«Egemen Qazaqstan» باسىلىمى اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن الەمدەگى ماڭىزدى دا وزەكتى تاقىرىپتار جونىندە بىرەگەي كونتەنت دايىندايتىن Project Syndicate جوباسى ماقالالارىن جاريالاۋدى جالعاستىرادى.
بۇگىنگى نومىردە وقىرماندار نازارىنا ەكى ماقالا ۇسىنىپ وتىرمىز. بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى لاۋازىمىن اتقارعان شاشي تارۋر ماقالاسىندا پاندەميا سالدارىنان بۇۇ-نىڭ قىزمەتىنە وراسان نۇقسان كەلگەنىنە توقتالادى. اۆتور الەم ەلدەرىنىڭ جاھاندىق مۇددەدەن ۇلتتىق مۇددەنى جوعارى قويعانىنا قىنجىلىس ءبىلدىرىپ, ۇيىمدى رەفورمالاۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە ەكەنىنە ەكپىن بەرەدى.
ەۋروپالىق پارلامەنتتەگى يسپانيا دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى لۋيس گاريكانو بۇگىنگى ماقالاسىندا «برەكسيتتەن» كەيىنگى ەۋروپالىق وداقتاعى ءبىلىم سالاسىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى ءسوز قوزعايدى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, جاھاندىق دەڭگەيگە شىعۋ ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتەردەگى عىلىمدى دامىتۋعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋى ءتيىس. وسى ورايدا, اۆتوردىڭ ماقالاسى قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى جولداۋدا ء«ىرى بيزنەس وكىلدەرى وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ عىلىمي قىزمەتىن قامقورلىققا السا, نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى», دەگەن سوزىمەن ۇندەس شىعىپ وتىرعانىن اتاپ وتكەن ءجون.
بريۋسسەل – «برەكسيتتىڭ» كوپتەگەن كەرى اسەرىنىڭ ءبىرى جاھاندىق دەڭگەيدەگى ءبىلىم ورداسى سانالعان جۇيە ەكىنشى دەڭگەيلى وقۋ ورىندارىنا اينالىپ شىعا كەلدى. ۇلىبريتانيانىڭ كەتۋى سالدارىنان ەۋروپالىق وداق كەمبريدج, وكسفورد, UCL, يمپەريال كوللەدج لوندون جانە مەنىڭ سۇيىكتى ءۇيىم London School of Economics سەكىلدى جوعارى دەڭگەيلى ۋنيۆەرسيتەتتەردەن ايىرىلىپ قالدى.
سوراقىسى, «برەكسيت» ەۋروپالىق ساياساتكەرلەرگە وتە ىڭعايسىز بولاتىن شىندىقتىڭ بەتىن اشىپ بەردى. ەو-نىڭ قالعان ۋنيۆەرسيتەتتەرى الەمدىك رەيتينگتەگى جوعارى ورىندار تىزىمىنە ەنگەن جوق. QS World University Ranking-ءنىڭ 2020 جىلعى رەيتينگىندە ەۋروپالىق وداقتىڭ ەڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتى 50-ورىنعا تۇراقتاعان (Delft University of Technology). Academic Ranking of World Universities رەيتينگىندە ەو-نىڭ ەڭ ۇزدىك وكىلى University of Paris-Sud 37-ورىندا تۇر. Times Higher Education World University رەيتينگىندە ميۋنحەن ۋنيۆەرسيتەتى 32-ساتىعا جايعاسقان. سالىستىرىپ قاراساق, شۆەيتساريا, قىتاي, جاپونيا جانە شىعىس ازيانىڭ باسقا دا دامىعان ەلدەرىندەگى ءبىلىم وردالارى حالىقارالىق رەيتينگتەردىڭ كوبىندە ۇزدىكتەر قاتارىنا جاقىن ورنالاسقان.
الايدا ەۋروپالىق وداق وكىلدەرىنىڭ وسى شىندىقتى جوققا شىعارعانى ءجيى كەزدەسەدى. بىردە وسى ماسەلەنى ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ لاۋازىمدى قىزمەتكەرىنە قويعانىمدا «ونداي رەيتينگتەرگە سەنبەيمىن» دەپ جاۋاپ قايىرىپ, ەو-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ وقۋ ورىندارىنداعى جەتىستىك تۋرالى ايتىپ كەتتى.
دالىرەك ايتساق, ەۋروپالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر اراسىندا ورتا ساتىدان جوعارى ءبىلىم وردالارى جەتەرلىك. ماسەلەن, نيدەرلاند پەن شۆەتسيادا بىرنەشەۋى بار. بىراق, بىزگە جەتىسپەيتىنى – وتە ساپالى وقۋ ورىندارى. الەمنىڭ ەڭ ۇزدىك زەرتتەۋشىلەرىن كەز كەلگەن سالادا قىزىقتىرا الاتىن, جوعارى جالاقى ۇسىناتىن جانە قوماقتى زەرتتەۋ قورى بار ۋنيۆەرسيتەتتەر كەرەك.
