– ەرلان ءباتتاش ۇلى, پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ بيىلعى حالىققا جولداۋىندا جاڭا ءىس-قيمىل كەزەڭىندەگى باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت, زياتكەر ۇلت, جاڭعىرۋ باعىتىنداعى قوعام ماسەلەسىن ەرەكشە اتاپ ءوتىپ, اباي دانالىعىن تاعى دا ەسكە الدى. سىزدەردەگى «اباي اكادەمياسى» عىلىم مەن بۇگىنگى الەۋمەت سۇرانىسىن قالاي بايلانىستىرادى؟ بۇل ورتالىقتىڭ ماقسات-مىندەتى نە؟
– وسى جىلعى جولداۋ الەم مەن مەملەكەتىمىزدىڭ اسا جاۋاپتى كەزەڭىندە جاريا ەتىلدى. سوندىقتان ونىڭ ءمانى دە, ماڭىزى دا ەرەكشە. مەملەكەت باسشىسى: «قازاق زيالىلارىنىڭ جاڭا كەزەڭدەگى مىندەتى – ۇلت بولمىسىنىڭ جاڭا قاعيداتتارىن ورنىقتىرۋ. سونداي-اق ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋعا اتسالىسۋ» دەپ تۇجىرىمداۋىنىڭ تەرەڭ ماعىناسى بار. ۇلت بولمىسىنىڭ كودى – ەلباسى ايقىنداعان «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى مەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىندا جان-جاقتى ايتىلدى. اباي سىندى تۇلعالار – قاشان دا ەل جاڭعىرۋىنىڭ تەمىرقازىعى. قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى «اباي – رۋحاني رەفورماتور» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا اقىندى سان ۇرپاقتىڭ «باسىن بىرىكتىرەتىن ماڭگىلىك رۋحاني تىرەك» دەپ سيپاتتاي كەلە, ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىندەگى «اباي اكادەمياسىنىڭ» قازىرگى مىندەتىن ايرىقشا اتادى.
بىرىنشىدەن, «اباي اكادەمياسى» – پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ تەرەڭ جاۋاپكەرشىلىكپەن ايقىنداعان ءارى ۇلتتىق, ءارى الەمدىك ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ومىرگە كەلگەن عىلىمي پلاتفورما. ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى جانىنان اتالعان اكادەميانى اشۋ يدەياسىن دا قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى كوتەردى. ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتى – ورەلى باستامانى قولداۋشى. اقىنعا قاتىستى اتالعان ەڭبەگىندە مەملەكەت باسشىسى: «قازىر ەلىمىزدە ابايتانۋمەن اينالىساتىن بىرنەشە عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعى بار. وسىلاردىڭ جۇمىسىن جۇيەلەپ, ەلوردامىزداعى اباي اكادەمياسىنىڭ توڭىرەگىنە توپتاستىرعان ءجون. اكادەميا بارلىق زەرتتەۋ مەكەمەلەرىنىڭ جۇمىسىن عىلىمي تۇرعىدان ۇيلەستىرۋشى مىندەتىن اتقارا الادى» دەپ, بىزگە ناقتى مىندەت جۇكتەدى. بۇل وي, ارينە, وزگە ورتالىقتاردىڭ ءباسىن تومەندەتپەيدى. ءبارىمىزدى ورتاق ماڭىزدى ءىستى ۇيلەستىرۋ مەن جۇيەلى اتقارۋعا جۇمىلدىرادى. ارىپتەستەرىمىز دە مۇنى تۇسىنىستىكپەن قابىلدادى.
ەكىنشىدەن, ابايتانۋ – ۇلتتانۋ نەمەسە تۇلعاتانۋ باعىتىنداعى عىلىمنىڭ كەشەندى سالاسى. بۇل – ۇزدىكسىز جالعاساتىن تانىم مەن تالعام, پاراسات پەن بىلىك مەكتەبى. پرەزيدەنت ايتقانداي, «ابايدىڭ مول مۇراسى قازاق ۇلتىنىڭ جاڭا ساپاسىن قالىپتاستىرۋعا قىزمەت ەتەدى. حاكىم اباي ەڭبەكتەرىنىڭ ءنارىن وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ ساناسىنا ءسىڭىرۋ جانە ومىرلىك ازىعىنا اينالدىرۋ – ۇلتتى جاڭعىرتۋعا جول اشاتىن ماڭىزدى قادامنىڭ ءبىرى».
