پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ حالىققا جولداۋىندا مەملەكەتتىك جوسپارلاۋ جۇيەسىندە ادام رەسۋرستارىن بارىنشا جۇمىلدىرۋ ماسەلەسى جان-جاقتى زەردەلەنگەن.
مەملەكەت باسشىسى 2020-2022 جىلدارعا ارنالعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت زاڭىنا سايكەس, 2021 جىلدىڭ قاڭتار ايىنان باستاپ مۇعالىمدەردىڭ ەڭبەكاقىسىن 25%-عا, مادەنيەت سالاسىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىن 35%-عا, الەۋمەتتىك سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسىن 30-60%-عا دەيىن كوبەيتۋ جونىندە شەشىم قابىلدادى. بۇل ماقساتقا الداعى ءۇش جىلدا قوسىمشا 1,2 ترلن تەڭگە بولىنەدى. توتەنشە جاعداي كەزىندە تۇرمىسى تۇرالاعان, كۇنكورىس كوزىنەن ايىرىلعان حالىقتىڭ وسال توپتارىنا الەۋمەتتىك كومەك كورسەتىلۋدە.
مەملەكەت باسشىسى «ەڭبەكاقىسى از مەملەكەتتىك قىزمەتتىڭ قوعام ءۇشىن پايداسىنان زيانى كوپ. بۇل ماسەلەگە جەتە نازار اۋدارماۋ كەرى كەتۋگە, بىلىكتىلىك پەن باستاماشىلدىقتان ايىرىلۋعا, سونداي-اق ەڭ سوراقىسى, جەمقورلىققا اكەپ سوقتىرادى» دەي كەلە ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋدى تاپسىردى.
ەڭبەكاقى تولەۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ شارالارى
ەڭبەك – ءوندىرىس فاكتورلارىنىڭ ءبىرى جانە ونىمدىلىك پەن حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىنا اسەر ەتەدى, ادامنىڭ قوعامداعى ورنىن انىقتايدى. ەڭبەكتىڭ ەكونوميكالىق ءرولى – نارىقتى تاۋارلار مەن قىزمەتتەرگە قانىقتىرۋ ارقىلى ادامنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرۋ. ەڭبەكتىڭ الەۋمەتتىك ءرولى – ءوندىرىستىڭ دامۋى مەن جەتىلدىرىلۋى حالىقتىڭ كوبەيۋىنە, ونىڭ ماتەريالدىق جانە مادەني دەڭگەيىنىڭ جوعارىلاۋىنا قولايلى اسەر ەتەتىندىگىندە.
نارىقتىق قاتىناستارعا كوشۋ حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋىندا گەندەرلىك كەمسىتۋشىلىكتىڭ, جاستاردىڭ جۇمىسسىزدىعىنىڭ, «جۇمىس ىستەيتىن كەدەيلەر» فەنومەنىنىڭ, كەپىلدەندىرىلگەن الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ جوقتىعىن, ماۋسىمدىق جۇمىستىڭ دامۋىنا سەرپىن بەرەدى. بۇلاي بولاتىنداي سەبەبى دە بار. بىرىنشىدەن, حالىقتىڭ تومەن اقىلى جۇمىسپەن قامتىلۋى. ەكىنشىدەن, جۇمىسسىزدىق سەبەبىنەن كەدەيلىكتىڭ ارتۋى. كەدەيلىك – ءۇي شارۋاشىلىعىنا ءتان قۇبىلىس. ال تومەن جالاقى تەك جەكە ادامداردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋ جاعدايىن سيپاتتايدى.
ەڭبەك نارىعىندا ايتارلىقتاي تومەن اقى تولەنەتىن جۇمىس ورىندارىنىڭ بولۋى وتكىر الەۋمەتتىك پروبلەما سانالادى. مۇنداي جۇمىس ورىندارىن يەمدەنەتىندەر ءۇشىن بولاشاقتا كەدەيلىك پەن جۇمىسسىز قالۋ قاۋپى تۋادى, الەۋمەتتىك پروبلەمالاردىڭ سانىن ودان ءارى كوبەيتەدى. قازىرگى كەزدە ەڭبەك نارىعى رەتسەسسياعا ەداۋىر دارەجەدە بەيىمدەلدى, ەلىمىزدە جۇمىسسىزدىق از.