شىندىق بىلاي. باسقا سالالارداعى سەكىلدى عىلىمدا دا تالانتتى زەرتتەۋشىلەردىڭ ۇستانىمى ۇقساس. ولار وزدەرى سەكىلدى ءبىلىمدى عالىمدارمەن جۇمىس ىستەگىسى كەلەدى. ال جەكە تالانتتاردى ۇستاۋ – وتە قىمبات.
وعان قوسا, قۇرلىقتاعى ۋنيۆەرسيتەت جۇيەسىنە, اسىرەسە گەرمانيادا, فرانتسيادا, يتاليا مەن يسپانيادا ەسكىرگەن, بيۋروكراتيالىق جانە ىشتەي باسقارۋ جۇيەسى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا سىرتتان قارجى تارتىپ, ونى ءتيىمدى باعىتقا جۇمساپ, ساپالى عالىمداردى جۇمىسقا تارتۋ قيىنعا سوعادى. ناتيجەسىندە, اتالعان ەلدەردىڭ بارىندەگى ەڭ ۇزدىك سانالاتىن ۋنيۆەرسيتەتتەر باياعى تانىمال كەزەڭىنىڭ ەلەسىمەن ءومىر سۇرەدى.
مۇنداي ماسەلەلەردىڭ سالدارى انىق بايقالادى. جەتكىلىكتى قاراجات پەن ءتيىمدى باسقارۋسىز ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەر جاساندى ينتەللەكت جانە بيوتەحنولوگيا سەكىلدى ماڭىزدى سالالاردا توپ باستاي المايدى. سونداي-اق زەرتتەۋگە بەيىمدەلگەن كوشباسشى وقۋ ورداسىنسىز ەۋروپالىق وداق جاھاندىق تەحنولوگيالىق جارىستان تىس قالادى. الەمدەگى پايداسى مول ەڭ ۇزدىك 15 كومپانيانىڭ سەگىزى امەريكالىق ەكەنىنە تاڭعالۋدىڭ قاجەتى جوق. ولاردىڭ ۇشەۋى جاپونياعا تيەسىلى. قىتاي, وڭتۇستىك كورەيا مەن تايۆاننىڭ ءبىر-بىردەن ۇلەسى بار. ەۋروپالىق وداق شەنەۋنىكتەرى وسى ءتىزىمنىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە دەن قويۋى ءتيىس.
اتالعان ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن ەو قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتىپ, باسقارۋدى جەتىلدىرەتىن قۇجات قابىلداۋى ءتيىس. قازىرگى تاڭدا بۇل باعىتتا ەرەكشە اقشا ءبولىپ وتىرعان – ەۋروپالىق زەرتتەۋ كەڭەسى. مەكەمە گەوگرافيالىق تەپە-تەڭدىككە قاراماستان تالانتتى دەربەس زەرتتەۋشىلەرگە ايقىن قولداۋ كورسەتەدى. وكىنىشتىسى, ەۋروپالىق كەڭەستىڭ شىلدەدەگى قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى قورىن قۇرۋ تۋرالى كەلىسىمىنە سايكەس ەۋروپالىق زەرتتەۋ كەڭەسىنە ءبولىنۋى ءتيىس قاراجاتتىڭ قوماقتى بولىگى ازايتىلماق. وسىلايشا, ەۋروپاداعى زەرتتەۋ سالاسىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە باعىتتالعان جالعىز ءتيىمدى ءتاسىل قاراجاتسىز قالماق. بۇل – قۇرلىقتاعى ءبىلىم سالاسىندا تۋىنداعان شيەلەنىستى جاعدايدى شەشۋگە باعىتتالعان قابىلداۋعا كەلمەيتىن ەڭ ناشار شەشىم.
ەۋروپادا قارجىلاندىرۋدىڭ تاعى ءبىر كوزى بار. ول – يننوۆاتسيا جانە تەحنولوگيا جونىندەگى ەۋروپالىق ينستيتۋت. ەو-نىڭ بيۋدجەتى سوڭعى رەت بەكىتىلگەندە وعان 2,4 ميلليارد ەۋرو ءبولىندى. ول تۋرالى ەستىمەپ پە ەدىڭىز؟ مەن دە ونى بىلگەنىمە كوپ بولعان جوق. ادەتتەگىدەي ەۋروپالىق ءداستۇر بويىنشا ەو مۇشەلەرى قارجىنى قايدا جۇمساۋعا كەلىسە المادى. اقىرى بۋداپەشتتە ۆيرتۋالدى ۋنيۆەرسيتەت اشۋعا شەشىم قابىلدادى.