راسىن ايتايىق, كەز كەلگەن عىلىمي جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قاجەتتى العىشارت پەن ينتەللەكتۋالدىق الەۋەت, ءتيىستى قارجى مەن ونى ۇقساتاتىن جۇيە بولۋى ماڭىزدى. وسى ورايدا ءبىز قالىپتاسقان الماتى, سەمەي سىندى قالالارداعى ابايتانۋعا قاتىستى ماماندار بەدەلىن الاسارتپاي, ەلوردادا جاڭا عىلىمي مەكتەپتى توپتاستىرۋدى پارىزىمىز دەپ بىلدىك. شۇكىر, شيرەك عاسىردا ۋنيۆەرسيتەتىمىزدە گۋمانيتاريانىڭ ءتۇرلى سالاسى بويىنشا بىلىكتى عالىمدار جينالدى. فيلوسوفيا, فيلولوگيا (ادەبيەتتانۋ جانە لينگۆيستيكا), تاريح, ەتنولوگيا, الەۋمەتتانۋ, پسيحولوگيا, پەداگوگيكا ت.ب. ماماندارىن جاڭا قۇندىلىقتار مەن الەۋمەتتىڭ رۋحاني سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋ نەگىزىندە اباي قۇبىلىسىن زەردەلەۋگە باعىتتادىق. ءتىپتى دوكتورانت, ماگيسترانتتارىمىزعا دەيىن تاڭداعان ديسسەرتاتسياسى تاقىرىبىنا اباي تانىمى, دانالىعى تۇرعىسىنان قاراۋ تاپسىرىلدى. وسى ارقىلى ۇلت دامۋىنداعى ساباقتاستىقتىڭ ۇزىلگەن جەلىسىن جالعاستىرۋدى قالادىق.
اكادەميانىڭ ىرگەلى عىلىمي باعىتى – اباي مۇراسىن جاڭا قازاقستاننىڭ رۋحاني, مادەني, ينتەللەكتۋالدىق دامۋىمەن ساباقتاستىقتا زەردەلەۋ, زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ, تانىمال ەتۋ. مۇندا XXI عاسىردىڭ ءبىلىمى دە, گۋمانيتارلىق عىلىمدار سالاسىنداعى ىرگەلى جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەر دە بار.
«اباي اكادەمياسى» – قايتارىمى مول ەلدىك جوبا. وسى ايادا ابايتانۋشىلاردىڭ جاڭا بۋىنى ءوسىپ-قالىپتاسادى دەپ سەنەمىز.
– بىرنەشە عىلىم سالاسىنىڭ باسىن قوسقان جوبالارىڭىزدىڭ تاقىرىبى, باعىت-باعدارى قانداي؟
– پرەزيدەنتتىڭ ءجىتى باقىلاۋىنداعى اباي مەرەيتويىن وتكىزۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ جۇمىسىن مەملەكەتتىك حاتشى ق.كوشەرباەۆ ساپالى, وركەنيەتتى دەڭگەيدە ۇيلەستىرىپ وتىر. تاياۋدا سەمەي ءوڭىرىن ارالاپ, ەلدىك شارا مەن عىلىمي ىزدەنىستەردى تولىقتىراتىن ورەلى كەڭەستەر بەردى.
جاقىندا پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى ە.توعجانوۆ ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنە ارنايى كەلىپ, اباي اكادەمياسىنىڭ جۇمىسىن ىلگەرىلەتۋگە بايلانىستى جيىن وتكىزدى. بۇل شاراعا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ, مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى تۇلعالارى دا قاتىستى. بولاشاق كەشەندى جوبالارىمىزدى قارجىلاندىرۋ, ازىرلەگەن ەڭبەكتەرىمىزدى جاريالاۋ, تانىمال ەتۋ جانە ابايتانۋدىڭ الدىندا تۇرعان كوكەيكەستى ماسەلەلەر تالقىلانىپ, حاتتامالىق شەشىمدەر قابىلداندى.
جاڭا «اباي قۇنانباي ۇلى مۇراسى: قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىمدار اسپەكتىسىندەگى جاڭا ۇعىم», «قازىرگى قازاقستان جانە اباي مۇراسى: ساباقتاستىق جانە ىقپال» جوبالارىمىزدىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسى مەن ماڭىزى سارالانىپ, ماقۇلداندى.
