قۋداي اپپاق شاشى جەڭىل تارتىلعان شىمقاي اق داكەلى ورامالدان اجىراعىسىز بوپ, گۇلنار اپا اۋرۋحانا توسەگىندە تالماۋراپ جاتىر... ەرتەڭگى وتا الدىنداعى ەلەس-كەزبە ويلارى تىنشىتپاعانىمەن, سابىرلى قالپىن بۇزباي, ەكى جىلسىز عاسىر اداقتاعان الاش-اپا تەكتى مىنەزبەن اجالعا تويتارىس بەرگەندەي ءتۇيىلىپ, ءتۇڭىلىس تۇندىگىن سەرپىپ تاستاعان سىڭايلى...
...1988 جىلدىڭ 4 قاراشاسى. الماتى. قارا جاڭبىر شەلەكتەپ قۇيىپ تۇر. گۇلنار تۋعان كۇنىن اتاپ وتۋدە. ءۇي-ءىشى مارە-سارە. سىرتتان ەشكىم شاقىرىلماعان. ەسىك قوڭىراۋى... ۇزىن بويلى, ارىق كىسى يمەنە كىردى. جاقىن ارالاساتىن عالىم ەدى.
– كىرىڭىز! تورلەتىڭىز!
– تۋعان كۇنىڭىزبەن, گۇلنار اپا! جەتىنشى مۇشەلگە اياق باسۋىڭىزبەن قۇتتىقتايمىن! ەندى 7 جىلدان سوڭ 80-ءنىڭ ءتورى مە؟
– راقمەت اينالايىن! ۇرپاقتارىم, ەلىم امان بولسىن! اللا قازاعىمدى تاۋەلسىزدىككە جەتكىزە كورسىنشى!
– مىرجاقىپ دۋلاتوۆ اقتالدى, اپاتايىم!.. اقتالدى! – دەدى عالىم ءوزىن-ءوزى ۇستاي الماي ەلەۋرەپ.
گۇلنار سۇلەسوق كۇيمەن تاڭدانا:
– قويشى! اقتالعانى نەسى؟! اعات ەستىگەن شىعارسىڭ؟! قۇلاعىما سەنبەيمىن!
عالىم اپاسىن قاپسىرا قۇشاقتاپ:
– جوعارعى سوتتاعى كۇيەۋ بالام وسى جاڭا جاسىرىن ءبىلدىرتتى. اقتالدى! شەشىم سولاي! – دەدى كۇبىجىكتەي ءارى شاتتانعان كۇيى.
گۇلنار عالىمدى شوپىلدەتىپ سۇيە باستاپ, داۋىس سالدى:
– اقتالسا, اقتالعانىن جاسىرا تۇرايىق! ەشكىمگە ايتپاشى, ايتپاشى ەشكىمگە! ءتىس جارماشى, ەشكىمگە! جالىنامىن! تىسىڭنەن شىعارا كورمە! رەسمي جاريا ەتىلگەنشە... قۇدايىم-اۋ! مەن نە ەستىپ تۇرمىن؟ ءوڭىم بە, ءتۇسىم بە؟ اقتالدى دەيسىڭ بە؟ ەلدەن ءسۇيىنشى كىم سۇرايدى؟ سۇرايسىڭدار عوي! گۇلنار مىرجاقىپقىزى «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى ەمەس دەپ سۇيىنشىلەيسىڭدەر عوي! مىنا مەن – ادالدىقتىڭ, ازاتتىقتىڭ قىزىمىن! تاۋەلسىزدىك تە كەشىكپەي كەلىپ قالار-اۋ!..
قاراكولەڭكە شاق. گۇلنار كەرەۋەتتە كيىمشەڭ جاتىر. ويلار... ەلەس... «اكەشىم, اقتالدىڭ-اۋ اقىرى!». ءدال مەنىڭ تۋعان كۇنىمدە اقتالدىڭ!
...ءتۇن ورتاسى اۋعان شاق. تورعايدىڭ قيىر تۇكپىرىندەگى اۋىل. بوران ۇلىپ تۇر. تەرەزەنى قار سابالاپ, قاراكولەڭكە بولمەنى ودان بەتەر ۇرەيلەندىرە تۇسكەن. بۇرىشتا ۇنەمى ىڭىرسىپ جاتاتىن دىمكاس كەيۋانانىڭ دىبىسى دا ەستىلمەيتىن سەكىلدى. قاسىندا ءبىر نوقات قاراۋىتادى. زارجاق نەمەنىڭ جاعى سەمگەندەي. بولمەدە ءولى تىنىشتىق ورناعان. ءبىر كەزدە ەسىك اشىلىپ, ۇرپيىسكەن ادامدار كىردى.
