بۇگىن قازاق مەملەكەتتىگى تاريحىنداعى ەلەۋلى كۇننىڭ ءبىرى. بۇدان تۋرا ءجۇز جىل بۇرىن, دالىرەك ايتقاندا 1920 جىلى 6 قازاندا ورىنبوردا قاكسر كەڭەستەرىنىڭ قۇرىلتايى ءوتىپ, العاشقى كونستيتۋتسيالىق قۇجات قابىلدانىپ, كەڭەستىك قازاق رەسپۋبليكاسى قۇرىلدى. وسى تاريحي ساتتەن 1925 جىلعا دەيىن ورىنبور قالاسى الاشتىڭ استاناسى بولىپ تۇردى.
توقسان تاراۋلى تاريحىمىزدا بوساعاسى التىنمەن, شاڭىراعى كۇمىسپەن كومكەرىلگەن تالاي باعانالى بايتاعىمىز بولعانىنا عاسىرلار كەرۋەنى كۋا. سولاردىڭ ءبىرى – وردالى ورىنبور. وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازاققا وردا بولعان ورىنبوردىڭ اتى تاريحي ادىلەتتىلىك ورناپ, حالقىمىزعا «قازاق» اتاۋىنىڭ قايتۋىمەن ءھام ۇلتتىق مەملەكەتتىلىكتىڭ قايتا جاڭعىرۋىمەن تىكەلەي بايلانىستى بولسا كەرەك.
جالپى, بۇل قاستەرلى ءوڭىردىڭ ەجەلدەن ور مەن جايىقتى ەن جايلاعان قازاقتىڭ بايىرعى اتاقونىستارىنىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان الاشتىڭ وتكەن عاسىرداعى ساياسي-قوعامدىق ءومىرى قايناعان ورىنبور – تارلان تاريحىمىزدىڭ تاعىلىمدى ءبىر پاراعى. قالانىڭ قازىرگى ىرگەسى 1735 جىلى بەكىنىس قامال رەتىندە قالانىپ, كەيىن ور وزەنىنىڭ اتاۋىنا بايلانىستى ورىنبور اتالدى, ال XX عاسىردىڭ باسىندا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ شوعىرلانۋىمەن شاھاردىڭ ساياسي مارتەبەسى ارتا ءتۇستى. وسى تۇستا حالقىمىزدىڭ ەلدىك ساناسى ويانىپ, ورىنبوردا الاش تۋى كوككە كوتەرىلدى. قالادا كوپتەگەن عيماراتتار سالىنىپ, وندا ۇلتىمىزدىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى يگى باستامالار قولعا الىندى. سوندىقتان ورىنبوردىڭ تورىندە الاش تاريحىن بەينەلەيتىن عيماراتتار مەن قازاق زيالىلارىنىڭ كوزىندەي بولعان جادىگەرلەر مولىنان ساقتالعان. ەلىمىزدىڭ باس باسىلىمى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنىڭ 100 جىلدىعى اياسىندا 2019 جىلى ورىنبورعا ارنايى ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرعاندا بۇعان انىق كوز جەتكىزىپ, كوپ جايتتى كوكەيگە ءتۇيىپ قايتقان ەدىك. قاستەرلى قالادا ۇلت زيالىلارىنىڭ ءىزى سايراپ جاتقانىنا كۋا بولدىق, بابالاردىڭ رۋحى قونعان تاريحي عيماراتتار ءبىزدى وتكەن عاسىرلارعا جەتەلەي ءتۇستى. اسىرەسە ىرگەتاسى 1842 جىلى قالانىپ, يگى جاقسىلاردى قوناق قىلعان تاريحي كەرۋەن ساراي مەن ىبىراي التىنسارين وقىپ, كەيىن قازاق بالالارىنا ساباق بەرگەن العاشقى مەكتەپ كوزگە ىستىق كورىندى. ساپار اياسىندا بۇگىنگى «ەگەمەننىڭ», كەشەگى «ۇشقىننىڭ» ۇشقان ۇياسىنا – قازىرگى لەنين كوشەسىندەگى 17-ۇيگە ەسكەرتكىش تاقتا ورناتىلعان ەدى.