باستى تاقىرىبىمىز – «اباي قۇنانباي ۇلى مۇراسى جانە قازىرگى قازاقستان: جاڭاشا اسپەكتىدە جۇيەلەۋ, تالداۋ جانە باسىلىمعا دايارلاۋ». مۇنداعى ماقسات – اقىننىڭ تاڭداۋلى مۇراسىن جان-جاقتى تانىمال ەتۋ ورايىندا ماتىندىك اسپەكتىسىن قايتا قاراۋ, جۇيەلى تالداپ-تارازىلاۋ. «ابايدىڭ اقىندىق الەمى» اتتى ورتاق تاقىرىپتا مونوگرافيالار, عىلىمي ەڭبەكتەر, وقۋ-ادىستەمەلىك جانە جاڭا تەحنولوگيالىق جەتىستىكتەرگە نەگىزدەلگەن تانىمدىق قۇرالدار دايىنداپ, ونى ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ءبىلىم الۋشىلار مەن جالپى الەۋمەتكە ۇسىنۋ. «ابايدىڭ وي كەڭىستىگى» جانە «ابايتانۋشى عالىمدار» اتتى تاقىرىپتا بيبليوگرافيالىق-اقپاراتتىق كورسەتكىشتەر ازىرلەۋ. «اباي جانە قازاق قوعامى» ورايىندا پانارالىق عىلىمي زەرتتەۋلەردى جۇزەگە اسىرۋ. سونىمەن قاتار ۇلت تاريحىنا, رۋحاني˗مادەني مۇرالارىنا, وي˗تۇجىرىمدارىنا, باسقا دا الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنە اباي پاراساتى تۇرعىسىنان قاراي الاتىن, وتاندىق, تۇركىلىك, ەۋرازيالىق, الەمدىك كونتەكستە زەردەلەۋگە سەبەپشى ينتەللەكتۋالدىق ۇستانىمدار, قاعيداتتار قالىپتاستىرۋ. مىسالى, وتاندىق جانە دۇنيەجۇزىلىك تەوريالىق وزىق تۇجىرىمدار ارناسىندا «اباي جانە قازاق سوتسيۋمى» ماسەلەلەرىنە قاتىستى كوپقىرلى ءارى سان سالالى زەرتتەۋلەر ۇيىمداستىرىپ, باستاپقى ناتيجەسىنە قول جەتكىزدىك. سونداي-اق «اباي – قازاق ەلى» ۇستانىمى اياسىندا ۇلت تاريحى مەن رۋحاني مادەنيەتىنە قاتىستى دەرەكتەر جيناۋ, جۇيەلەۋ, سارالاۋ, زەردەلەۋ دە جۇزەگە اسىپ كەلەدى. وتان تاريحى مەن ادەبيەت تاريحى كەزەڭدەرىنە ءتان زاڭدىلىقتار مەن دامۋ ديناميكاسىن, ايتۋلى وقيعالار مەن وزگەرىستەردى, تۇلعا مەن ادام فاكتورىن, قازاق ەلىنىڭ الەم وركەنيەتىندەگى ورنىن دۇنيەجۇزىلىك الەۋمەتتىك-مادەني انتروپولوگيا ارناسىندا, ۇلتتىق قۇندىلىقتار, ءتولتۋما اۋىزشا-جازباشا تاريحي دەرەكتەر نەگىزىندە قاراستىرۋ دا ماقساتىمىزعا كىرەدى.