ەڭبەك نارىعى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن نەلىكتەن ماڭىزدى؟ تۇرعىن حالىقتى «از جالاقى» تولەنەتىن جۇمىسپەن قامتۋ تىعىرىققا تىرەلەتىن جاعداي ما, ودان شىعۋدىڭ جولى بار ما؟ جوق الدە ەڭ تومەنگى جالاقى جاقسى جۇمىسقا اپاراتىن جولداعى ۋاقىتشا ەپيزود پا؟ بۇل سۇراقتارعا جاۋاپتى ەڭبەك نارىعىنداعى ەكونوميكالىق ساياسات انىقتايدى, ءارتۇرلى ەلدەر ءۇشىن بۇل جاۋاپ ءارتۇرلى بولۋى مۇمكىن.
ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىن قالىپتاستىرۋ مەحانيزمى
«ەڭ تومەنگى جالاقى» تولەنەتىن جۇمىس ورىندارىن «جوعارى جالاقى» ساناتىنداعى بىلىكتىلىكتەن اجىراتۋ ءۇشىن ءارتۇرلى كريتەريلەر قولدانىلادى. ورتاشا جالاقى مولشەرلەمەسىنىڭ ۇشتەن ەكى بولىگىنەن كەم جالاقى تابۋ «از جالاقى» تولەنەتىن جۇمىس دەپ ەسەپتەلەدى. ەڭبەك نارىعىندا جالاقىسى تومەن جۇمىس ورىندارى ارقاشان بولعان. ايتالىق ەۋروپالىق وداق ەلدەرىنىڭ ەڭبەك نارىعىندا جالاقىسى تومەن جۇمىس ورىندارىنىڭ ۇلەسى – 17%, شۆەتسيادا – 3%, لاتۆيادا – 26%. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق پەن دامۋ ۇيىمى نارىقتىق ەكونوميكاسى بار 34 ەلدىڭ قوعامداستىعىندا جانە دامۋشى ەلدەردە بىرىڭعاي ۇلتتىق ەڭ تومەنگى جالاقى بەلگىلەنگەن. رەسەي مەن اقش-تا ايماقتاردىڭ كليماتتىق, ەكونوميكالىق جانە باسقا جاعدايلارىنا بايلانىستى ەڭ تومەنگى جالاقى سوماسىن بەلگىلەۋگە قۇقىعى بار. جاپونيادا بىرىڭعاي ۇلتتىق جالاقى مينيمۋمى جوق, ەلدىڭ ءار ايماقتارىندا وزىنە ءتان ەرەكشەلىكتەرى ەسكەرىلە وتىرىپ ەڭ تومەنگى جالاقى سوماسى بەلگىلەنەدى. ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى گەرمانيادا ۇلتتىق دەڭگەيدە تەك 2014 جىلى بەلگىلەندى. گەرمانيادا جۇمىسسىزدىقتىڭ تۇبەگەيلى تومەندەۋىنە الىپ كەلگەن مەملەكەتتىك ساياسات – حارتتس رەفورماسى. بۇل جۇمىسسىزدىققا قارسى كۇرەستىڭ ەڭ ءتيىمدى قۇرالى بولدى. گەرمانيادا حارتتس رەفورماسى بويىنشا جاردەماقى تولەۋ – جۇمىسپەن قامتۋ ساياساتىنىڭ ءداستۇرلى ءپاسسيۆتى ءتۇرى, وقىتۋ جانە قايتا دايارلاۋ باعدارلامالارىن بەلسەندى تۇردە وتكىزۋ سياقتى قاراما-قارسى ستراتەگيالار قاتار جۇرگىزىلدى. كوپتەگەن دامىعان ەلدەر بەت بۇرعان ەڭبەك نارىعىن يكەمدى ەتۋ ساياساتى, ەڭبەك ونىمدىلىگى تومەن جۇمىسشىلارعا جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشتى.