– و, قۇدايىم! سورپا-سۋ ىزدەپ قۇر سۇلدەرىم جەتكەندە, كورسەتكەنىڭ وسى ما؟ – دەپ دۋلات جالما-جان جاتقان ايەلىنە تونە ءتۇسىپ, جۇلقىلاي باستادى. – ءتىرىمىسىڭ, دامەش؟ ويانشى! قىبىرلاشى! جالىنامىن, جۇبانىشىم! جالعىز تاستاماشى مەنى! – ابايسىزدا, اياعىن باسىپ كەتكەندە ءوزىنىڭ ەكى جاسار قۇيتاقانداي مىرجاقىبى شار ەتە قالدى. – وي-وي-ي! سورماڭداي! شەشەسىنىڭ قوينىندا جاتقانىن قاراشى, ءا؟! ءوزى ەڭبەكتەپ جەتىپ قۇلاعان-اۋ, شاماسى!
– تاستا, ونى بىلاي! ايەلىڭ ءوزى, ءولى-ءتىرى مە؟ سونى بىلەيىك تە! – دەپ ابىسىنى دامەشتىڭ سالبىراپ جاتقان بىلەگىنەن شاپ بەرىپ, تامىرىن ۇستاپ, ىلە كەۋدەسىنە قولىن جۇگىرتتى. سول-اق ەكەن, شوق باسقانداي شىڭعىرىپ جىبەرىپ, داۋىس قىلىپ, شاشىن جۇلا باستادى. – ءجۇ-ءۇ-ءۇ-ءۇ-ءرىپ كەت-ءىپ-ءتى-ءى-ءى باي-عۇ-س-س!
– اناسىز قالدىڭ, مىرجاقىبىم! اق سۇتىنە تويا المادىڭ! جەتىم قوزىم! قوشاقانىم! تاعدىردىڭ تالكەگى مە؟ اناسىز كۇنىڭ بولسا دا, وتانسىز كۇنىڭ بولماسىن, ءسابيىم! ەلىڭنىڭ ۇلى بول!.. بۇل ءسوزىمدى انا اماناتى, مەنىڭ اماناتىم دەپ ۇق, بوزوكپەم! – دەپ دۋلات ءسابيىن جەردەن كوتەرىپ الىپ, كۇڭىرەندى.
...قارقارالى شەرۋى. تەڭىز تولقىنىنداي اپتىعا تۋلاعان اساۋ حالىقتى كەرنەگەن اشۋ-ىزا بۇعالىق بەرەر ەمەس. توبەلەرىنەن جوعارى-تومەن قىلتيعان ترانسپارانتتار دا قاھارلى ءزارىن توگەتىندەي: «قازاقتاردىڭ يەلىگىندەگى جەرلەر ولاردىڭ ءوز مەنشىگى بولسىن!»; «ار-وجدان بوستاندىعى بولسىن!»; ء«بىلىم بەرۋ ءىسىن دۇرىس جولعا قويۋ كەرەك!»; «قازاق تىلىندە گازەت شىعارىلسىن!». توپتان وقشاۋلاۋ تۇرعاندار دا قىزۋقاندى سوزگە كىرىسكەن. نارازىلىق بىلدىرۋشىلەر تىلەگى: «قازاقتاردىڭ ءدىني كوزقاراسىنا ەركىندىك بەرىلگەنى ءجون!»; «قازاق دالاسىنا ورىس شارۋالارىن ورنالاستىرۋ توقتاتىلسىن!»; ء«بىتىمشى سوت ينستيتۋتتارىن ەنگىزۋدى تالاپ ەتەمىز!»; «سوت ءادىل بولۋى ءۇشىن سۋديالار ءوزى قىزمەت ەتەتىن حالىقتىڭ ءتىلىن بىلەتىن بولسىن!»; «قازاق حالقىنىڭ مۇددەلەرى مەن قۇقىقتارىن قولداۋ ءۇشىن زاڭ شىعارۋ جينالىسىنا قازاق دەپۋتاتتارىنىڭ قاتىسۋى قاجەت!». ۇران تاستاۋشىلار مەن وكىمەت ساقشىلارى قاقتىعىسىپ تا قالدى... جاندارمدار شەرۋدى قۋىپ تاراتتى. جيىندى باسقارۋشى توپتارعا دا قوقان-لوققى كورسەتىلدى. مىرجاقىپتىڭ يىعىنا دۋبينكا ءتيىپ, وماقاسا قۇلادى. ونى اراشالاۋعا ۇمتىلعان احمەت بايتۇرسىنوۆ كۇڭىرەنەدى... «وق ءتيىپ ون ۇشىمدە وي ءتۇسىرىپ, بىتپەگەن جۇرەگىمدە بار ءبىر جارام...»; «...ادامنان تۋىپ, ادام ءىسىن ەتپەي, ۇيالماي نە بەتىممەن كورگە بارام؟!».