الاشقا استانا بولعان ورىنبورداعى تاريحي عيماراتتىڭ ءبىرى – 1917 جىلى ەكى بىردەي جالپىقازاق سەزى وتكىزىلگەن ءۇش قاباتتى ەڭسەلى ءۇي ەكەنى بەلگىلى. وسى عيماراتتا الاش ارداقتىلارى باس قوسىپ, قازاقتىڭ ازاتتىعى مەن جارقىن بولاشاعى ءۇشىن مەملەكەتتىك ماڭىزدى شەشىمدەر قابىلداعان.
سول سياقتى 1913-1918 جىلدارى احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇرعان بۇگىنگى چيچەرين كوشەسىندەگى 75-مەكەنجايداعى ەكى قاباتتى ءۇي دە الاش تاريحى ءۇشىن ماڭىزدى عيماراتتىڭ ءبىرى. ەكى قاباتتى, تەرەزە جاقتاۋلارى اسەم جاپسىرما ويۋ-ورنەكتەرمەن ادىپتەلگەن, جاقسى ساقتالعان ەڭسەلى عيماراتتا ءالى كۇنگە دەيىن تۇرعىندار تۇرىپ جاتىر ەكەن. ءدال وسى ۇيدە احاڭ «قازاق» گازەتىن شىعارىپ, ۇلت باسىلىمىن «حالىقتىڭ كوزى, قۇلاعى ءھام تىلىنە» اينالدىرعان, قازاق قۇرىلتايلارىن وتكىزىپ, ۇلتتىڭ ۇپايىن تۇگەندەيتىن ۇلاعاتتى ىستەر اتقارعان, اعارتۋشىلىق جۇمىستارمەن اينالىسقان.
اقاڭ دەمەكشى, وسىدان عاسىر بۇرىن الاشتىڭ رۋحاني كوسەمىنىڭ 50 جاس مەرەيتويى 1923 جىلى ورىنبوردا سالتاناتتى تۇردە اتالىپ وتكەن ەدى. سوندا مۇراتتاس ۇزەڭگىلەس جولداستارى مەن شاكىرتتەرى احاڭنىڭ قازاق حالقىنا سىڭىرگەن ەڭبەگى جونىندە باياندامالار جاساپ, ماقالالار جاريالادى. سولاردىڭ ءبىرى ساكەن سەيفۋلين «ەڭبەكشى قازاق» (بۇگىنگى «Egemen Qazaqstan») باسىلىمىندا جارىق كورگەن ماقالاسىندا: «وزگە وقىعان مىرزالار شەن ىزدەپ جۇرگەندە, قورلىققا شىداپ, قۇلدىققا كونىپ, ۇيقى باسقان قالىڭ قازاقتىڭ ۇلت نامىسىن جىرتىپ, ۇلتتىق ارىن جوقتاعان پاتشا زامانىندا جالعىز-اق احمەت ەدى. احمەت قازاق ۇلتىنا جانىن اياماي قىزمەت قىلدى», دەپ جازسا, مۇحتار اۋەزوۆ: «...كەشەگى كۇندەرگە دەيىن ءبارىمىز جەتەگىندە كەلگەنبىز. قالامىنان تۋعان وسيەتى, ۇلگىسى ءالى ەسىمىزدەن كەتكەن جوق» دەپ تەبىرەنىپتى. بايقاپ, باعامداپ باقساق, بۇل – الاش ارىستارىنىڭ اراسىنداعى اسقان اۋىزبىرشىلىكتىڭ ايعاعى ءھام ەل ءۇشىن تۋعان ەسىل ەرلەردىڭ ەرتە ەسەيگەندىگىنىڭ ءبىر بەلگىسى سياقتى. ماسەلەن, سول تۇستا جۇرتقا ءجون سىلتەپ, ءباتۋالى باسالقى ءسوز ايتىپ, «ۇلت ۇستازى» اتانعان بايسالدى كەيىپتەگى اقاڭ ءالى «جاستاردىڭ قاتارىندا جۇرگەن» بىزدەر قۇرالپتاس جاستا عانا ەكەن...
ودان بەرى دە عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى. اتىلعان الاش ارىستارى اقتالىپ, حالقىمەن قايتا قاۋىشتى. ءداۋىر تەگەرشىگى اينالعان سايىن الاش كوسەمدەرىنىڭ رۋحى الاسارماي, اسقاقتاي بەرەرى اقيقات. وسىعان وراي, الداعى 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ورىنبورداعى ءۇيىن ساتىپ الىپ, الاشتىڭ مۇراجايىنا اينالدىرسا, ۇلت ۇستازىنا ارنالعان ۇلاعاتتى ءىس بولارى انىق ەدى.