تومەن جالاقى تولەنەتىن سالالاردى جەتىلدىرۋ شارالارى قانداي؟
پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن 1 قاڭتاردان باستاپ ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى 1,5 ەسەگە ءوستى. بۇل 42 500 تەڭگەنى قۇرايدى. ەڭ تومەنگى جالاقى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس شەگىنە بايلانىستى بولمايدى. قازاقستانداعى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس مولشەرى: 2020 جىلدىڭ 1 قاڭتارى مەن 31 ناۋرىزى ارالىعىندا – 31 183 تەڭگە. 2019 جىلدىڭ 1 قاڭتارىمەن سالىستىرعاندا بۇل ءمان 5%-عا ءوستى (29 698 تەڭگەدەن 31 183 تەڭگەگە دەيىن). 2020 جىلدىڭ 1 ساۋىرىنەن باستاپ – 32 668 تەڭگە. بۇل بارلىق سالا بويىنشا ءتۇرلى مەنشىك نىساندارىنداعى كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەيتىن 1 ملن 300 مىڭ ادامنىڭ ەڭبەكاقىسىن تىكەلەي قامتيدى. بيۋدجەتتىك مەكەمەلەردە جۇمىس ىستەيتىن 275 مىڭ قىزمەتكەردىڭ ەڭبەكاقىسى كوبەيىپ, ورتا ەسەپپەن 35%-عا وسەدى. ەڭ تومەنگى جالاقىنى ءوسىرۋدىڭ ناتيجەسىندە 6 ملن-نان استام جالدامالى جۇمىسكەردىڭ يەمدەنەتىن تابىسى سالىقتان بوساتىلاتىن كىرىس كولەمىنىڭ ۇلعايۋى ەسەبىنەن جىلىنا 15 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوبەيەدى.
مۇعالىمدەردىڭ, الەۋمەتتىك, مادەنيەت سالالارىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ ەڭبەكاقىسىنا نەلىكتەن ەرەكشە كوڭىل بولىنۋدە؟ سەبەبى ادام كاپيتالى بولاشاق تابىستىڭ قاينار كوزى جانە قوعام قاجەتتىلىكتەرىن قاناعاتتاندىرادى. سونىمەن قاتار وسى ەڭبەككەرلەردىڭ ادام كاپيتالى كەلەسى ۇرپاققا ادام كاپيتال قالىپتاستىرۋ ءۇشىن پايدالانىلادى. اتا-انالار ۇرپاعىن ماتەريالدىق تۇرعىدان قامتىپ قانا قويماي, ءبىلىم مەن داعدىلاردىڭ اۋىسۋىن قامتاماسىز ەتەدى جانە قوعامنىڭ تۇراقتىلىعىن ساقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ەڭبەككە قابىلەتتى جاستاعى ادامداردىڭ جۇمىسى, باسپاناسى بار, بىراق ولاردىڭ جالاقىسى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن تومەن بولسا كەدەيلەر ساناتىنا جاتادى. ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرىن رەتتەۋ, جالاقىسى تومەن جۇمىسشىلاردى قولداۋ جانە الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكپەن كۇرەسۋ مەملەكەت تاراپىنان اتقارىلىپ جاتقان ءىس. بىراق بۇل قۇرال ءاردايىم دۇرىس جۇمىس ىستەي بەرمەيدى. ويتكەنى ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى وسەتىن بولسا, بىلىكتىلىگى تومەن جۇمىسشىلار اراسىندا جۇمىسسىزدىق كوبەيەدى. سەبەبى بىرىنشىدەن, ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى وسسە, جۇمىس بەرۋشىنىڭ شىعىندارى كوبەيەدى. ويتكەنى جۇمىسشىلاردىڭ جالاقىسىن تولەۋگە بۇرىنعىدان كوبىرەك اقشا جۇمساۋى كەرەك. بۇل جۇمىس بەرۋشىگە ءتيىمسىز. جالاقىسى تومەن جۇمىسشىلاردى جالدايتىن فيرمالاردىڭ نارىقتان شىعىپ كەتۋ قاۋپى تۋادى. ەكىنشىدەن, جۇمىسكەرلەردىڭ زاڭدى نارىقتان «كەتۋىنە», بەيرەسمي ەڭبەك نارىعىنىڭ كەڭەيۋىنە ىقپال ەتەدى. ۇشىنشىدەن, ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ مولشەرىن كوتەرۋ تومەن جالاقى الاتىنداردى جۇمىسسىزدىققا نەمەسە ەكونوميكالىق ارەكەتسىزدىككە يتەرمەلەيدى.
جالاقىنى قالىپتاستىرۋ مەحانيزمىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى ەڭبەك نارىعىنا اسەرى ەلەۋلى نەگىزگى ينستيتۋتتارى بار. اتاپ ايتقاندا, ەڭبەك زاڭناماسى, ەڭ تومەنگى جالاقى مولشەرى, جۇمىسسىزدىققا تولەنەتىن جاردەماقى.
ەڭ تومەنگى جالاقى قۇبىلىسىن جان-جاقتى باعالاۋ تەك تومەن جالاقى دەڭگەيىنىڭ ابسوليۋتتىك شكالاسىنا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ودان كۇتىلەتىن ناتيجەلەرگە دە بايلانىستى. ەگەر ءۇي شارۋاشىلىعىنىڭ تومەن جالاقى الاتىن وتباسى مۇشەسىنىڭ تابىسىنا قوسىمشا جەتكىلىكتى بالاما تابىسى بار بولسا, وندا وتباسى كەدەي ەمەس. وتباسىندا بىرنەشە از جالاقى تولەنەتىن جۇمىسشىلاردىڭ بولۋى كەدەيلىك قاۋپىن كۇرت ارتتىرادى. تومەن اقى تولەنەتىن جانە جوعارى اقى تولەنەتىن جۇمىس ورىندارى سەگمەنتتەرىنىڭ ءبىر مەزگىلدە ءوسۋى «پولياريزاتسيا» دەپ اتالاتىن قۇبىلىسپەن بايلانىستى. تومەن جالاقى فەنومەنىنە دەگەن قىزىعۋشىلىق قازىرگى زاماندا ەكونوميكالىق تەڭسىزدىكتىڭ ارتۋىنا بايلانىستى الاڭداۋشىلىق تۋعىزۋدا. وسىنداي جۇمىس ورىندارىنىڭ سەگمەنتىن قىسقارتۋ تەڭسىزدىكتى ازايتۋدىڭ ءبىر مۇمكىندىگى رەتىندە قاراستىرىلۋدا.
«جۇمىس ءبىرىنشى كەزەكتە» ستراتەگياسىنىڭ سالدارى ەكى ءتۇرلى بولۋى مۇمكىن. بىرىنشىدەن, ەڭ تومەنگى جالاقى تولەنەتىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ ۋاقىت وتە كەلە جالاقىنىڭ جوعارىلاۋىنا ىقپال ەتەتىن بولسا, وندا بۇل «جۇمىس ءبىرىنشى كەزەكتە» ستراتەگياسىنىڭ پايداسىنا سالماقتى دالەل. ەكىنشىدەن, جۇمىسشىلار از جالاقى تولەنەتىن جۇمىس ورىندارىنان تەز ارادا جۇمىسسىزدىق جاعدايىنا قاراي جىلجىپ كەتسە نەمەسە ادامدار «از جالاقى» جاعدايىنا «قامالىپ» قالسا دا ستراتەگيانىڭ زيانى بار.
جالاقىسى تومەن جۇمىس ورىندارىن كوبەيتۋ تۇرعىن حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋدى جانە جۇمىسسىزدىقتى تومەندەتۋگە كومەكتەسەدى. ەڭبەك نارىعىنداعى جۇمىس كۇشىنە دەگەن سۇرانىس, ۇسىنىس كوپتەگەن تومەن ءونىمدى جۇمىسشىلاردىڭ جۇمىسسىزدىق تولەمدەرىنىڭ, ەڭ تومەنگى جالاقىنىڭ جانە جالاقىعا سالىناتىن سالىقتاردىڭ جوعارى بولۋىنا بايلانىستى.