– قانداي مونوگرافيا, عىلىمي جيناق, زەرتتەۋ كىتاپتارىن ازىرلەپ, باسىپ شىعاردىڭىزدار؟
– ءبىز «اباي اكادەمياسىنىڭ» عىلىمي جۇمىستارىن وتكەن جىلدىڭ سوڭىندا باستاپ تا كەتتىك. وسى ارالىقتا عالىمدارىمىز بىلەك سىبانىپ, ماقالا, زەرتتەۋ, كىتاپ جازدى. ءبارى دە – الەۋەتتى, تانىمال زەرتتەۋشىلەر. ءبىراز ەڭبەك باسپا وندىرىسىنە تاپسىرىلىپ, الدى اقىننىڭ تۋعان كۇنى قارساڭىندا شىعىپ تا ۇلگەردى. ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى ن.دۋلاتبەكوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن عىلىمي توپتىڭ «قۇنانباي وسكەنباەۆ ءىسى» اتتى دەرەكنامالىق قوماقتى كىتابى جاريالاندى. ءوزىم عىلىمي قاۋىم مەن جالپى وقىرمانعا ابايدىڭ عۇمىرناماسىن ۇسىندىم. جالپى, ءىرى رۋحاني قايراتكەردىڭ عىلىمي ءومىربايانى ماڭايىنداعى تۇلعالار تاريحىمەن عانا تولىققاندى بولماق. ابايدىڭ تۇلعالىق اينالاسىندا دا شاتاستىرىلعان, بىرىزگە تۇسپەگەن دەرەكتەر جەتكىلىكتى. مەنىڭ زەرتتەۋىم وسى باعداردا. پروفەسسور ت.جۇرتبايدىڭ 4 توم ەڭبەگى شىقتى: «بىلمەي مۇنى جازعان جوق...» (ماتىنتانۋلىق زەرتتەۋ), «كەشەگى وتكەن بي قۇنانباي...» (تاريحي جانە ادەبي تۇلعا), «سوقتىقپالى, سوقپاقسىز زاماندا ءوستى...» (اباي جانە ونىڭ الەۋمەتتىك ورتاسى), «ول بولامىن دەمەڭدەر...» (اقىن ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى). اكادەميك ع.ەسىم «اباي ءپالساپاسى», پروفەسسور س.نەگيموۆ «ابايدىڭ كوركەمدىك جانە عىلىمي دۇنيەتانىمى», اكادەميك د.قامزابەك ۇلى, PhD س.ءجۇسىپ باستاعان عىلىمي توپ «اباي جانە الاش ساباقتاستىعى: تاريحي-فيلوسوفيالىق, ادەبي-لينگۆيستيكالىق اسپەكت», پروفەسسور ر.تولەۋبەكوۆا باسقارعان عىلىمي توپ «ابايدىڭ پەداگوگيكالىق تاعىلىمدارى», قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور ە.سايلاۋباي ۇيلەستىرگەن عىلىمي توپ «اباي جانە قازاق سوتسيۋمى» زەرتتەۋىن جاريالادى. مۇنىڭ سىرتىندا بىرنەشە ۇجىمدىق مونوگرافيا مەن قازاق, ورىس, اعىلشىن تىلدەرىندەگى «شىڭعىستاۋدىڭ تاريحي-مادەني, ارحەو-ەتنوگرافيالىق ەسكەرتكىشتەرىنىڭ جيناعى», «جيدەباي» قورىق-مۋزەيى» اتلاسى جانە بالالارعا ارنالعان «بەس اسىل ءىس» كىتابى بار. بىزدىڭشە, بۇل ءبىر ۋنيۆەرسيتەت ءۇشىن از ەڭبەك ەمەس.
ءبىز قازىرگى جاستار فورماتىن دا ۇمىتقان جوقپىز. اقىن مەرەيتويى اياسىندا «ەۇۋ جاستارى – اباي جىلىنىڭ موتيۆاتورى» جانە «اباي مۇراسىن تانىستىرۋ ارقىلى سانانى جاڭعىرتۋ» اتتى ارنايى الەۋمەتتىك-مادەني جوبالار جۇزەگە اسىرىلادى.
– ءسىز ءبىرازدان بەرى ابايدىڭ تۇلعالىق اينالاسىن زەرتتەپ كەلەسىز. بۇل تاقىرىپتىڭ وزەكتىلىگى نەدە؟
– حالقىمىز «جالعىزدىق قۇدايعا عانا جاراسقان» دەيدى. ۇلى اقىننىڭ الدى-ارتىنداعى تۇلعالار, اقىندىق جانە تۇلعالىق اينالاسى – ونى بيىكتەتە تۇسپەسە, تومەندەتپەيدى. اباي ۇلتتىڭ قايناعان ارمان-شەرىنىڭ, مۇڭ-مۇقتاجىنىڭ ورتاسىنان شىقتى. «قارادان شىعىپ حان بولعان» اكەسى قۇنانبايدىڭ دا, «تانبايمىن, شاكىرتىمىن تولستويدىڭ» دەپ عالامدىق اياعا قول سەرمەگەن نەمەرە ءىنىسى شاكارىمنىڭ دە, اقىن ماڭىنداعى باسقا دا تۇلعالاردىڭ ءوز جولى بار. بىراق ءبارى اباي جولىمەن تۇيىسەدى.