مىرجاقىپ جانارى جارقىلداپ:
– انە, قىران جۇرەكتىلەر دەپ وسىلاردى ايتۋ كەرەك. بوداندىقتان – بوستاندىققا ۇمتىلعان وڭكەي سۇڭقار تەكتەس ءور مىنەزدىلەر. قالاي-قالاي ىتىرىنىپ تۇر, – دەدى كەۋدە كەرە.
– باسشىسى كەلىسسە, قوسشىلارى دايىن-اۋ! مەنىڭ «ماسام» دا ەندى ىزىڭداۋىن تىپتەن كۇشەيتە تۇسەر! – دەپ احمەت زور داۋىسپەن ولەڭدەتە جونەلدى.
مىرجاقىپ قوس قولىن كوتەرىپ, ايباتتاندى:
– كوزىڭدى اش, ويان, قازاق, كوتەر باستى, وتكىزبەي قاراڭعىدا بەكەر جاستى. جەر كەتتى, ءدىن ناشارلاپ, حال ھاراب بوپ, قازاعىم, ەندى جاتۋ جاراماس-تى! – دەپ مىرجاقىپ الدىنداعى اعاسىن جاڭا كورگەندەي بوپ قادالدى. – احمەت اعا! اعا دەيمىن! ايتىڭىزشى, مەن نە دەدىم؟! قۇر ساندىراق پا, الدە؟ اۋىرىپ قالعان جوقپىن با؟ باسىمنان سۇيەڭىزشى, اعا!
احمەت وبەكتەي قۋانىپ, باسۋ ايتتى:
– قۇداي سالدى بۇل سوزدەردى سەنىڭ اۋزىڭا! ءيا, قۇدايىم سالدى! «ويان, قازاق!» دەپ تۇرسىڭ عوي قاراڭعى قاپاستاعى قالىڭ ەلىڭە! سەن قازىردەن باستاپ باقىتتى مىرجاقىپسىڭ!
مىرجاقىپتىڭ كوزىنەن تامشى جاس ءۇزىلىپ ءتۇستى...
...قىزىلوردا. 1928 جىلدىڭ اياعى. ءتۇن ورتاسى. قارسىز قارا سۋىق داۋىل تاس ۇشىرارداي قۇتىرىنادى. ەسىك قاقىراتا قاعىلدى.
عاينيجامال توسەگىنە قيسايا بەرىپ, ۇشىپ تۇردى:
– سۇمدىق-اي! و, سۇمدىق!
مىرجاقىپتىڭ كوزى ءىلىنىپ كەتىپ ەدى, قاتتى دۇرسىلدەن باسىن كوتەرىپ الىپ:
– ءوزىم اشام! كىم بۇل؟ قازىر, قازىر.., – دەگەنشە بولعان جوق, ەسىك ىشكە وپىرىلىپ ءتۇستى.
تارسىلدان ويانىپ كەتكەن گۇلنار ەلىرگەن قارا كيىمدى ۇشەۋدى ەندى كورىپ, باقىرىپ جىبەردى.
– مىنە, ارەستكە رۇقسات قاعازى. تىنتەمىز! ەش قيمىلداماي تۇرىڭدار! قولجازبالارىڭدى قايدا تىقتىڭ؟ قانە, كورسەت! – دەپ اكىرەڭدەگەن بىرەۋى مىرجاقىپتى نۇقىپ جىبەردى.
– اكەمە تيمەڭدەر! پىشاقپەن جارىپ تاستايمىن! – ون ءۇش جاسار گۇلنار ۇستەل ۇستىندەگى پىشاققا ۇمتىلدى. – جايراتامىن ءبارىڭدى!
پىشاقتى تارتىپ العان بىرەۋى:
– قاراي گور! الاشتىڭ قارشادايىنا دەيىن كوك بورىدەن اۋىزدانعان-اۋ! كوزىن قاراشى! وڭمەنىڭنەن وتەدى. بولتىرىگىن دە قۇرتۋ كەرەك بۇلاردىڭ, – دەپ تىستەندى.
كەلەسى بولمەدە اكەسىنىڭ قاعازدارىن مىرجاقىپتىڭ كوزىنشە جۇنشە ءتۇتىپ قوپارىستىرىپ جاتقاندارعا ايباتتانىپ ايقايلاعان گۇلنار:
– اكەمنىڭ قاعازدارىن اكەتكەندەرىڭمەن, ونىڭ ميىنداعى ويلارىن قولدى قىلا المايسىڭدار! ونداي اقىل-وي بايلىعىن ءوز قازاعىنا ءوزى عانا شىعارا الادى, – دەي بەرگەندە مىرجاقىپتىڭ قاراقۇسىنا تاپانشا ءدۇمبىسى قاتتى ءتيىپ, سۇلاپ ءتۇستى.
