جەلمەن جارىسقان جەلاياقتار

قازىرگى زامانداعى وليمپيا ويىندارىنىڭ تۇساۋى 1896 جى­لى كەسىلگەنى بەلگىلى. افينادا وت­كەن بايراقتى باسەكەنىڭ باعدار­لاماسىنا مارافون دا ەندى. 40 شاقىرىمدى قۇرايتىن سايىستا 17 جەلاياق باق سىناۋعا بەل بۋدى. ولاردىڭ دەنىن گرەكيالىقتار قۇ­راسا, اقش, اۋستراليا, ماجار­ستان جانە فرانتسيانىڭ ءبىر-ءبىر سپورتشىسى ساپقا تۇردى. جارىس جولىنا شىققان جۇيرىكتەر اراسىنان سپيريدون لۋيستىڭ باق جۇلدىزى جاندى. 23 جاستاعى گرەكيالىق ورەن بۇل قاشىقتىقتى 2 ساعات 58 مينۋت 50 سەكۋندتا جۇ­­­گىرىپ ءوتىپ, باس جۇلدەنى ول­جا­لادى. ەكىنشى ورىندى تاعى ءبىر جەر­گىلىكتى مارافونشى حاري­لاوس ۆەسيلاكوس يەلەنسە, ماجار­ستاندىق ديۋلا كەللنەر ءۇشىنشى ساتىعا جايعاستى.

سپيريدون لۋيس ودان كەيىن ءدۇبىرلى دودالارعا قاتىسقان جوق. دەسەك تە ەجەلگى ەللادا ەلىنىڭ ۇلت­تىق باتىرى رەتىندە ۇلدە مەن بۇلدەگە وراندى. لۋيس جۇرگەن جەرىندە تولاسسىز سىي, قۇرمەت پەن قوشەمەتكە بولەندى. داڭقتى مارافونشى 1936 جىلى بەرليندە الاۋى تۇتانعان وليمپياداعا قۇرمەتتى قوناق رەتىندە قاتىسىپ, سال­تاناتتى ءراسىم كەزىندە گەر­مانيانىڭ فيۋرەرى ادولف گيت­لەرگە ءزايتۇن بۇتاعىن تابىس ەتتى. سپيريدون 1940 جىلدىڭ كوك­­تەمىندە 68 جاسقا قاراعان شا­عىندا قايتىس بولدى.

1900 جىلى پاريجدە الاۋى تۇتانعان وليمپيادادا جارىس قوجايىندارى شاشالارىنا شاڭ جۇقتىرمادى. العاشقى ەكى ورىندى ميشەل تەاتو مەن ەميل شامپون ەنشىلەسە, شۆەتسيالىق ەرنست فاست ءۇشىنشى ساتىعا تابان تىرەدى. بۇل باسەكەدە التى مەملەكەتتەن كەلگەن 13 سپورتشى شەبەرلىك بايقاستى. جەڭىمپازدىڭ ۋاقىتى – 2 ساعات 59 مينۋت 45 سەكۋند.

1904 جىلى اقش-تىڭ سەنت-لۋيس قالاسىندا وتكەن وليم­پيا ويىندارى شىتىرمان وقي­عالارعا تولى بولدى. بۇل جارىستا امەريكالىق جەلاياق فرەدەريك لورز الدىنا جان سالمادى. ما­رە سىزىعىن قيىپ وتكەن بەتتە ول جانكۇيەرلەردىڭ قۇشاعىنا ەندى. گۇل شوقتارىن الىپ, اقش پرەزيدەنتى تەودور رۋزۆەلتتىڭ قىزىمەن سۋرەتكە ءتۇسىپ تە ۇل­گەر­دى. ەندى بىرەر مينۋتتان كەيىن وليم­پيادا ويىندارىنىڭ التىن مەدالى لورزدىڭ موينىندا جارقىراۋعا ءتيىس ەدى...