قازاق ەلىنىڭ بۇگىن ابايدىڭ تۇلعالىق اينالاسىن – ۇلكەن مادەني قۇبىلىس رەتىندە تانىسا, مۇنى ءوز اكەسى قۇنانباي وسكەنباي ۇلىنىڭ قايراتكەرلىك ءور تۇلعاسى مەن زامانا اياسىنداعى پايىم-پاراساتىنان, نەمەرە باۋىرى شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ زەرەك شاكىرتتىگىنەن, اقىندىعى مەن ويشىلدىعىنان, سونداي-اق تاعدىرى ءداۋىر تىنىسىمەن قاتار ورىلگەن, التى الاشقا ءمالىم ەرلەردىڭ ءىزى قالعان سەمەي شاھارىنان, ۇلتتىق-مەملەكەتتىك قۇرىلىمنىڭ وتاندىق تاجىريبەسى – الاشوردا ۇكىمەتىنەن, ەرتىستىڭ سول جاعالاۋىنا ورنالاسقان ونىڭ ساياسي-اكىمشىلىك ورتالىعى – الاش قالاسىنان ءبولىپ قاراۋ مۇمكىن ەمەس. ۇلت قامىن ويلاعان ۇلى تۇلعالاردىڭ ورتاسى مەن ءىس-ارەكەتى, شىعارماشىلىعى مەن كۇرەسى ءوزارا ساباقتاستىقتا دامىپ وتىرعان.
ابايدىڭ تۇلعالىق اينالاسىن زەردەلەۋ ۇلت تىزگىنىن ۇستاعان ءاليحان بوكەيحان, زاڭعار جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ زامانىنان باستاۋ العانى تاريحتان بەلگىلى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ بىرجاقتى تاپتىق يدەولوگياسى زاردابىنان تالاي ۋاقىت جابىق بولىپ كەلگەن بۇل تاقىرىپ قازاقستان ساياسي تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزگەن شاقتا عانا ادامزات وركەنيەتى پرينتسيپتەرى نەگىزىندە قايتا زەردەلەنىپ قاراستىرىلۋعا مۇمكىندىك الدى.
سوندىقتان گۋمانيتارلىق عىلىم تالابىنىڭ جاڭاشىل باعىتىمەن تۇلعا تانۋ, ساياسي ەليتا وكىلدەرىنىڭ قايراتكەرلىك قىزمەتىن, ۇلت پەن ۇلىستىڭ تولاسسىز وركەندەۋىنە قوسقان جاھاندىق ۇلەسىن, شىعارماشىلىق-ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتىن زەرتتەۋ – قاشان دا وزەكتى. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, مەن ەداۋىر ۋاقىت شاكارىم اتىنداعى سەمەي مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىن باسقاردىم. وسى ۋاقىتتا «شاكارىمتانۋ», «الاشتانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىقتارىن اشىپ, ارنايى عىلىمي جۋرنالدار مەن سەريالىق جيناقتار شىعارۋىمىز, ءتىپتى قارجى كوزىن تاۋىپ شاكارىم مەن اليحانعا ەسكەرتكىش ورناتۋىمىز – تۇلعالاردى تانىتۋدىڭ عىلىمي دا, پراكتيكالىق تا ءىزاشار ءىسى ەدى. تۇلعالىق «شاكارىم» ەنتسيكلوپەدياسىن دا وسى ماقساتتا قولعا الىپ, حالىققا ۇسىندىق.
«شاكارىم جانە الاشوردا», «الاش قالاسىنىڭ تاريحى» اتتى مونوگرافيالارىم, ماسكەۋدىڭ ايگىلى «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان «جزل» سەرياسىمەن شىققان «شاكارىم» جانە «قۇنانباي» اتتى تاريحي-مەمۋارلىق كىتاپتارىم دا – ابايدىڭ تۇلعالىق اينالاسىن زەرتتەۋدەگى عىلىمي ىزدەنىستەرىم ەدى.
