ار ءىلىمىن اسقاقتاتتى

بيىل تۋعانىنا 175 جىل تولىپ وتىرعان اباي قۇنانباي ۇلى ءوزىنىڭ ولەڭدەرى ارقىلى دا, قا­را­سوزدەرى ارقىلى دا, بۇكىل حاكىمدىك وي-تولعانىستارى مەن پال­ساپالىق قاعيدالارى ارقىلى دا حالقىن رۋحاني الاپات اپاتتاردان امان الىپ قالۋعا جانتالاسا, جان كۇيدىرە كۇش-قۋات جۇم­­سادى. قايران قازاعىن, قالىڭ جۇرتىن وتارشىلدىق بىلعاعان قان تازالىعىنان ءبىرجولاتا ايىرىلىپ قالماۋعا ۇندەدى. ار ءىلىمىن اسقاقتاتتى. ولقىلىقتاردىڭ بار­شاسىن وسىپ, كەسەپاتتاردى كەسىپ كورسەتتى. دەندەگەن دەرتتەر­دەن قالاي ارىلۋدىڭ, قايتىپ ايى­عۋدىڭ جولدارىن مەڭزەپ, ءجون-جوسىقتارىن تارازىلادى.

ەلىمىز ەگەمەندىك الىپ, تاۋەل­سىزدىككە قول جەتكىزگەن سوڭ عانا اباي تۋىندىلارى جان-جاقتى, شىنا­يى دا ەركىن زەردەلەنىپ, زەرتتەلە باستادى. ۇلى ۇستازدىڭ, تەڭدەسسىز اعارتۋشىنىڭ, الەمدىك دەڭگەيدەگى دانىشپاننىڭ شىن باعاسى بەرىلە باستادى. اقىننىڭ 150 جىلدىعىندا تۇڭعىش پرەزي­دەنتىمىز نۇرسۇلتان نازار­باەۆ «اباي ءسوزى – قازاقتىڭ بوي­تۇمارى» دەگەن بولاتىن. اباي قۇنانباي­ ۇلىنىڭ مەرەيتويى سول جىلى يۋنەسكو اياسىندا اتاپ ءوتىلدى.

بيىلعى جىلدىڭ باسىندا مەم­لەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اباي جانە ءححى عاسىرداعى قازاقستان» دەگەن ماقالاسى جاريالانىپ, ەلدى ەلەڭ ەتكىزدى. ابايدىڭ 175 جىلدىعىن قالاي وتكىزۋدىڭ جوبا-جوسپارلارى جۇيەلەنگەن جازباسىندا پرەزيدەنتىمىز ۇلت الدىنداعى ۇلى مىندەتتەرگە نازار اۋداردى. ەل­دىگىمىز, اباي اماناتتارى تۋرالى تولعاندى. ابايدىڭ قاي ىسىمىزگە كۇيىنگەنى مەن قاي قىلىعىمىزعا سۇيىنگەنى جونىندە وي قوزعادى. ودان سوڭ «Egemen Qazaqstan» گازەتىندە قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «اباي – رۋحاني رەفورماتور» دەگەن ماقالاسى شىقتى. اتىنىڭ ءوزى ءاربىرىمىزدى تەرەڭ تەبىرەنتۋگە ءتيىس بۇل دۇنيەسى دە تاعىلىمعا تولى, جۇزەگە اسىرار قاعيدالارى مول.

پرەزيدەنت: «بيىلعى مەرەي­تويعا وراي بىرقاتار ءىس-شارا جوسپار­لانعان بولاتىن. بىراق الەمدى جايلاعان ىندەتكە بايلانىستى سو­نىڭ كوپشىلىگىن ونلاين فورماتقا اۋىستىردىق. ارينە, سان سىناقتان سۇرىنبەگەن حالقىمىز بۇل دەرتتى دە جەڭەدى. قيىندىق وتپەلى, ال اباي مۇراسى ماڭگىلىك», – دەيدى.

