مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بيىلعى 1 قىركۇيەكتەگى جولداۋىندا پوليتسيانى باعالاۋ ولشەمدەرىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋ, پوليتسيا قىزمەتىنىڭ سەرۆيستىك مودەلگە كوشۋى باسىم باعىتتاردىڭ ءبىرى بولدى.
پوليتسيا – ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە قىزمەت كورسەتەتىن ەڭ ۇلكەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قۇرامداس بولىگى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ادام مەن ازاماتتىڭ ءومىرىن, دەنساۋلىعىن, قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋ, قوعامدىق ءتارتىپتى ساقتاۋ جانە قوعامدىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا مىندەتتەردى اتقارادى. وسىلايشا مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى پوليتسيا ورگاندارىنىڭ ءرولى وتە ماڭىزدى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى كۇن سايىن كۇردەلى كاسىبي مىندەتتەردى, قيىن جاعدايلار مەن قاقتىعىستاردى شەشەدى. بۇل رەتتە ونىڭ قاتەلىككە جول بەرۋگە قۇقىعى جوق. دەمەك پوليتسيا قىزمەتىنىڭ كاسىبي قۇزىرەتتىلىك دەڭگەيى مەن تيىمدىلىك دارەجەسى قوعامدىق پىكىرگە اسەر ەتەدى, بۇل ەلدەگى الەۋمەتتىك-ساياسي جاعدايدا تىكەلەي كورىنىس تابادى.
پوليتسيا قىزمەتىنىڭ دەموكراتيالىق نەگىزدەرى باقىلاۋ تاسىلىنەن قىزمەت كورسەتۋ تاسىلىنە كوشكەن كەزدە ىلگەرىلەي ءتۇستى, وندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى نەگىزىنەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ بەلسەندى تۇردە الدىن الۋدى نازاردا ۇستادى. سەرۆيسكە باعدارلانعان پوليتسيا قىزمەتى – پوليتسيا مەن قوعامعا قۇقىقتىق ءتارتىپتى جانە قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ پروبلەمالارىن شەشۋ ءۇشىن ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا ادىستەرىن قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن مودەل. بۇل ەكى ءتۇيىندى كومپەنەنتكە نەگىزدەلگەن: پوليتسيانىڭ ادىستەرى مەن تاجىريبەسىن وزگەرتۋ جانە پوليتسيا مەن قوعام اراسىندا سىندارلى قارىم-قاتىناس ورناتۋ ءۇشىن شارالار قابىلداۋ.
مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا «جۇرتقا جاقىن پوليتسيا» قاعيداتى بويىنشا جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەتىنىڭ مەيلىنشە تۇتاس رەفورماسىن جاساۋ قاجەتتىگى ءپىسىپ-جەتىلگەنىن اتاپ ءوتتى. قوعام مۇشەلەرىنە ناقتى ماسەلەلەردى شەشۋ جانە ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋ ءۇشىن قولداۋ مەن رەسۋرستاردى جۇمىلدىرۋعا كومەكتەسەتىن نەگىزگى مەنەدجەر رەتىندە ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورىنا نەگىزگى ءرول بەرىلەدى.
بۇل مودەلدىڭ ءمانى – قوعام مۇشەلەرىنىڭ قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەردى انىقتاۋ پروتسەسىنە بەلسەندى قاتىسۋىندا. ازاماتتاردى تارتۋ شەڭبەرىندە قۇقىق بۇزۋشىلىقتاردىڭ الدىن الۋ جانە قىلمىسقا قارسى كۇرەس كەڭىنەن, جان-جاقتى پايىمدالادى. بۇل پوليتسيا قىزمەتىنە تەرەڭ وزگەرىستەر ەنگىزۋگە اكەلەدى. وڭ ناتيجەلەر مەن تيىمدىلىككە قول جەتكىزۋ ءۇشىن اتالعان ءتاسىل بارلىق پوليتسيا قىزمەتى تاراپىنان دا, قوعام تاراپىنان دا ماقساتتى قولداۋدى قاجەت ەتەدى. سوندا قوعام وسىنداي ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ ناتيجەلەرىن جانە وسى پروتسەستەگى ءوز ءرولىن ايقىن سەزىنەدى.
«پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك مودەلى» نەگىزىن سيپاتتاۋعا بولاتىن نەگىزگى قاعيدات – پوليتسيا – بۇل حالىق, ال حالىق – بۇل پوليتسيا. قازىرگى ۋاقىتتا «پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك مودەلى» دەگەن بىرىڭعاي تۇسىنىك جوق ەكەنىن اتاپ ءوتۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى «پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك مودەلىنىڭ» قازاقستاندىق تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ قاجەتتىگى ءپىسىپ-جەتىلدى, ويتكەنى ءارتۇرلى شەتەلدىك ينستيتۋتسيونالدىق مودەلدەردى مەحانيكالىق تۇردە ەنگىزۋ – ولاردىڭ دەموگرافيالىق جانە باسقا دا سيپاتتامالارىن ايتپاعاندا, مادەني, تاريحي, ەكونوميكالىق, نورماتيۆتىك, ساياسي جانە الەۋمەتتىك جاعدايلارعا بەيىمدەمەسە, تابىستى جۇزەگە اسۋى نەعايبىل.
ىشكى ىستەر ورگاندارى قىزمەتكەرلەرىنىڭ پوليتسيا قىزمەتىندەگى سەرۆيستىك مودەلدى ىسكە اسىرۋى نورماتيۆتىك تۇرعىدان بەكىتىلۋى ءتيىس. نەگىزگى ماقسات – قاجەتتىلىكتەرگە جاۋاپ بەرەتىن جانە قوعاممەن سەرىكتەستىكتە جۇمىس ىستەيتىن كاسىبي, وكىلدى, ەسەپ بەرەتىن ورگان قۇرۋ.
«پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك مودەلىن» ەنگىزۋ پوليتسيا باسقا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ جۇمىستارى مەن فۋنكتسيالارىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن باقىلاۋ مەن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋعا ءتيىس دەگەندى بىلدىرمەيدى. تەك قانا تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىل ارقىلى عانا ۇلكەن ناتيجەگە قول جەتكىزىلەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, «پوليتسيانىڭ سەرۆيستىك مودەلىن» دامىتۋ قوعامنىڭ دا, بارلىق مۇددەلى تاراپتىڭ قاتىسۋىن تالاپ ەتەدى. وسىلايشا پوليتسيا جۇمىسىنداعى وزگەرىستەر كوپتەگەن دەموكراتيالىق ەلدەگى مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ قازىرگى تەندەنتسيالارىنىڭ كورىنىسى بولىپ تابىلادى.
سەرۆيستىك مودەل اياسىندا پوليتسيانىڭ حالىقپەن ءوزارا ءىس-قيمىلىن وڭتايلاندىرۋ, ەڭ الدىمەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنە دەگەن سەنىمگە, سەرىكتەستىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلۋى كەرەك. پوليتسيا ءارتۇرلى تىلەكتەردى قاناعاتتاندىرۋمەن ەمەس, زاڭعا مۇلدەم بەيتاراپ قىزمەت كورسەتۋ ارقىلى قوعامدىق سەنىمگە يە بولۋعا تىرىسۋى كەرەك.
قوعاممەن تىعىز قارىم-قاتىناسقا نەگىزدەلگەن پوليتسيا قىزمەتىنىڭ سەرۆيستىك مودەلى بارلىق پروبلەمانىڭ امبەباپ قۇرالى بولىپ تابىلمايدى, الايدا قوعاممەن سىندارلى ديالوگ قۇرۋدىڭ سەنىمدى قۇرالدارىنىڭ ءبىرى بولادى. ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ وسى مودەلدەرىن قولدانۋ جەرگىلىكتى جەرلەردە پوليتسيا جۇمىسىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە ىشكى ىستەر ورگاندارىن رەفورمالاۋ بويىنشا قويىلعان مىندەتتەر شەڭبەرىندە ماقساتتارعا نەعۇرلىم ءتيىمدى قول جەتكىزۋگە ىقپال ەتەدى.
ايدار سايتبەكوۆ,
ساياسي عىلىمدار دوكتورى, دوتسەنت