ىلە-شالا تورەشىلەر مىنگەن كولىك ستاديونعا كەلىپ توقتادى. اسىعا-ۇسىگە جەتكەن قازىلار جە­ڭىم­پاز جىگىتتىڭ «ەرلىگىن» جالپاق جۇرت­­قا جاريا ەتتى. سويتسە لورز بەلگىلەنگەن قاشىقتىقتىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعىن كولىكپەن ءجۇرىپ ءوتىپتى. كوپشىلىك نازارى­نان تىس قالعان كەزدە جەلاياق جول­دا كەلە جاتقان ماشينالاردى الما-كەزەك توقتاتىپ, ءوز «جۇ­­مىسىن» ءبىراز جەڭىلدەتكەن ەكەن. سول مەزەتتە-اق فرەدەريك لورز ابىرويدان جۇرداي بولدى. ناتيجەسىندە سەنت-لۋيستەگى جا­رىستا جۇلدەلى ورىنداردىڭ بار­­لىعىن اقش قۇراما كو­مان­داسىنىڭ وزگە مۇشەلەرى يە­لەن­دى. ولار – توماس حيكس (3:28:53), ال­بەرت كوري (3:34:52) جا­­نە ار­تۋر نيۋتون (3:47:33). بۇل جو­لى قا­تىسۋشىلاردىڭ سانى 32-گە جەت­تى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىنگى كەزەڭگە كەلەتىن بولساق, مارافونشىلار سايىسىندا امە­ريكالىق دجون حەيەس (1908 جىل, لوندون), وار وكىلى كەن­نەت ما­كارتۋر (1912 جىل, ستوك­گولم), فينليانديالىق حاننەس كو­­لەحماينەن (1920 جىل, ان­تۆەر­پەن) مەن البين ستەنرووس (1924 جىل, پاريج), فرانتسيالىق بۋگەرا ءال-ۋافي (1928 جىل, امستەر­دام), ارگەنتينالىق حۋ­ان-كار­لوس سابالا (1932 جىل, لوس-اندجەلەس) جانە جاپو­نيالىق سون كي دجون (1936 جىل, بەرلين) سىندى ساڭلاقتار وليمپيا ويىندارىنىڭ جەڭىم­پازى اتاندى. 1948 جىلى لون­دوندا ارگەنتينانىڭ تۇلەگى دەل­فو كابرەرا گومەس الدىنا جان سالماسا, 1952 جىلى حەل­سينكيدە چەحوسلوۆاكيالىق ەميل زاتوپەككە تەڭ كەلەر ەشكىم تابىلمادى. 1956 جىلى مەلبۋرندە فرانتسۋز الەن مي­مۋننىڭ ايدارىنان جەل ەستى.

1960 جانە 1964 جىلدارى وتكەن وليمپيادادا ابەبە بي­كيلانىڭ جۇلدىزى جارقى­راي جاندى. بۇل سپورتشى جايىندا كەڭىرەك اڭگىمەلەسەك ەش ايى­بى جوق دەپ ويلايمىز. ول ەفيو­پيانىڭ شالعايداعى ءبىر اۋىلىندا تۇرمىسى تومەن وتباسىندا تۋىپ-ءوستى. بالاۋسا كەزىنەن قارا جۇمىسقا جەگىلىپ, تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننىڭ باتىسىنا دەيىن مال باقتى. تەك اسكەر قاتارىنا الىن­عاننان كەيىن ابەبەنىڭ جۇ­گىرۋگە قابىلەتى بار ەكەنى باي­قالدى. الايدا بۇل جىگىتتىڭ ريم وليمپياداسىنا قاتىسۋى ەكى­تالاي ەدى. تەك ءدال جارىس قار­ساڭىندا ۇلتتىق كوماندا سا­پىنداعى بەلدى ءبىر سپورتشىنىڭ جا­راقات الۋىنا بايلانىستى عانا ءبىز­دىڭ كەيىپكەرىمىزگە اپەننين تۇبەگىنە اتتانۋعا مۇمكىندىك تۋدى. وزىنە شاق اياقكيىم تاپپاي, جارىس جولىنا جالاڭ اياق شىق­قان بيكيلا ريمدە ايدى اسپانعا ءبىر-اق شىعارىپ, التىن تۇعىرعا كوتەرىلدى. ابەبە 2 ساعات 15 مينۋت 16 سەكۋندتىق كور­سەت­كىشپەن رەكورد جاسادى. ول كەزدە مارافوندىق قاشىقتىق ءدال قازىرگىدەي 42 شاقىرىم 195 مەتر­دى قۇرايتىن.

كەلەسى وليمپيادا توكيودا ءوتتى. ءدۇبىرلى دودانىڭ باس­تا­لۋىنا تۋرا 40 كۇن قالعان­دا سوقىرىشەك دەرتىنە شالدىق­قا­نىنا قاراماستان, بيكيلا تا­ۋەكەلگە بەل بۋدى. بۇل جولى ريم­­­دەگى كورسەتكىشىن ءۇش مينۋتقا جاقسارتقان ول تاعى دا باس جۇل­دەنى قانجىعاسىنا بايلادى. تاعى دا رەكورد! 1968 جىلى ابەبە ءوزىنىڭ ءۇشىنشى وليمپيا ويىندارىنا قاتىستى. الايدا ەسكى جاراقاتى سىر بەرگەن ول مارە سىزىعىنا جەتە المادى. ەسەسىنە مەحيكودا ەفيوپيانىڭ تاعى ءبىر «قارا مارجانى» مامو ۆولدە جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلدى.