العاش رەت اباي كۇنى اتاپ ءوتىل­دى. مەملەكەت باسشىسى اتالعان ماقالاسىندا بۇكىل ەلىمىزدىڭ, قوعامنىڭ, وقۋ, ءبىلىم ورىندارىنىڭ الدىنا كەلەلى دە كەمەل مىندەتتەر قويدى. اباي جان-جاقتى, جاپپاي وقىتىلاتىن بولدى. ابايتانۋعا ارنالعان وقۋلىقتار, حرەستوماتيا­لار جازىپ, باسىپ شىعارۋعا تاپسىرما بەردى. ابايعا جانە ونىڭ مۇرالارىن مەڭگەرۋگە بايلانىستى ەڭ الدىمەن ءبىلىم يگەرۋ, ەكىنشى – تاربيە, ءۇشىنشى – جاڭا كاسىپ يگەرۋ, ءتورتىنشى – ىنتىماق ماسەلەلەرى بويىنشا نە ىستەۋ كەرەكتىگىن ناق­تىلادى. پرەزيدەنتىمىز وسىلايشا قازىرگى قازاقستان قوعامىن ابايدىڭ رۋحاني ۇستانىمىنا ساي دامىتۋدىڭ اسا ماڭىزدىلىعىن ايرىقشالادى.

ءبارىمىز دە اباي جانە ونىڭ مۇرالارىنا بايلانىستى ماڭگىلىك مانىستەگى مىندەتتەرگە بۇگىنگى باس­تى پارىزىمىز, بولاشاقتىڭ قامى رەتىندە جوعارى جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, جاڭاشا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىسپىز. وسى ورايدا اباي دانىش­پاننىڭ قاراسوزدەرىنە بايلانىس­تى كەيبىر ويلارىمىزدى ايتا كەتكىمىز كەلەدى. ءبىزدىڭ قازاق, ب­ۇ­گىنگى قوعامىمىز بۇرىن دا, بۇ­گىن دە قاراسوزدەردىڭ قادىرىنە جەتە الماي جاتقانىن مويىنداۋىمىز كەرەك. ەندى ابايدىڭ ءوزى اڭعارتقانداي, ء«سوز تۇزەلدى, تىڭداۋشىم, سەن دە تۇزەل» دەگەندەي, اسىرەسە قارا­سوزدەرىنىڭ ارقايسىسىنا تەرەڭ وي كوزىمەن قاراپ, جەتە مەڭگەرىپ, اينا­لىمعا تۇسىرۋگە بار كۇش-قاي­را­تىمىزدى جۇمساۋعا بورىشتارمىز.

قىرىق بەس قاراسوز! ولاردىڭ ىشىندەگى پىكىرلەر مەن ويلار قان­­داي؟! قاعيداتتار قانداي؟! قا­زاققا ءتان دەرتتەر مەن ولاردى ەم­دەۋدىڭ جولدارى دا ايقىندالعان. ادامدىق, ادالدىق, اقىل-پاراسات پەن ادىلدىك, قاناعات پەن راقىم حاقىنداعى پايىمداۋلار قانداي؟! ارينە, وتىز سەگىزىنشى قاراسوزى سەكىلدى اناۋ-مىناۋ ادامنىڭ ء«تىسى باتپايتىن» تۇستارى دا از ەمەس. الايدا تۇسىنىكتى, ۇعىنىقتى, انىق تا ايقىن قاعيداتتالعان قارا­سوزدەرىنىڭ ءوزىن امالعا اسىرساق تا تالاي-تالاي تابىستارعا جەتىپ, اباي اماناتتارىنا ادالدىققا ايتار­لىقتاي ۇلەس قوسار ەدىك.

2006 جىلى ء«بىر ەل – ءبىر كىتاپ» اكتسياسى بويىنشا بۇكىل ەلىمىز ءۇشىن ابايدىڭ قاراسوزدەرىن جاپپاي وقىپ-ۇيرەنۋ ۇسىنىلعانى ەسىمىزدە. وكىنىشكە قاراي, تەك كەيبىر كىتاپحانالار مەن بىرقاتار وقۋ ورىندارىندا عانا ءىس-شارالار وتكىزىلدى. قاراسوزدەردى سول جىلى ءاربىر ۇجىم مەن ۇيىم, مەكەمەلەر, بۇكىل قوعام, ءاربىر ادام وقىپ-ۇيرەنۋى ءتيىس ەدى. ولاي بولمادى. «ەشتەن كەش جاقسى» دەگەندەي, ابايعا, اباي مۇرالارىنا, ونىڭ ىشىندە قاراسوزدەرگە بەتبۇرىس باستالدى. ءلايىم, شىنايى بولسىن, ۇزاعىنان ءسۇيىندىرسىن دەي­مىز. وڭتۇستىك وڭى­رىندەگى, تۇر­­كىستان ولكەسىندەگى قا­را­شا­ڭى­راق رەتىندە قاراسوزدەرگە جان-جاقتى كوڭىل ءبولىپ, ءتالىم-تاربيە ىسىندە التىن ارقاۋعا اينالدىراتىن وقۋ ورنىنىڭ ءبىرى – وڭ­تۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پە­داگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى بولاتىنى ءسوزسىز. كيەلى وقۋ وردامىزدا ۇلت ماقتانىشى اباي مەرەيتو­يىنا دەگەن دايىندىق وتكەن جىلدان باستالىپ كەتكەن بولاتىن. « ۇلى دالانىڭ دارىندى جاستارى» اتتى اباي مۇراسىن وقىپ-ۇيرەنۋ باعىتىنداعى بايقاۋ, «اباي جاققان ءبىر ساۋلە» ونلاين-زياتكەرلىك سايىسى, ەسسە بايقاۋى, اباي ولەڭدەرىنەن چەللەندج, تالىمگەر ساعاتتارى اشىق, ونلاين فورماتتا وتكىزىلدى. قا­­زىر ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ۇجىمى جاڭا وقۋ جىلىندا وسى باعىتتا باعدارلار بەلگىلەۋ ۇستىندە.