تۇرعىنداردى اقىلى جۇمىسپەن قامتۋ ەكونوميكاداعى تۇراقتىلىققا اسەر ەتەدى. بىرىنشىدەن, كاسىپكەرلەر ونىمدىلىگى تومەن جۇمىسشىلاردى جالداۋعا مۇددەلى ەمەس, ولاردىڭ ەڭبەگىنەن تۇسەتىن كىرىسى شىعىنداردى وتەمەيدى. ەكىنشىدەن, مۇنداي جۇمىسشىلاردىڭ جۇمىسقا ورنالاسۋعا دەگەن ىنتالارى از. ويتكەنى ولاردىڭ جۇمىس ىستەگەندە تاباتىن تابىسى الەۋمەتتىك تولەمدەردەن كەم. قىسقاشا ايتقاندا, جۇمىس ىستەمەگەن ءتيىمدى. جاس بالالارى بار ايەلدەر, جاستار, جالعىزباستى ادامدار, ءبىلىمى جانە بىلىكتىلىگى تومەن ماماندار, كەزدەيسوق جۇمىسشىلار, شاعىن كاسىپورىنداردا جۇمىس ىستەيتىن ميگرانتتار ءۇشىن تومەن جالاقى الۋ قاۋپى جوعارى.
تومەن جالاقى تولەنەتىن جۇمىسشىلار جوعارى اقىلى جۇمىسشىلارعا قاراعاندا ورتاشا ءبىلىمى جانە تاجىريبەسى از. ادامداردىڭ تومەن جالاقى تولەنەتىن جۇمىس ورىندارىندا بولۋ فاكتىسىنىڭ ءوزى بولاشاقتا ولاردىڭ جوعارى جالاقى تولەنەتىن جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگىن ازايتادى. جالاقىسى تومەن جۇمىسپەن قامتۋ ادام كاپيتالىنىڭ جينالۋىن تەجەۋى مۇمكىن. فيرمالار «ناشار» جۇمىس ورىندارىندا جۇمىس ىستەيتىن جۇمىسشىلاردى وقىتۋدان باس تارتقاندىقتان نەمەسە بىلىكتىلىكتىڭ كاسىبي جوعالۋىنا بايلانىستى ونىڭ قۇنسىزدانۋىنا اكەلىپ سوقتىرادى. بولاشاقتا جوعارى اقىلى جۇمىسقا ورنالاسۋ مۇمكىندىگىن ازايتادى. سونىمەن قاتار جۇمىسشىلارعا تومەن جالاقى تولەۋدى فيرمالار ونىمدىلىكتىڭ تومەندىگى تۋرالى سيگنال رەتىندە قابىلداۋى مۇمكىن, بۇل اقىلى جۇمىس ورىندارىنا دەگەن ۇمتىلىستى جويادى.
مەملەكەتكە تاۋەلدىلىك ەڭبەك نارىعىندا جاڭاشا ارەكەتتەردى جاساۋدى تالاپ ەتەتىنى انىق. الايدا تومەن اقى تولەنەتىن جۇمىس ۋاقىتشا, جوعارى اقىلى جۇمىسقا «ترامپلين» ارالىق كەزەڭى دە بولۋى مۇمكىن. ال تومەن جالاقى ساياساتى ەكى نەگىزگى ەلەمەنتتى قامتۋى كەرەك. بىرىنشىدەن, ەڭبەك نارىعىندا سۇرانىسقا يە باسەكەگە قابىلەتتى ادام كاپيتالىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتاۋ. بۇل ماسەلە ەڭبەك نارىعىنان تىس وقىتۋعا جانە جۇمىس پروتسەسىندە وقۋعا تىكەلەي قاتىستى. ەكىنشىدەن, جۇمىسشىنى بۇكىل ءومىر بويى وقىتىپ سۇيەمەلدەۋ كەرەك.
قازاقستان ماماندانۋى جانە حالىقتىڭ تابىسى ءارتۇرلى ايماقتاردان تۇرادى. ناشار دامىعان ايماقتار ءۇشىن از تولەنەتىن جۇمىس كۇشى وتە ماڭىزدى. ايماقتار اراسىنداعى تەڭسىزدىكتى ازايتۋ جانە جۇمىس بەرۋشى كاسىپورىندار شىعىندارىن وتەۋى ءۇشىن ەڭ تومەنگى جالاقى جانە جۇمىسسىزدىق بويىنشا جاردەماقى مولشەرىن تەپە-تەڭدىك جاعدايىندا ۇستاپ تۇرۋ – ەكونوميكالىق ساياسات ءۇشىن وتە ماڭىزدى.
ءلاززات سپانقۇلوۆا,
ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى
الماتى