ابەبە بيكيلا 1969 جىلى جول اپاتىنا ۇشىرادى. سونىڭ زاردابىن مولىنان تارتقان داڭقتى سپورتشى 1973 جىلدىڭ كۇزىندە 42 جاسقا قاراعان شاعىندا ينسۋلتتەن قايتىس بولدى. ءوز وتانىن­دا بيكيلانىڭ بەدەلى زور بولعانى سونشالىق, ونى سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋ ءۇشىن ادديس-ابەبە كوشەلەرىنە 75 مىڭنان اسا ادام جينالعان ەكەن. ال ەفيوپيانىڭ يمپەراتورى 25 قازاندى جالپىۇلتتىق قارالى كۇن دەپ جاريالادى.

1972 مەن 2004 جىلدار ارا­­­لىعىندا مىنا جەلاياقتار وليم­پيادا چەمپيونى اتاعىنا قول جەتكىزدى: 1972 جىل – فرەنك شورتەر (اقش), 1976 جىل – ۆال­­دەمار تسەرپينسكي (گدر), 1980 جىل – ۆالدەمار تسەر­پينسكي (گدر), 1984 جىل – كار­لۋش لوپەش (پورتۋگاليا), 1988 جىل – دجەليندو بوردين (يتاليا), 1992 جىل – حۆان ەن دجو (وڭتۇستىك كورەيا), 1996 جىل – دجوزايا تۋگۆانە (وار), 2000 جىل – گەزاحەگنە ابەرا (ەفيو­پيا), 2004 جىل – ستەفانو بال­ديني (يتاليا). ال سوڭعى ءۇش عالامدىق دودادا قارا قۇرلىقتىڭ وكىلدەرى شاشالارىنا شاڭ جۇقتىرمادى. تارقاتىپ ايتساق, 2008 جىلى بەيجىڭدە كەنيالىق سامۋيۋەل ۆاندجيرۋ توپ جارسا, ماروككولىق جاۋاد گاريب پەن ەفيوپيالىق تسەگايا كەبەندە جۇلدەگەرلەر ساناتىنا قوسىلدى. 2012 جىلى لوندوندا ۋگاندالىق ستيۆەن كيپروتيچ الدىنا جان سالماسا, كەنيانىڭ قوس قىرانى – ابەل كيرۋي مەن ۋيلسون كيپ­سانگ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى ورىنداردى يەلەندى. 2016 جىلى ريو-دە-جانەيرودا كەنيالىق ەليۋد كيپچوگە قارسىلاس شاق كەل­­تىرمەسە, كۇمىس پەن قولا مەدالداردى ەفيوپيالىق فەيسا ليلەسا مەن امەريكالىق گالەن راپپ ەنشىلەدى. مىنە, جوعارىداعى دەرەكتەردىڭ ءوزى-اق افريكا قۇر­لىعىنان كەلگەن «قارا مارجان­دارمەن» ۇزەڭگى قاعىستىرۋ ۋا­قىت وزعان سايىن قيىنداپ بارا جاتقانىن اڭعارتسا كەرەك. سوڭعى وليمپيادادا الەمنىڭ ءار قيى­رىنان جينالعان 150 اتلەت باق سىنادى.

بايىپتاپ قاراساڭىزدار, وليم­پيا ويىندارىنداعى مارافونشىلار سايىسىندا ساناۋلى عانا مەملەكەتتىڭ وكىلدەرىنە باس جۇلدە بۇيىرعان ەكەن. 1896-2016 جىلدار ارالىعىندا 28 التىن مەدال ساراپقا سالىن­سا, ەۋروپا قۇرلىعىنىڭ وكىل­دەرى – 12, افري­كالىقتار – 9, امەريكالىقتار – 5 جانە ازيالىقتار 2 التىندى ولجالاپتى.