قازاقتىڭ ءبىرىنىڭ بىرىنە قاس­كۇنەم بولماعىنىڭ, ءبىرىنىڭ تىلەۋىن ءبىرى تىلەسپەيتۇعىنىنىڭ, راس ءسوزى از بولاتۇعىنىنىڭ, قىزمەتكە تالاس­قىش بولاتۇعىنىنىڭ, وزدەرىنىڭ جالقاۋ بولاتۇعىنىنىڭ سەبەبى نە؟ – دەيدى اباي ءۇشىنشى قاراسوزىندە. وسى ساۋالىنا وراي ۇلى ۇستاز بىر­قاتار جاۋابىن ۇسىنادى. بۇگىنگى قازاققا وي سالار ۇسىنىستارىن كەلتىرەدى. ال ءتورتىنشى قاراسوزىندە كوپتىڭ قامى, ۇرپاقتىڭ قامى, كە­لەشەكتىڭ قامى ءۇشىن ۋايىم-قاي­عى ويلاعىش كىسىنى قولدايدى. ۇنەمى ۋايىم-قايعىمەن بولا بەرمەي, سولاردان قۇتىلۋدىڭ قارەكەتىن جاسا دەيدى. «قۋلىق ساۋماق, كوز ءسۇزىپ, تىلەنىپ, ادام ساۋماق – ونەرسىز ءيتتىڭ ءىسى» دەي كەلە, «اۋەلى قۇدايعا سىيى­نىپ, ەكىنشى, ءوز قايراتىڭا سۇيەنىپ, ەڭبەگىڭدى ساۋ», – دەيدى. «ەرىنبەي ەڭبەك قىلسا, تۇڭىلمەي ىزدەسە, ورنىن تاۋىپ ىستەسە, كىم باي بولمايدى؟» – دەگەن سۇراق قويىپ, قازاقتىڭ كوبىنەسە بىرەۋدەن قورقىتىپ العىسى, الداپ-ارباپ العىسى كەلەتىنىن كەكەتە سىنايدى.

قاراسوزدەرىنىڭ ءاربىرى قاناتتى قاعيدالارعا قۇرىلعان. «ەگەردە ەستى كىسىلەردىڭ قاتارىندا بولعىڭ كەلسە, كۇنىندە ءبىر مارتەبە, بولماسا, جۇماسىندا ءبىر, ەڭ بولماسا, ايىندا ءبىر وزىڭنەن ءوزىڭ ەسەپ ال!» مىنە, بۇل دا – ارقايسىسىمىزدىڭ جۇمىس ورنىمىزدا, ۇستەلىمىزدىڭ ۇستىندە ورنەكتەلىپ تۇرۋعا ءتيىس ونەگەلى ءسوز, وشپەس وسيەت. ون سەگىزىنشى قارا­سوزىندە كەربەزدىكتىڭ, كەرى تارتار كەردەڭ جاقتارىنان بەزۋگە شاقىرادى. «تەگىندە ادام بالاسى ادام بالاسىنان اقىل, عىلىم, ار, مىنەز دەگەن نارسەلەرمەن وزباق. ودان باسقا نارسەمەن وزدىم عوي دەمەكتىڭ ءبارى دە – اقىماقشىلىق», – دەپ تۇيىندەيدى. جيىرما ءبىرىنشى سوزىندە ماقتانشاقتىقتىڭ ءتۇر-ءتۇرىن تالدايدى. ماقتاننىڭ, ماق­تانشاقتىقتىڭ ناداندىققا اپارارىنان ابايلاۋعا مەڭزەيدى.