– ۇرۋعا قاقىلارىڭ جوق! گۇلنارىم! شاپشىما! تىنىش جات! بۇلار ايامايدى. اكەڭ ءبارىن ءوزى بىلەدى. ءبىرىنشى كورگەن قۇقايى ەمەس قوي! مايىپ قىلار, تىنىشتال, قىزىم! – دەپ انا بايعۇس بايەك بوپ شىرىلداۋدا.
ولار بولمەدەن ءبىر بۋما قوبىراعان قاعاز الىپ شىقتى دا:
– وسى جازعاندارى دا تۇبىنە جەتەر. قاپشىققا سالايىق, – دەدى دە مىرجاقىپقا زەكىپ ايقايلادى. – اكەتەمىز سەنى! قوشتاس وتباسىڭمەن! بول, تەز!
– ازىرگە ساۋ بولىڭدار, جاراندارىم! دانەڭە ەتپەيدى! حالقىم باردا جوقتاۋسىز قالماسپىن! وزدەرىڭ مىقتى بولىڭدار! – دەپ مىرجاقىپ قوشتاسىپ, بۇرىلا بەرگەندە, جاپسارلاس قوراداعى الاكوز اتى جان داۋىسى شۇرقىراي كىسىنەپ قويا بەردى. – ماعان ەندى الاكوزىمنىڭ جالىنان ءبىر سيپاۋعا مۇرسات بەرىڭدەر! وتىنەم!
– دۋلاتوۆ, ەسىڭ دۇرىس پا؟ ءويتىپ, مازاق ەتپە ءبىزدى! ءجۇر, العا ءتۇس. اتشىلىن مۇنىڭ!
مىرجاقىپ سەنەككە شىعا بەرىپ, الاكوزگە تۇرا ۇمتىلدى. باسىنان سيپاپ, جالىنان قۇشتى, كەڭسىرىگىنەن ءسۇيدى:
– اسىل تۇلپارىم! الاكوزىم! قايتىپ ورالام! كۇت! اڭعا بىرگە شىعامىز, ءالى!
جەندەتتەر ءبىر-بىرىنە تاڭىرقاي قاراستى:
– ماسساعان! اتىنىڭ كوزىندەگى مونشاقتاعان جاستى قاراڭدار! ءوڭ بە, ءتۇس پە؟ اتتىڭ جىلاعانىن ءبىرىنشى كورۋىمىز. قىزىق بولدى-اۋ, ءوزى! اتىن دا الا كەتسەك قايتەدى؟ ات ەمەس, ادام ەمەس پە, ءوزى! دۇرىستاپ قاراڭدارشى!..
مىرجاقىپتى قورادان جەلكەلەپ شىعارعاندا, الاكوزىنە سوڭعى رەت كوزىن سالعان ول جانارىنان ءۇزىلىپ تۇسكەن جاستى ەشكىمگە كورسەتپەي سىلىپ تاستادى. بۇل كەزدە عاينيجامال ەسىك تۇبىندە ەسىنەن تانىپ سۇلاپ جاتقان. گۇلنار سىرتقا جالاڭاياق اتىپ شىعىپ, اق قاردى كەشىپ, «اكەلەپ» وزىنە جان - ۇشىرا ۇمتىلعانىن بايقادى...
...ۆوكزال باسى. «حالىق جاۋلارىن» ۆاگونعا تيەپ جاتىر. الاساپىران جۇرتتىڭ اراسىمەن سىعىلىسىپ عاينيجامال مەن گۇلنار العا ەنتەلەيدى. ۆاگونعا قول سوزىم جەر قالعاندا, پويىز ءىلبي قوزعالدى. كوپ ىشىنەن جان-دارمەن سىتىلعان گۇلنار قولتىعىنا قىسقان تۇيىنشەگىن جوعارى كوتەرىپ «اكەلەگەندە», مىرجاقىپ قىزىن كورىپ قاپ, ۆاگون كوزىنەن قول بۇلعادى.
– قىزىم! پويىزعا تۇسەسىڭ! كەرى قايت! قوش!
– اكە! مامام پىسىرگەن ءبالىشتى الشى! ءما, قولىڭدى سوزشى. ءما, اكە! ءدامى قانداي! ءتاتتى! الشى! الشى!.. ءدامى تاڭدايىڭنان كەتپەستەي!..
