بۇيىرسا, كۇزگى جيىن-تەرىن اياقتالىپ, جۇرت جاڭا ماۋسىمنىڭ جەمىسىنەن اۋىز ءتيىپ جاتىر. بولجام بويىنشا, ديقاندار بيىل دا قامبا تولتىرىپ, كەۋسەن تاراتارلىقتاي ءونىم جيناعان. الايدا ىشكى نارىقتاعى كوكونىس پەن جەمىس-جيدەك باعاسى ارزانداماي وتىر. اسىرەسە ازىق-ت ۇلىك بازارلارىنداعى المانىڭ قۇنى اسپانداپ تۇر.
بار المانىڭ باعاسى نەگە قىمبات؟
ءدال قازىرگى ساتتە ەلىمىزدىڭ ورتالىق قالالارىندا المانىڭ ءار كيلوسى 230 –750 تەڭگەنىڭ ارالىعىندا ساتىلىپ جاتىر ەكەن. بازارداعى ارزان ءونىم نەگىزىنەن وڭتۇستىك ايماقتاردا بولسا, ەلىمىزدىڭ سولتۇستىگى مەن باتىس وڭىرىندە باعا شارىقتاپ كەتكەن. ونىڭ ۇستىنە ساتىلىمداعى شىرىندى جەمىستىڭ كوبى سىرتتان كەلگەن تاۋار. دەرەك بويىنشا, قازاقستان نارىعىنا ەاەو ەلدەرىنەن بولەك قىتاي مەن پولشا يمپورتى توقتاۋسىز كىرىپ جاتىر. بۇل وتانداستارىمىزدىڭ الماعا دەگەن تابەتى جوعارى ەكەنىن بايقاتادى. سايكەسىنشە نارىقتاعى باعانى دا تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسى بەلگىلەپ وتىرعانى انىق. وسى جەردە قازاق توپىراعىندا ءوسىپ, ونگەن المانى جۇرت ىزدەپ ءجۇرىپ ساتىپ الاتىنىن ايتقان ورىندى.
ازىق-ت ۇلىك نارىعىن, ونىڭ ىشىندە الما ساۋداسىن باعامداپ وتىرعان ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, ءبىزدىڭ شارۋاشىلىقتاردىڭ 2019 جىلعى ءونىمى بيىلعى 4 ايعا عانا جەتكەن كورىنەدى. ياعني ءساۋىر ايىنان باستاپ ىشكى نارىقتا الما باعاسى كۇرت قىمباتتاپ, جەمىس-جيدەك تاپشىلىعى بايقالعان. ونىڭ ۇستىنە پاندەميا كەزەڭىندەگى جاعداي الەمدەگى باقشا شارۋاشىلىعى ءونىمىنىڭ اينالىمىنا دا كەرى اسەر ەتتى. كوكتەم ايلارىندا سىرتقى نارىققا شىعاتىن جولداردىڭ جابىلۋىنان شارۋالار دا, تۇتىنۋشىلار دا قاتتى زارداپ شەگىپ قالدى. بۇل ءوز كەزەگىندە ايماقتارداعى الما باعاسىنىڭ شارىقتاپ وسۋىنە سەبەپ بولدى.
ايتپاقشى, كوكوزەك شاقتا الما باعاسى الەم بويىنشا قىمباتتاعانعا ۇقسايدى. ءتىپتى كوروناۆيرۋس ىندەتى جايلاعان تۇستا ەۋروپا تۇرعىندارىنىڭ جەمىس-جيدەككە دەگەن سۇرانىسى كۇرت ارتىپ, ءبىر عانا الما باعاسى 27 پايىزدان 42 پايىزعا دەيىن وسكەن. ناتيجەسىندە, الما ساۋداسىندا كارى قۇرلىقتى مويىنداتقان پولشانىڭ وزىندە جەمىس ساقتايتىن قويمالار بوساپ قالعان كورىنەدى. بىراق قازاقستاننىڭ اتى ورتالىق ازياداعى الما باعى جايقالعان ەلدەردىڭ اراسىندا الدىڭعى ورىندا ايتىلعانىمەن, شارۋالار ىشكى نارىقتى تولىق قامتۋعا قاۋقارلى ەمەس ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. ونىڭ ۇستىنە تۇرعىنداردىڭ تويىپ الما جەۋىن جەمىس-جيدەك پىسكەن مەزگىلدە جينالعان ءونىمنىڭ مولشەرىنە قاراپ تارازىلاۋعا بولمايدى. ادەتتە, باۋ-باقشا شارۋاشىلىعى دامىعان ەلدەردىڭ رەيتينگى ءار ەسەپتى جىلدا جينالعان ءونىمنىڭ جاڭا ماۋسىمداعى ونىمگە دەيىن تولىقتاي جەتكىلىكتى بولۋىنا قاراي ەكشەلەدى. دەمەك, ءبىز بۇل جونىنەن ۇياتتىمىز...