وكىنىشكە قاراي, قازاق­ستان­­نىڭ بىردە-ءبىر مارافونشىسى بۇگىنگە دەيىن الەمدىك دەڭ­گەيدەگى دودالاردىڭ بىردە-بىرەۋىندە ولجا سالعان ەمەس. وسى ورايدا «بۇل باپكەرلىك مەكتەپتىڭ السىزدىگى مە, الدە الىس قاشىقتىققا جۇگىرەتىن جىگىتتەرىمىزدىڭ جىگەرسىزدىگى مە؟» دەگەن ساۋال تۋىندايدى. بالكىم, وسى سالانىڭ تىزگىنىن ۇستاعان ازاماتتار جەڭىل اتلەتيكانىڭ بۇل تۇرىنە ايتارلىقتاي ءمان بەر­­مەي جۇرگەن بولار؟ ول جاعى بىزگە بەيمالىم. بىراق وعان تاڭ­دانۋعا دا بولمايتىن شىعار. سەبەبى كەزىندە جەر شارى­نىڭ التىدان ءبىر بولىگىن باۋىرىنا باسقان كەڭەس وداعى وكىل­دەرىنىڭ وزدەرى وليمپيا ويىن­دارىندا نەبارى ءبىر رەت قانا جۇلدە الدى. ونىڭ يەگەرى – سا­تىمقۇل جۇمانازاروۆ. 1980 جىلى ماسكەۋدە الاۋى تۇ­تانعان عالامدىق دودادا قى­ر­عىزستاننىڭ تالاس وبلىسىنىڭ تۋماسى مارە سىزىعىن 2 ساعات 11 مينۋت 16 سەكۋندتا قيىپ ءوتىپ, قولا مەدالدى موينىنا ءىلدى. وعان دەيىن دە, ودان كەيىن دە كسرو-نىڭ قۇرامىندا بول­عان مەم­لەكەتتەر وكىلدەرىنىڭ ەش­بىرى جۇ­­مانازاروۆتىڭ بۇل كور­سەت­كى­شىن قايتالاي العان جوق.

دەرەك

- وليمپيا ويىندارىندا ەڭ كوپ التىن العان ەفيوپيانىڭ مارافونشىلارى. ولار ءتورت رەت توپ جاردى. اقش پەن فرانتسيانىڭ وكىلدەرى ءۇش مارتە جەڭىمپاز اتانسا, فينليانديا, وار, گدر, كەنيا, ارگەنتينا, يتاليانىڭ سپورتشىلارى ەكى رەتتەن تەڭدەسسىز دەپ تانىلدى. گرەكيا, جاپونيا, چەحوسلوۆاكيا, پولشا, وڭتۇستىك كورەيا جانە ۋگاندانىڭ جەلاياقتارىنا ءبىر-ءبىر باس جۇلدەدەن بۇيىردى.

- جەڭىل اتلەتيكادان الەم چەمپيوناتىنىڭ تۇساۋى 1983 جىلى كەسىلدى. سول ارالىقتا وتكەن 17 جارىستىڭ مارافونشىلار باسەكەسىندە كەنيانىڭ «قارا مارجاندارى» بەس رەت قارسىلاس شاق كەلتىرمەدى. يسپانيانىڭ جەلاياقتارى ءۇش رەت دارا شىقسا, ەفيوپيا مەن ماروككونىڭ ورەندەرى ەكى مارتە الدارىنا جان سالمادى. سونداي-اق اۋستراليا, جاپونيا, اقش, ۋگاندا جانە ەريتەريانىڭ قورجىندارىندا ءبىر-ءبىر باس جۇلدەدەن بار.

- سوڭعى رەت الەمدىك رەكورد 2018 جىلدىڭ 16 قىركۇيەگىندە جاڭاردى. بەرلين مارافونى كەزىندە كەنيا وكىلى ەلۋيد كيپچوگە مارە سىزىعىن 2 ساعات 01 مينۋت 39 سەكۋندتا قيىپ ءوتتى. بىلتىرعى 12 قازاندا ءدال سول جەلاياق ۆەناداعى دودادا 1 ساعات 59 مينۋت 40,2 سەكۋندتىق كورسەتكىشكە قول جەتكىزگەن ەدى. الايدا رەسمي جارىستاردا قويىلاتىن كەيبىر ەرەجەلەر مەن تالاپتار ساقتالماعاندىقتان, بۇل ناتيجە ەسەپكە الىنبادى.

- 2008 جىلى بەيجىڭ وليمپياداسىندا قازاقستاننىڭ تۋى استىندا تاحير ماماشەۆ ونەر كورسەتتى. ونىڭ كورسەتكىشى – 2:30:26. ناتيجەسىندە 70-ورىنعا تابان تىرەدى. سول جارىستا جەڭىمپاز اتانعان كەنيالىق سامۋيۋەل ۆاندجيرۋ مارە سىزىعىن 2ساعات 06 مينۋت 32 سەكۋندتا قيىپ ءوتتى.