وسى كەزدە گۇلنار جاۋىرىنىنان تيگەن قاتتى سوققىدان مۇرتتاي ۇشتى.
...مىرجاقىپتىڭ جاقىن ءىنىسى شايلان تورعايعا جۇرۋگە قامدانۋدا. ءۇي سىرتىندا قاراڭ-قۇراڭ ادامدار كورىنەدى. شەشەسى عاينيجامالدىڭ قاسىندا تۇرعان گۇلناردىڭ كوزى بۇلاۋداي بوپ ءىسىنىپ كەتىپتى.
شاراسىزدانعان شايلان:
– نەسىنە جىلايسىڭ, بالام؟ بۋتىركادان اكەڭنىڭ جازعان حاتى بويىنشا الاكوزدى اكەتكەلى تۇرمىن عوي. ايتپەسە, نەم بار, كيلىگىپ! ماعان وڭاي دەيسىڭ بە؟ اۋىزدارىڭنان تاماقتى جىرعانداي بولدىم-اۋ! – دەپ كۇيىندى.
– «سويماڭدار, ەلگە اپارسىن! قىزىلوردادا كوزقۇرتىنا اينالادى. اش-جالاڭاش كەزدە ۇرلىققا ءىلىنىپ كەتەر». – مىنە, اكەڭنىڭ اماناتى وسى. سارىۋايىمعا سالىنبايىق, قىزىم! – دەپ شەشەسى دە باسۋ ايتىپ جاتىر.
– الاكوز كەتسە, مەن دە كەتەم! – گۇلنار دولدانىپ, بولمەنى كەزىپ كەتتى. – بەرمەيمىن, شايلان اتا! قىزبەل اۋىلىنداعى اشتىقتا سويىپ جەيسىڭدەر! – اتتىڭ باسىن ايمالاپ, باقىرىپ جىلادى.– كەتپەشى, الاكوز! كەتپەشى! زورلاپ اكەتسە, قىزىلورداعا قايتا قاشىپ كەلشى, الاكوزىم!
– ۋاقىت تار. جول ۇزاق. ماعان سەنىڭدەر. مىرجاقىپتىڭ اماناتىن ولە-ولگەنىمشە ورىندايمىن! ساتپايمىن, سويدىرمايمىن! تۇقىمىن جايام, وسىرەم! – دەپ شايلان اتتى جۇگەندەدى. الاكوز تىپىرشي وسقىرىنىپ, شۇرقىراي كىسىنەدى. گۇلنار ەسى اۋعانداي شىڭعىرىپ الاكوزدىڭ تۇمسىعىن سۇيگىلەپ, جالىنا جارماستى.
...اياداي بولمە ءىشى الاكولەڭكە. احمەت بايتۇرسىنوۆ, تاعى باسقا الاش ارىستارى جينالعان. ءبارىنىڭ قاباقتارى قاتۋلى. تۇنجىراڭقى. م.دۋلاتوۆتىڭ وتباسى مۇشەلەرى جىلاپ-سىقتاپ, كۇڭىرەنىسكە تۇسكەن.
احمەت كوزىلدىرىگىن ءبىر الىپ, ءبىر شەشىپ, ەگىلە ءۇن قاتتى:
– بەكەم بول, گايا! (عاينيجامالدى وسىلاي اتايدى). مىرجاقىپتى ەندى قايتارا المايمىز. ارتىنىڭ قايىرىن بەرسىن! سوسنوۆەتستە جەر جاستاندى. «جازا گور توپىراقتى ەلدەن, اللا!», دەپ تىلەۋشى ەدى ءوزى! ءبىر اللا بىلەدى, ارعىسىن! گۇلنار قىزىم! سەن دە مىقتى بول! ەندى اكە اماناتىن ارقالايتىن ءوزىڭ بولاسىڭ! ۇقتىڭ با؟
گۇلنار سولقىلىن باسىپ:
– ۇقتىم, جان اتا! ماسكەۋدەن ءاليحان بوكەيحانوۆ اتام دا ءدال وسىنداي سوزبەن كوڭىل ايتىپ, قارالى جەدەلحات جولداپتى. ورىنبوردا ەكەۋىڭىزدىڭ تىزەلەرىڭىزگە الما-كەزەك وتىرىپ, اڭگىمەلەرىڭىزدى تالاسىپ تىڭدايتىن ەدىم عوي, جان اتا! سوسىن ەستىگەندەرىمنىڭ ءبارىن اكەمە قايتالاپ ايتۋدان جالىقپايتىن ەدىم عوي...– دەدى دە اتاسىنىڭ موينىنان قاپسىرا قۇشاقتادى.