بۇل قادامنىڭ كەمشىن تۇسى كوپ. ايتسە دە, ونىڭ ەشقايسىسى ەو شەنەۋنىكتەرىن يننوۆاتسيا جانە تەحنولوگيا جونىندەگى ەۋروپالىق ينستيتۋت تۋرالى قايتا ويلانۋعا يتەرمەلەي المادى. ەۋروپالىق پارلامەنت ونىڭ كەي سالالارىن تەكسەرۋگە تالپىنىپ جاتىر, بىراق قورىتىندىنىڭ تولىققاندى بولمايتىنى قازىردەن-اق بەلگىلى. ەگەر وسى يننوۆاتسيا جانە تەحنولوگيا جونىندەگى ەۋروپالىق ينستيتۋتقا ءبولىنىپ, جەلگە ۇشىپ جاتقان قاراجاتتى ءتيىمدى پايدالانسا, بەتكە ۇستار ءبىلىم ورداسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋعا جەتەتىن ەدى.
دەگەنمەن, قارجى ءبولىپ قانا وتىرۋ جەتكىلىكسىز. قۇرلىقتاعى بۇكىل ۋنيۆەرسيتەتتەرگە كونەرگەن باسقارۋ جۇيەسى ءتان. مۇنداي جۇيە بيۋدجەتتى قاراستىرۋ, عالىمداردى تارتۋ سەكىلدى ماڭىزدى شەشىم قابىلداۋدا تاۋەلسىز ءارى ناتيجەگە سۇيەنگەن ءادىس ۇستانۋعا كەدەرگى كەلتىرەدى. فيليپ اگيون جانە باسقا دا زەرتتەۋشىلەر كورسەتكەندەي, ەۋروپا ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە باسەكەلەستىك پەن تاۋەلسىزدىكتىڭ بولماۋى ءبىلىم سالاسىندا تابىسقا جەتۋىنە كەدەرگى كەلتىرەدى. ەو سەنىمدى مەحانيزم, اكادەميالىق جەتىستىككە ءمان بەرەتىن گرانت ءبولىنىسى, ستۋدەنتتەر مەن فاكۋلتەتتەر اراسىنداعى جارىستى دامىتاتىن ء«تيىمدى باسقارۋ» جوباسىن ىسكە قوسۋى كەرەك.
وسى ء«تيىمدى باسقارۋ» جوباسى اياسىندا يننوۆاتسيا جانە تەحنولوگيا جونىندەگى ەۋروپالىق ينستيتۋتقا جۇمسالىپ جاتقان قاراجات جاڭا قور قۇرىپ, ونى زەرتتەۋ مەن ءبىلىم بەرۋگە نەگىزدەي وتىرىپ ەۋروپانىڭ ەڭ ۇزدىك ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن دەپارتامەنتتەرىنە ءبولىنۋى قاجەت. مۇنداي جاڭا قۇرىلىم ءبىلىم وردالارىنىڭ ۇزدىك اتانۋعا تالپىنۋىنا شابىت بەرىپ, باسقارۋ جانە مەنەدجمەنت تاسىلدەرىن وبەكتيۆتى قارجىلاندىرۋ جۇيەسىنە بەيىمدەلۋگە جاعداي جاسايدى.
وكىنىشتىسى, مۇنىڭ ەشقايسىسى ەو ينستيتۋتتارى ءۇشىن باسىمدىققا يە ەمەس. فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون 2017 جىلعى سوربونناداعى سوزىندە ەۋروپالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر تۋرالى ۇسىنىس جاساعان. بىراق, بۇل سالاداعى باسقا دا ءتيىمدى تاسىلدەر سەكىلدى قۇرلىقتىڭ شەنەۋنىكتەرى وعان ءمان بەرگەن جوق.
ەگەر ەۋروپا شىنداپ كىرىسسە, يننوۆاتسيا جانە تەحنولوگيا جونىندەگى ەۋروپالىق ينستيتۋت سەكىلدى ورتاق زەرتتەۋ جوبالارىن ءتيىمدى جۇزەگە اسىرىپ, ءبىلىم وردالارىنىڭ دەڭگەيىن كوتەرۋگە باعىتتاي الادى. تاياۋدا ەۋروپالىق كوميسسيانىڭ جاساندى ينتەللەكت جونىندەگى تەكسەرۋى جاھاندىق تەحنولوگيادا توپ باستاۋىمىز قاجەت ەكەنىن انىق اڭعارتتى. ەگەر ءبىز وسى ماقساتقا قول جەتكىزۋدى كوزدەسەك, اقشامىزدى كەرەك جەرگە جۇمساپ, وزەكتى رەفورما جاساۋعا ءتيىستىمىز. وسىلاي عانا ەۋروپالىق ۋنيۆەرسيتەتتەردى ۇزدىكتەر قاتارىنا قوسا الامىز.
لۋيس گاريكانو,
ەۋروپالىق پارلامەنتتەگى يسپانيا دەلەگاتسياسىنىڭ باسشىسى, Renew Group-تىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتى جانە ەكونوميكالىق ماسەلەلەر جونىندەگى ۇيلەستىرۋشىسى
Copyright: Project Syndicate, 2020.
www.project-syndicate.org