– تانىمال شاكارىمتانۋشىسىز. «شاكارىم» اتتى كىتابىڭىز الەم وقىرمانىنا ورىس, تۇرىك, اعىلشىن, قىتاي, سەرب تىلدەرىندە جەتىپتى. «شاكارىم قۇبىلىسى» دەگەن ۇعىمعا نە سىيدىرار ەدىڭىز؟
– ءيا, قازاق تۇلعاسىنىڭ الەمگە تانىلا بەرگەنى بارىمىزگە ابىروي! تاياۋدا عانا كيەۆتەن سۇيىنشىلەگەن حابار كەلدى: «شاكارىمدى» ۋكراينا عالىمدارى ءوز تىلىنە اۋدارىپ, تاراس شەۆچەنكو ەلىنىڭ قالىڭ وقىرمانىنا جەتكىزىپتى.
شاكارىم قۇبىلىسى, بىرىنشىدەن, اباي جولىنا ادالدىق جانە ۇلى اقىن ايقىنداعان بيىكتىككە ۇمتىلۋ. ەكىنشىدەن, ۇلتتىڭ, سول ۇلتتى قۇرايتىن ادامنىڭ ۇزدىكسىز اعارۋى, تازارۋى, كەمەلدىككە بوي تۇزەۋى.
شاكارىم شىعارماشىلىعىندا ءۇش ومىرلىك تىرەك, ءۇش ۇستاز, ءۇش انىق يدەياسى كورىنىس بەرەدى. بۇل كەزدەيسوق ەمەس. ءۇش سانى – الەمدىك مادەني دومينانتتىڭ ءبىرى جانە ول ەجەلگى فيلوسوفيالىق جانە ءدىني ىلىمدەردىڭ نەگىزىن قۇرايدى. كەڭىستىكتىڭ ءۇش ولشەمى (ۇزىندىعى – ەنى – بيىكتىگى), ۋاقىتتىڭ ءۇش ولشەمى (وتكەن شاق – وسى شاق – بولاشاق), ادام جاراتىلىسى (دەنە, جان, رۋح), سونداي-اق تۋ, ءومىر ءسۇرۋ, ءولىم – وسىنىڭ ءبارى ۇشتىكپەن ايقىندالادى. سوندىقتان ونىڭ بولمىس نەگىزىن تاۋىپ, جاننىڭ ماڭگىلىگىن دالەلدەگەن فيلوسوفيالىق تراكتاتى ء«ۇش انىق» دەپ اتالادى. شاكارىم نەنى جازسا دا ۇنەمى اللانىڭ اتىمەن باستاعانى – ونىڭ دىنشىلدىگى عانا ەمەس, يمان بايلىعىن جيناۋداعى, سەنىم قورعانىن سوعۋداعى ۇستانىمى. ول جاراتقان ۇيلەسىمى اياسىنداعى الەمنەن ادام بەينەسىن, ادامنىڭ جان دۇنيەسىنەن الەمنىڭ كۇردەلى قۇبىلىستارىن كورە ءبىلدى.
– «قۇنانباي» كىتابىڭىزدىڭ جۇرتشىلىققا جەتكەنىنە كوپ ۋاقىت بولعان جوق. بۇل تاقىرىپتى ءبىراز اۆتور سارالاعانىن دا بىلەمىز. ءسىزدىڭ «قۇنانبايىڭىزدىڭ» ەرەكشەلىگى نەدە؟
– ەڭ بىرىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلىنا ريزاشىلىعىمىز شەكسىز. مارتەبەلى قىزمەتىن تۇركىستان مەن شىڭعىستاۋدان باستاۋىنىڭ رامىزدىك ءمانى بار. سەمەي ساپارىندا قۇنانبايتانۋدىڭ جاڭا بەلەسىن ايقىنداپ بەردى. بۇل – تاريحتى, تاريحي تۇلعانى قادىرلەۋدىڭ ەلەۋلى جولى. سونداي-اق پرەزيدەنتتىڭ جەكە كىتاپحاناسىنان «قۇنانباي» اتتى كىتابىمنىڭ تابىلۋى – عىلىم سالاسى ماماندارىنىڭ ابىرويى.
بۇل كىتاپقا تاپسىرىس بەرگەن – رەسەيدىڭ ەڭ وقىرمانى كوپ «مولودايا گۆارديا» باسپاسى ەدى. ايگىلى «جزل» سەرياسى – الەمدىك برەند. باسپا باسشىلارى «قۇنانبايدىڭ» ۇلكەن سۇرانىسقا يە ەكەنىن ايتىپ جاتىر. قازىر نارىق زامانى, كىتاپ بۇدان ءارى سول سۇرانىسقا ساي كوبەيتىلىپ شىعا بەرەتىن بولادى.
ءبارىمىز حح عاسىرداعى ادەبيەت كلاسسيگى مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىمەن جەتىلدىك. ادەبي, رۋحاني تالعامىمىزدى بايىتتىق. مۇنداعى قۇنانباي – كوركەم بەينە ەكەنى ەكىباستان تۇسىنىكتى. بىراق ول بەينەنىڭ استارىندا, ديالوگتار مەن سۋرەتتەۋلەردىڭ ءار تۇسىندا تالاي سىر, قۇپيا جاتىر. ءوز باسىم جۋرناليست بەيبىت ساپارالى مەن عالىم-جازۋشى تۇرسىن جۇرتبايدىڭ «قۇنانبايىنان» كوپ نارسەگە قانىقتىم. بۇلار دا – ماڭىزدى ەڭبەكتەر. مەن قۇنەكەڭە كاسىبي تاريحشىنىڭ كوزىمەن قاراۋعا تىرىستىم.
ايتالىق, «اعا سۇلتان قۇنانباي ءىسىن» اڭگىمە ەتكەندە, ونى قازاق حالقىنىڭ, جالپى ادامزات وركەنيەتىنىڭ تاريحىنا رەتروسپەكتيۆتى شولۋ جاساي وتىرىپ بايىپتاعىم كەلدى. ماڭىزدى دەگەن تاريحي وقيعالاردى ءتيىستى پاراللەلدەرمەن تالداپ, سالىستىرۋ نەگىزىندە قورىتىندى جاسادىم. بۇل قورىتىندى فاكتىلەردى قاز-قالپىندا ايتىپ بەرۋمەن شەكتەلمەيدى, شىنايى تاريحي جانە ارحيۆتىك قۇجاتتار نەگىزىندە, ولاردى جان-جاقتى ءتۇسىندىرۋ جانە تالداۋ ارقىلى ايقىندالادى.
ەل اۋزىندا ساقتالعان قۇنەكەڭ تۋرالى اڭىزداردى شىنايى فاكتىلەرمەن راستاۋعا تالاپتاندىم. جان-جاقتى جانە ءتۇرلى باعىتتاعى اقپاراتتار تازا عىلىمي تەزگە سالعان كەزدە ۇسىنىلعان ماتەريال وبەكتيۆتەنىپ, شىنايى تاريح اشىلادى. تاريحي وقيعالارمەن قاتار سول كەزەڭدە قازاق قوعامىندا قالىپتاسقان مورالدىق-ەتيكالىق نورمالار مەن قاعيدالاردى, سالت-ءداستۇردى, رۋحاني جانە مادەني قۇندىلىقتاردى بارىنشا كورسەتۋگە جۇمىلدىم.
تاريحي-بيوگرافيالىق زەرتتەۋىمدە قازاقستان تاريحىنىڭ ءبىرشاما قۇجاتتالعان كەزەڭى قاراستىرىلعانىمەن, حاتتالعان تاريحي دەرەكتەرى جەتكىلىكسىز ەكەنىن جاسىرمايمىز. تاريحتىڭ بۇل كەزەڭىنە نە تاريحشىلار, نە وزگە دە گۋمانيتارلىق سالا وكىلدەرى بىرىڭعاي باعا بەرمەي كەلۋى تەگىن ەمەس. سوندىقتان تۇلعا بەينەسى مەن تاريحي وقيعالاردى جۇيەلى جالعاۋ ارقىلى ۋاقىت پەن شىنايى بولمىستى كورسەتتىم.
ەڭ باستىسى, بۇل ەڭبەگىم – اباي مەرەيتويىنا تارتۋ. ورىس ءتىلى ارقىلى الەم وقىرمانىنا جول تارتقانى دا قۋانتادى. تۇرىك جانە اراب عالىمدارى ءوز تىلدەرىنە اۋدارۋدى قالاپ, جاقسى باستاما كوتەرىپ جاتىر. مۇنى دا ەلدىڭ, وتاندىق عىلىمنىڭ ابىرويى دەپ بىلەمىن.
– ەرلان ءباتتاش ۇلى, ءسوز باسىندا الەۋمەت پەن قوعام ءومىرىن ايتىپ قالدىق. Nur Otan پارتياسى مۇرىندىق بولعان پرايمەريزگە ەلوردانىڭ عىلىم-ءبىلىم سالاسىنان تاۋەكەل دەپ ءتۇسىپ جاتقانىڭىزدى ەستىدىك.
– Nur Otan پارتياسى جاڭا كەزەڭگە اياق باستى. بارلىق جاقسى ءىس ەل مەن الەۋمەت مۇددەسىنەن, سۇرانىسىنان تۋىندايدى. سوندىقتان ىشكى باسەكەلەستىكتى ارتتىرۋ, ساپانى القالاۋ, جۇزدەن – جۇيرىك, مىڭنان – تۇلپارلاردى انىقتاۋ – پارتيانىڭ وسكەنىن, ورىستەگەنىن كورسەتەتىن فاكتور. مەن تالاي جىلدان بەرى نۇر-سۇلتان قالاسى ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتىمىن. حالىق سانى ءبىر ميلليوننان اسقان باس شاھاردىڭ پروبلەماسى دا از ەمەس. بىراق ونى داۋرىقپاي بايىپپەن شەشۋ كەرەك. اسىرەسە قالادا ءبىلىم سالاسى ارقالايتىن جۇك اۋىر. ءبىلىم بار دا, ونىڭ مازمۇنى بار. ءبىز اباي مەن ۇلت زيالىلارىن كوپ ايتقاندا, ءبىلىم مازمۇنىنان سولاردىڭ پاراساتىن, دانالىق ساباقتاستىعىن كورگىمىز كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى – وقۋ ۇدەرىسىنىڭ نىساناسى. سونىمەن بىرگە مەملەكەتشىلدىك رۋح پەن وتانشىلدىقتىڭ باستاۋى دا – اباي جولىندا.
مەن پرايمەريزگە ارىپتەستەرىمنىڭ سەنىمىن ارقالاپ ءتۇسىپ وتىرمىن. ەلوردا ءبىلىم جۇيەسىنىڭ كۇرمەۋلى ماسەلەلەرى وسى سالانىڭ ماماندارىمەن كەڭەسە وتىرىپ قانا شەشىلەدى. مىسالى, قازىر نۇر-سۇلتان قالاسىندا ورتا مەكتەپ سانى 90-عا جۋىقتادى. ول جىل سايىن كوبەيە بەرەتىنى بەلگىلى. بۇعان اقمولا وبلىسىنىڭ ەلورداعا تاياۋ ەلدى مەكەندەرىن قوسىڭىز. ەندەشە ءوز الدىنا بولەك پەدينستيتۋت كەرەك پە؟ كەرەك! ونىڭ جاڭا زامانعا لايىقتاپ, ءار مەكتەپتى تاجىريبە الاڭى ەتۋ دە ماڭىزدى. سونىمەن بىرگە ءىرى ءۇش قالا مەن بارلىق وبلىس ورتالىقتارىنان ۇلتتىق ەليتا قالىپتاستىراتىن اباي مەكتەپ-ينتەرناتىن اشۋ – كەزەك كۇتتىرمەس ماسەلە. ونىڭ دا ونەگە-ۇلگىسىن نۇر-سۇلتان قالاسىنان باستاۋ قاجەت.
ءبىلىم دە ءومىردىڭ ءوزى سياقتى. قالىپتاسقان, سىننان وتكەن تاجىريبەدەن بەزبەي, الەمنىڭ يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق جاڭالىقتارىن تابيعي سىڭىرە وتىرىپ ءبىلىم جۇيەسىن دامىتۋ – الەۋمەتتىڭ دە, الەۋمەتشىل بيلىكتىڭ دە كوڭىلىنەن شىعاتىن جول. سوندىقتان اعارتۋدىڭ ءححى عاسىرداعى جاڭعىرىعى ابايدىڭ «پايدا ويلاما, ار ويلا, تالاپ قىل ارتىق بىلۋگە» دەگەن دانالىعىن قايتالاۋدى ءجون سانايدى.
اڭگىمەلەسكەن
تالعات باتىرحان,
«Egemen Qazaqstan»