– گۇلنار قىزىم! ەستىگەنىڭنىڭ ءبارىن كەيىن حالقىڭا كىتاپ ارقىلى جەتكىزەتىن كۇن دە تۋادى... سوعان دايىن بول! ەلدىك وي ويلايتىن ادامعا قايعى جۋىمايدى. كوتەرىڭدەر ەڭسەلەرىڭدى, اينالايىندار! اللانىڭ ءىسىن كىمنەن جاسىراسىڭ؟ ءوز كىندىگىمنەن ۇرپاقسىز بولسام دا, كۇللى قازاعىمدى ۇرپاعىم دەپ ەسەپتەيمىن!.. – دەپ كەڭكىلدەپ, باسىلعان احمەت ويلى جانارىن تەرەزەدەن سىرتقا قادادى. تۋ-تۋ الىستى ايمالاعانداي بولدى.
– ۇشەمنىڭ سىڭارىنداي ەدىڭىزدەر-اۋ! – دەپ عاينيجامال كوزىنىڭ جاسىن ءسۇرتتى. – مىرجاقىپسىز سىزدەر قالاي جۇرەسىزدەر؟! ءاليحان اعا ۇشەۋىڭىزدى ايتامىن. قالاي ەلەستەتەم؟! سوسنوۆەتستە ءبىر اي بولعانىمدا اۋەلى حالقىن, سوسىن سىزدەردى اۋزىنان تاستامايتىن. ءسىزدىڭ «ەل – بۇگىنشىل, مەنىكى – ەرتەڭگى ءۇشىن!» – دەگەن ءسوزىڭىزدى ءجيى قايتالاپ, جارقىن بولاشاق تۋاتىنىن, ەل ەگەمەندىك الاتىنىن بولجامداعاندا, كوزىنەن تاس قايراقتىڭ ۇشقىنى شاشىرايتىن.
– قازاعىمنىڭ جاپپاي ويانعانىن كورە الماي كەتتى-اۋ, جاقاڭىم! ءاليحاننىڭ ءوزى «سول قاناتىم!» دەۋشى ەدى مىرجاقىپتى! – دەپ احمەت مۇڭايعان ءۇنىن الدەنە ورشىلدىككە جانىعانداي, ساتتە قاھارلانىپ شىعا كەلدى.
...ورتالىق پارتيا كوميتەتى. ءبىرىنشى حاتشىنىڭ قابىلداۋ بولمەسى. ميرزوياننىڭ شاقىرتۋىمەن گۇلنار دۋلاتوۆا كەلىپ وتىر. كەزەگى ەندى-ەندى جەتىپ قالدى.
– گۇلنار مىرجاقىپقىزى, لەۆون يساەۆيچكە كىرىڭىز. سومكەڭىزدى وسىندا قالدىرىڭىز!– دەدى حاتشى قىز.
– سومكەمدە اكە-شەشەمنىڭ سۋرەتتەرى بار ەدى. ۇلكەن كىسىگە كورسەتۋگە اكەلىپ ەدىم...
– تاستاڭىز! قۇر قول كىرىڭىز! تەز! ىرعالىپ-جىرعالاتىن جەر ەمەس!
ميرزويان لىپ ەتىپ تۇرىپ, ءسال ادىمدادى دا گۇلنارعا قولىن ۇسىنىپ, ورىندىقتى مەڭزەدى. ءجۇزى قۋاقى. كوزىنەن كولگىرسۋ اڭعارىلادى.
– گۇلنار مىرجاقىپقىزى! ءسىزدىڭ ماعان تىرەپ جازعان حاتىڭىزبەن مۇقيات تانىستىم. زور ماقسات! ارينە, ءبىلىمسىز ەشتەڭە ونبەيدى. تالابىڭىزعا ءتانتىمىن. قانداي وقۋعا تۇسكىڭىز كەلەدى؟– دەدى ايبىندى كىسى ەلپىلدەپ.
– وتە دۇرىس! بىراق وندا باسەكە جوعارى. قازاق قىزىنىڭ جولى جىڭىشكە دەگەن تاعى بار عوي, – دەدى ول جۇزىنە مىسقىل جۇگىرىپ. – ورىس حالقى جانە «مەنمەن», تاكاپپار كەلەدى. شىن ايتام! ءتۇسىپ الىپ, وقي الماي جۇرسەڭ... كومەكتەسەرمىز-اۋ! بىراق...
گۇلنار ءورشىل ۇنمەن باسشىنىڭ كوزىنە تىكە قاراپ سويلەدى:
– لەۆون يساەۆيچ! تۇسسەم بولدى. ودان ءارى قام جەمەڭىز! جولداما قۇجاتىمداعى «حالىق جاۋىنىڭ» قىزى» – دەپ مورلەنگەن تاڭبانى جويىپ بەرسەڭىز. ءوزىم دە... دايىندىعىم كۇشتى!