مىناداي قاعيدالاردى قالايشا ۇمىتامىز: ء«وزىڭ ءۇشىن ەڭبەك قىل­ساڭ, ءوزى ءۇشىن وتتاعان حايۋاننىڭ ءبىرى بولاسىڭ; ادامدىقتىڭ قارىزى ءۇشىن ەڭبەك قىلساڭ, اللانىڭ سۇيگەن ق ۇلىنىڭ ءبىرى بولاسىڭ». عالىم تۋرالى عىلىم جايىندا قانشاما قاعيداتتارى بار. ء«اربىر عالىم – حاكىم ەمەس, ءاربىر حاكىم – عالىم» – دەيدى اباي. ناداندىق, ەرىنشەكتىك, زالىمدىق ۇشەۋىن قاتتى سىنايدى. بىلىمسىزدىكتى حايۋاندىققا تەڭەيدى. بۇرىنعى قازاقتىڭ دا, قازىرگى قازاقتىڭ دا بويىنان, بولمىسىنان كەتپەي جاتقان كەسىرلى كەسەلدەردىڭ ءبىرى مىناداي عوي, اعايىندار. اباي ايتقان: «قازاقتىڭ شىن سوزگە نانباي, قۇلاق تا قويماي, تىڭداۋعا قولى دا تيمەي, پالەلى سوزگە, وتىرىككە سۇتتەي ۇيىپ, بار شارۋاسى سۋداي اقسا دا, سونى ابدەن ەستىپ, ۇقپاي تىنبايتۇعىنى قالاي؟» نەمەسە «تىنىشتىق ىزدەپ تابا الماي جۇرگەن جۇرت تىنىشتىق كورسە, ساتكە تۇرماي تىنىشتىقتان جالىعا قالاتۇعىنى قالاي؟!»

ءيا, اباي قاراسوزدەرىنىڭ قادىرىن ءبىلىپ, قاسيەتىن ءتۇسىنىپ, بۇكىل ومىرى­مىزگە, ءاربىر ىسىمىزگە باعدار ەتە بىل­گەندە عانا ەلدىك, مەملەكەتتىك, ادام­دىق ماقساتتارىمىزعا جەتەمىز. پرە­زيدەنتىمىز «اباي – رۋحاني رە­فور­ماتور» اتتى ماقالاسىندا تۇ­­عىرلى تۇلعانىڭ تۋىندىلارىنان تەرەڭ ءتالىم الۋدىڭ, اباي رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, قاعيداتتارىن ۇستانۋدىڭ, اماناتقا ادال بولۋدىڭ قانشالىقتى ءماندى دە ماڭىزدى ەكەنىنە باسا نازار اۋداردى. «سون­دا عانا جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا قاستەرلى قۇندىلىقتاردى سىڭىرە­مىز», – دەدى.

وسىعان وراي ءبىر جاعداي ويى­مىزعا ءتۇسىپ وتىر. ءجۇز جىلدان اس­تام ۋاقىت بۇرىن قازاقتىڭ الاششىل اقىنى, ەلىنىڭ ەرەن پاتريوتى, جالىندى ويشىلى سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ «ابايدى وقى, تاڭىر­قا» دەگەن ەدى. بۇگىنگى بەلگىلى قا­لام­گەر اعامىز, جەرلەس جازۋشىمىز مارحابات بايعۇت «ابايدى وقى, ورىندا» دەگەن ماسەلەنى ءبىرازدان بەرى بەلسەنە كوتەرىپ, تەرەڭ تەبىرەنىسپەن ناسيحاتتاپ كە­لەدى. شىنىندا دا, ابايدىڭ ولەڭ­دەرىمەن, وزگە دۇنيەلەرىمەن بىرگە قاراسوزدەرىن وقىپ, جالىقپاي تو­قىپ, ەرىنبەي ورىنداعاندا عانا قازاق ەلى اسقارالى اسۋلاردى الادى.

بارشاگۇل يسابەك,

وڭتۇستىك قازاقستان مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ وقۋ جانە وقۋ-ادىستەمەلىك ىستەر جونىندەگى پرورەكتورى, پروفەسسور