وسىرگەنىمىز وزىمىزگە جەتپەي مە؟
ستاتيستيكاعا كوز جۇگىرتسەك, بىلتىر وتاندىق الما وسىرۋشىلەر 222 مىڭ توننا ءونىم جيناعان ەكەن. سالىستىرمالى تۇردە العاندا وراسان ءونىم بولعانىمەن, بۇل تسيفر ىشكى نارىقتى تولىق قامتۋعا جەتپەيدى. ءتىپتى بىلتىر ءبىزدىڭ باقتاردان جينالۋى ءتيىستى ءونىم مولشەرى 300 مىڭ تونناعا جەتۋى ءتيىس بولعان. بۇل بولجامنىڭ ورىندالماعانى دا نارىقتاعى الما باعاسىنىڭ ءوسۋى مەن ءونىمنىڭ تاپشىلىعىنا تۇرتكى بولعانى انىق. ال دايىن المانىڭ دەنىن شارۋا قوجالىقتارى مەن فەرمەرلەر جيناپ وتىر. ماسەلەن, بىلتىر ولاردىڭ ۇلەسىنە 138,3 مىڭ توننا الما تيگەن. قالعان ءونىمنىڭ 62,5 مىڭ تونناسى جەكە ادامداردىڭ يەلىگىندە باقتاردان جينالعان. وكىنىشكە قاراي, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا تانىمال بولعان تابىستى ۇجىمداردىڭ الما وسىرۋگە دەگەن ىنتاسى تومەن. ونى ەل كولەمىندەگى بارلىق ءىرى شارۋاشىلىقتىڭ وسىرگەن الماسىنىڭ سالماعىنا قاراپ باعامداۋعا بولادى. بىلتىرعى مولشەر – 21,6 مىڭ توننا شاماسىندا عانا ەكەن. جالپى, 2019 جىلعى 222 مىڭ توننا تازا ءونىم ەل اۋماعىنداعى 34,6 مىڭ گەكتارعا وتىرعىزىلعان الما باقتارىنان جينالعان.
دەرەككە سۇيەنسەك, قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ جىل بويعى جەيتىن الماسىنىڭ مولشەرى 450 مىڭ توننادان اسادى. مۇنى وزىندىك قۇن تۇرعىسىنان ەسەپتەپ, اقشاعا شاققاندا 81 ملرد تەڭگە شاماسىندا قارجى شىعادى. ياعني الما باعىن كوبەيتۋ ازىق-ت ۇلىك سۇرانىسىن وتەۋ عانا ەمەس, ەكونوميكالىق تۇرعىدان پايدالى كاسىپ كوزى ەكەنى بايقالادى. بىراق قازىرگى وتاندىق باۋ-باقشا شارۋاشىلىعى سۇرانىستىڭ 60 پايىزعا جۋىعىن عانا بەرىپ وتىر. دەمەك, قالعان الما شەتتەن كەلۋدە. مالىمەت بويىنشا, قازاقستان 2018 جىلى قىتاي مەن پولشادان 121 مىڭ توننا الما ساتىپ الىپ, سىرتقى نارىققا 56,2 ملن دوللار جۇمساعان ەكەن. ال ءبىزدىڭ باۋلاردان جينالىپ, وزگە ەلگە تاسىمالدانعان المانىڭ مولشەرى ەزۋگە كۇلكى ۇيىرەدى... سول 2018 جىلى نەبارى 4 مىڭ توننا الما ەكسپورتتالىپتى. ونىڭ نەگىزگى بولىگى رەسەي اسقان.
جاعدايدىڭ ءتۇيىنىن جولداۋ تارقاتا ما؟
اشىعىن ايتقاندا, ەلىمىزدىڭ ازىق-ت ۇلىك نارىعى سىرتقى ساۋدا فاكتورىنا تاۋەلدى ەكەنى جاسىرىن ەمەس. وتاندىق اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋدىڭ جاڭاشا جوباسىن جاساۋ قاجەتتىلىگى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى جولداۋىندا دا ايتىلدى. «اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتپاي, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا قۇرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل سالادا شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان وزەكتى ماسەلەلەر بار...» دەگەن پرەزيدەنت بىرقاتار مىسال كەتىرگەن بولاتىن.
تاقىرىپتى ىندەتسەك, بىرەر ماسەلەنىڭ ءىزىن كورەمىز. ماسەلەن, شۇرايلى القاپتاردىڭ ديقان مەن فەرمەردىڭ يەلىگىنە ەمەس, ماگناتتار مەن لاتيفۋنديستەردىڭ قولىنا ءوتىپ كەتۋى ناقتى شارۋاشىلىقتىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانى شىندىق. قازىر لوگيستيكا مەن ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋعا ىڭعايلى اۋىلدار مەن قالالاردىڭ ماڭىنان ءوندىرىس اشىپ, باۋ-باقشا ەگۋگە جەر تابۋ قيىن. ءتىپتى سۋارمالى وڭىردەگى جەكەشەلەنىپ كەتكەن القاپتاردىڭ سورى شىعىپ, ءارامشوپ باسىپ جاتقانى جايىندا بۇعان دەيىن دە ءجيى ايتىلعان. سۇيىنەرلىگى, بۇل باعىتتا العا جىلجۋ بار. مىسالى, الماتى وبلىسىندا يگەرىلمەي جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى جەرىن مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىپ الۋ جۇمىسى ساتىمەن جۇزەگە اسىپ جاتىر. اسىرەسە سۋارمالى القاپتاردى قالپىنا كەلتىرۋدە وبلىس وزىپ تۇر. جوسپار بويىنشا, 2023 جىلعا دەيىن 138 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر تولىقتاي مەملەكەت يەلىگىنە ءوتىپ, ءوز ماقساتىنا قاراي كادەگە جاراۋى ءتيىس. جالپى, جەردىڭ ناقتى يەسىن تابۋى ءۇشىن اتقارۋشى بيلىك وتكىر شەشىمدەر قابىلداۋى كەرەك. جەتىسۋدا بۇل باعىتتاعى جۇمىس تا ءوز ناتيجەسىن بەرىپ وتىر. بۇگىنگە دەيىن الماتى قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى وبلىسقا تيەسىلى القاپتارعا جاسالعان تۇگەندەۋ جۇمىستارىنان كەيىن جەر تەلىمدەرىن جەكەمەنشىككە بەرۋگە شىعارىلعان 1,5 مىڭ شەشىمنىڭ كۇشى جويىلىپتى. ناتيجەسىندە, 121 مىڭ گەكتار اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىنداعى القاپ مەملەكەت مەنشىگىنە قايتارىلدى.
تۇپتەپ كەلگەندە, تۇتىنۋ نارىعىن سىرتقى ءونىمنىڭ تاۋەلدىلىگىنەن قۇتقارۋعا جاسالعان قادامنىڭ باسى دا, سوڭى دا وسى ەمەس ەكەنى ايان. بىراق وتاندىق تۇتىنۋشىلاردىڭ سۇرانىسىن تولىق قامتۋ ءۇشىن جاقىن جىلدارى ءار اۋىلدا جايقالعان باق ءوسىپ تۇرۋى كەرەك سياقتى. ياعني 2010 جىلدان باستاۋ العان قارقىندى باق ءوسىرۋ باستاماسىنا جاڭا سەرپىن بەرەتىن كەز كەلدى. راس, بۇل تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە بولمايدى. ناتيجە بار.
قارقىندى باق قايتسە كوبەيەدى؟
ناقتى مىسال كەلتىرسەك, قازىر جەتىسۋدا قارقىندى باق ماۋەلەپ, جەمىسىن دە بەرىپ وتىر. ياعني الماتى وبلىسىندا 2 222 گەكتار القاپقا ەگىلگەن قارقىندى الما باعى بار ەكەن. بيىل وسى باقتاردان 18,9 مىڭ توننا الما جيناۋ جوسپارلانعان. ال باقتاردىڭ كولەمىن 2020 جىلعا دەيىن 2 600 گەكتارعا جەتكىزۋ مىندەتى تۇر. ونىڭ ىشىندە «اپورت» الماسى ەگىلگەن باق كولەمىنىڭ اۋماعى 2 مىڭ گەكتارعا جەتكەنىن ەرەكشە ايتۋعا بولادى. قازىر جويىلۋعا شاق قالعان اتاقتى اپورت كوشەتىنىڭ سانى 416 مىڭ تۇپكە جەتكەن ەكەن. مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك قولداۋدىڭ ناتيجەسىندە مۇمكىن بولعان شارۋا ەكەنى بەلگىلى. جالپى, 2012-2018 جىل ارالىعىندا وبلىس بويىنشا 728,8 گەكتار جەرگە اپورت سورتىن وتىرعىزعان 214 شارۋاشىلىققا 670,4 ملن تەڭگە سۋبسيديا بەرىلگەن.
بۇگىندە جەتىسۋدىڭ قارقىندى الما باقتارىندا «فۋدجي», «گولدەن دەليشەس», «گالا», «گرەنني سميت», «ستاركريمسون», «ايدارەد», «زولوتوي پرەۆوسحودنىي» سياقتى جەرگىلىكتى سۇرىپتار وسىرىلۋدە. ال وندىرىسكە يتاليا, گەرمانيا, سەربيا, پولشا, گوللانديا, تۇركيا ەلدەرىنىڭ الما ءوسىرۋ تەحنولوگياسى قولدانىلادى. وسىنداي وزىق تەحنولوگيانى قولدانۋ ارقىلى جۇمىسىن جاڭاشا ۇيىمداستىرعان شارۋاشىلىقتاردىڭ ءبىرى – جامبىل اۋىلىنداعى «اتەك اگرو» جشس. قارقىندى باق وسىرۋگە تاۋەكەل ەتكەن سەرىكتەستىك باسشىسى ايجان ساۋلەحات 2017 جىلى ۇزىناعاش اۋىلىنىڭ ماڭىنان 54 گەكتار جەر العان ەكەن. قازىر وتىرعىزعان كوشەت سانىن 125 مىڭ تۇپكە جەتكىزىپتى. كوشەتتەردى كۇتىپ, باپتاۋعا جاڭا تەحنولوگيا قولدانعان. تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن يزرايلدەن مامان الدىرىپ ۇيرەنسە, كوشەت ەگۋدىڭ قىر-سىرىن تۇرىكتەردەن مەڭگەرىپتى. بۇگىندە «اتەك اگرونىڭ» قارقىندى باقتارىندا 50 ادام تۇراقتى جۇمىسپەن قامتىلعان.
– المانىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن زاماناۋي جاڭا تەحنولوگيا پايلالانۋدان قاشپاۋ كەرەك. اسىرەسە قارقىندى باقتاردا بۇل ءادىس جىلدام ناتيجە بەرەدى. مىسالى, الاسا بويلى الما اعاشتارى ەكىنشى جىلدىڭ وزىندە-اق 30 پايىز جەمىس بەرسە, ءۇشىنشى جىلى ءونىم كولەمى 80-85 پايىزعا جەتەدى. ءارى مۇنداي جەمىس اعاشتارىنان ءونىم جيناۋ جەڭىل, قول كۇشىن كوپ قاجەت ەتپەيدى. شىعىن از, تابىس مول, – دەيدى «اتەك اگرو» جشس باسشىسى ايجان ساۋلەحات.
ايتپاقشى, جامبىل اۋدانىنىڭ فەرمەرلەرى ەلىمىزدەگى الما تاپشىلىعىن جويۋعا ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر دەۋگە تولىق نەگىز بار. بۇگىندە اۋداندا 699 گەكتار الما باعى جايناپ تۇر. سوڭعى ءۇش جىلدىڭ كولەمىندە الما وسىرەتىن شارۋاشىلىقتىڭ سانى بەسكە جەتىپ, جاڭادان 264 گەكتار قارقىندى باق ەگىلگەن ەكەن.
جالپى, الماتى وبلىسى ايماق تۇرعىندارىنىڭ الماعا دەگەن ىشكى سۇرانىسىن 100 پايىزعا قامتىپ وتىر. مۇنان بولەك, مەگاپوليس ماڭىنداعى اۋداندار الماتى قالاسىنىڭ باۋ-باقشا ونىمدەرىنە دەگەن قاجەتتىلىگىن 72,4 پايىزعا دەيىن قاناعاتتاندىرۋعا قول جەتكىزگەن. ال جالپى, قازاقستان بويىنشا الما دايىنداۋداعى جەتىسۋلىق شارۋالاردىڭ ۇلەسى 19,6 پايىز شاماسىندا ەكەن.
الماتى وبلىسى