ميرزويان تاڭدانىپ, جىميا قالدى:
– حالىق جاۋى! قانداي قاتىگەز اتاۋ! تۇسىنبەيمىن مۇلدە! دۋلاتوۆ قازاق ەلىنە پايدا اكەلۋدەن باسقا نەنى اڭساپتى؟! وزگە ساسىق پيعىلدىلار ساناتىنا كۇشتەپ ەنگىزىپ جىبەرگەن عوي! ايتپەسە! «ويان, قازاق!»-تان – نە ءمىن, ساياسي قاتەلىك تابۋعا بولادى؟ ايتشى, گۇلنار قىزىم؟!
– لەۆون يساەۆيچ! ءسىز نەتكەن مەيىرىمدى جانسىز! اكەمدەي كورىپ كەتتىم عوي! «ويان, قازاق!»-تى قازاقشا وقىپ كورسەڭىز عوي, اتتەڭ! – دەپ گۇلناردىڭ كوزى جايناپ كەتتى.
ميرزويان تۇلكىبۇلاڭدانا, قازاقشا كەكەشتەنىپ:
– و-و! و-كي-د-ي-ي-مم!– سۇق ساۋساعىن شوشايتتى. – وقۋعا تۇسەسىڭ! جولىڭ اشىق بولادى! قازاق قىزدارى كەرەمەت قوي! – ارسىزدىقپەن سۇعىنا قادالدى دا, تەلەفون ءنومىرىن تەردى. – ساتباەۆتى قوسىڭىز!.. ءسىزدىڭ تومسك ۋنيۆەرسيتەتىمەن بايلانىسىڭىز جاقسى عوي! دۋلاتوۆ, يە دۋلاتوۆ, دۋتوۆ دەپ ويلاپ قالما, سونىڭ قىزى وتىر مەندە. وقۋعا ءتۇسىر, تومسكىگە! بارىڭدى سال! سەنىڭ ميىڭدا كوپ نارسە بار عوي!.. – كولگىرسي ك ۇلىپ الىپ. – قازاق ءۇشىن ايانبايتىن قاسيەتىڭنەن اينالدىم سول!..
ميرزويان گۇلنار شىعىسىمەن ورنىنان شوق باسقانداي ىرشىپ تۇردى. ىشكى جەلىمەن حابارلاسىپ, الدەكىمگە ءدوڭ-ايبات شەگە باستادى:
– جەكسۇرىن دۋلاتوۆتىڭ قوسىمشا ىسىنە قىزى گۇلنار مىرجاقىپقىزىنىڭ كەيىنگى قۇجات-دەرەكتەرىن تولىقتىرىپ تىگىپ قويىڭدار! ىندەتىپ جيناپ, پىسىقتاڭدار! ماسكەۋگە جىبەرىلىپ تۇراتىن «قارا ءتىزىمدى» تەز اكەل ماعان!
ىلە سەرەيگەن بىرەۋ جەتىپ كەلدى. ميرزويان ونىڭ ۇسىنعان قاعازىن قولى قالتىراي ۇستاپ, كوزىنە تاقادى. باسى قالتىلداپ, ۇڭىلە تۇسەدى. ۇستەلدى قاقىراتا قويىپ قالىپ, جانالعىشتاي شابىندى:
– نەگە جوق ولار؟ نەگە قوسپاعانسىڭدار؟! دۋلاتوۆتىڭ اينىماس سەرىگى, زاڭگەر سەيدازىم قادىرباەۆتى ايتام! لەنيننىڭ ەڭبەكتەرىن قازاقشالاپ, ورىسقا جاعىنىپ جۇرگەن ناعىز سۇمپايى سول! ءبىلىمى ۇشان-تەڭىز. كوزىن قۇرتۋ كەرەك! سوسىن دۋلاتوۆتىڭ تۋعان اعاسى اسقار دۋلاتوۆتى قوسىڭدار دەگەنىم قايدا؟ سۆولوچي! مەڭىرەۋلەر! ءوز ارميانىم دەپ جۇرسەم سەنى. ماعان جانىڭ اشىعانى وسى ما؟ قۇرتام! سۆولوچ! ماعان مىنانى ايت! «قارا ءتىزىم» جوسپارىن اسىرا ورىندادىق بىلەم! ماسكەۋگە ەندى قوسىمشا ءتىزىم ۇسىنۋىمىز كەرەك! مۇمكىندىگىمىز بار ما؟.. جاۋىزدىڭ الگى قىزىن نازارىڭا مىقتاپ ۇستا!..
