمىزدىڭ لەگيتيمدىلىگىن, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن كەيىنگى بۋىنعا مۇرا ەتىپ وتىر. ەلباسى ابايدىڭ:

باس-باسىنا بي بولعان وڭكەي قيقىم

مىنەكي, بۇزعان جوق پا ەلدىڭ سيقىن, –

دەگەن ءسوزىن مەڭزەي وتىرىپ, ەلدى بىرلىككە شاقىرىپ, ماڭگىلىك ەل يدەياسىنا ۇندەپ وتىر. ينتەرناتتا وقىپ جۇرگەن قازاق بالالارى بۇگىنگى تاۋەلسىزدىكتىڭ ارقاسىندا «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن الەمنىڭ ءار تاراپتارىنداعى وزىق جوعارى وقۋ ورىندارىندا ءبىلىم الىپ, ەلگە قىزمەت ەتۋدە. ەلباسى ايتقان «اباي اماناتىن» دارىپتەپ, جاس بۋىننىڭ رۋحاني تالعامىن قالىپتاستىرۋ جولىنان قالىس قالمايىق, اماناتقا ادال بولايىق, اعايىن!

داريا قوجامجاروۆا,

م.اۋەزوۆ اتىنداعى وقمۋ رەكتورى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,

ۇعا اكادەميگى