بۇل كەزدە سىرتقا شىعا بەرە سومكەسىن اسىعىس اقتارعان گۇلناردىڭ قولىنا ەش سۋرەت ىلىكپەگەن ەدى... وسىنداي باستاپقى, جىمىسقى قۋلىقپەن قۋىرىلعان قۇرىتقىش قۇقاي دىمىن بىلدىرمەستەن ءورشي ءتۇسىپ, كەيىن ستۋدەنت قىزدىڭ «دۋلاتوۆا» دەگەن تەگىن قانشا قىسپاقتاسا دا وزگەرتپەگەنى ءۇشىن ۋنيۆەرسيتەتتەن قۋىلارىن, قاتىگەز بەينەتكە مالىنعان ءدال قازىرگى اڭقاۋ گۇلنار قايدان سەزسىن...
...ارادا ەلۋ سەگىز جىل وتكەن. بيدايىق اۋىلى. مىرجاقىپ دۋلاتوۆتىڭ كارەليادان اكەلىنگەن مۇردەسى قويىلعان مازار. قۇران باعىشتالدى. اس بەرىلىپ, سوڭى كۇرەس, ات بايگەسىنە ۇلاستى.
– ءجۇز قارالى ات كەتىپتى-اۋ! ىشىندە الا بايتال دا بار دەيدى.
– ءيا, باياعى الاكوزىمنىڭ تۇقىمى ەكەن! جارىقتىق! – دەپ گۇلنار اپا كۇنقاعارىنان اسىرا الىسقا كوز تىكتى.
– انە, ءدال سول! اۋدان بايگەسىن بەرمەيتىن الا بايتال. ەندى بۇكىل رەسپۋبليكا الامانىنا سالىپتى. اسىعىستىق ەمەس پە؟– دەدى ءبىر جانكۇيەر جاناشىر ۇنمەن.
وسى ساتتە داۋىستار جامىراي شىقتى:
– قۇيىن تۇردى! قۇيىن! انە, الا بايتال ءبىرىن, ەكىنشىسىن, ءۇشىنشىسىن باستى! الداعىنىڭ قۇيىسقانىن... ءىلدى! مويىنى وزدى! تولىق تۇرقىمەن شىقتى!.. نە شابىس بۇل؟! نەنىڭ قۇدىرەتى, قۇدايىم-اۋ! نەنىڭ ەكپىنى؟! نەنىڭ سۇراپىل داۋىلى؟
گۇلنار كوز جاسىنا ەرىك بەرىپ, ەڭكىلدەپ جىلاپ جىبەردى:
– الا بايتالىم, ارمانسىزبىن! الاكوزىمنىڭ تۇياعى! اكەمنىڭ كوزىندەي بوپ, الاماندا باس بايگەمەن نامىسىن جىرتتى عوي!
شاباندوز بالانىڭ ماڭدايىنان ەلجىرەپ ءسۇيدى... نە قۇدىرەتتى سەزىم دەرسىز, سول ساتتە بۇكىل دەنەسىن تەر جۋعان الا بايتال تۇمسىعىمەن گۇنار اپانىڭ اق قالپاعىن جەڭىل ىسىرىپ, جيىرىلعان ەرنىن كەيۋانانىڭ بەتىنە مەيىرلەنە تيگىزدى... گۇنار اپا جالىنان سيپاپ, تەر جۋعان كوز جاسى ما ەكەن, جانۋاردىڭ مول سۋلانعان جانارىن الاقانىمەن ايالادى... ارقىراپ قويا بەردى. باياعى اكەسى ۇستالارداعى الاكوزدىڭ قايعىلى داۋسىنداي ەمەس, قۋانىشپەن كۇمبىرلەگەن وزگەشە قوڭىراۋلى ءۇن ەدى... گۇلنار اپانىڭ بۋىن-بۋىنى بوساپ, قولتىعىنان دەمەگەندەردىڭ كومەگىمەن ءىلبي ءجۇرىپ كەلە جاتىپ, ءتاتتى تىلەك بايلامىن جاسادى: «اكەمنىڭ كەشەگى ءسوزى – «ويان, قازاق!» بولسا, ەندى ويانعان حالقىما ايتار بۇگىنگى مەنىڭ ءسوزىم – «ويلان, قازاق! ويلان, ويلان, قازاعىم! كەشەگى اتا-بابالارىمىزدىڭ, الاش ارىستارىنىڭ ار-نامىسىنان جارالعان كيەلى تاۋەلسىزدىك تۋىن جىعىپ المايىق!».
قايسار ءالىم,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
پرەزيدەنت سىيلىعىنىڭ, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى