ابايدىڭ ءال-ءفارابيدى تانۋى

ادىلەت پەن اقىلعا

سىناتىپ كورگەن, بىلگەنىن,

بىلگىزەر الىس جاقىنعا

سولاردىڭ سويلە دەگەنىن, –

دەپ, ءوز شىعارمالارىندا ءنار تارتقان رۋحاني بۇلاقتار توركىنىن جاسىرمايدى. ونىڭ

عىلىمدى ىزدەپ,

دۇنيەنى كوزدەپ,

ەكى جاققا ءۇڭىلدىم, –

دەپ, قايىرىلا ەسكەرتۋىندە تەرەڭ سىر جاتىر. ياعني اباي دۇنيەتانىمىنىڭ بەل­گىلى دارەجەدە باستاۋ الار رۋحاني كوز­دەرىن تانۋدا وسى ولەڭ جولدارى – اقىن مۇرا­سىن زەرت­تەۋ­شىلەردى بىردەن-ءبىر دۇرىس باعىتقا سىل­تەر تەمىرقازىقتاي, اداستىرماس نىسانا.

جاناما دەرەكتەر كوزىنىڭ ءبىر سالاسى رەتىندە ءابۋ ناسىر ءال-فارابي مەن اباي پىكىرىندەگى كەيبىر ساباقتاستىقتاردىڭ بولمىسىنا نازار اۋدارىپ, پىكىر سارابىنا سالعاندا الدىمەن, ارينە, قازاق جەرىنىڭ ۇلى ەكى ويشىلىنىڭ كوزقاراستارى مەن تانىمىنداعى ۇقساس جاقتارى بولەكشە ءسوز ەتىلمەك. اباي شىعارمالارىنداعى وي جەلى­سىنىڭ ءنار الار رۋحاني كوزدەرىن ءوزى سىلتەپ وتىرعان تۋرا جانە جاناما دەرەك­تەرمەن سالىستىرا وتىرىپ اشا ال­ساق قانا كوزدەگەن ماقساتقا ءبىرشاما جا­قىنداي تۇسپەكپىز. بۇل ىسپەتتەس جاناما دەرەكتەر كوزىنىڭ بىرىنە ۇلى عۇلاما ءال-فارابي مەن اباي مۇرالارىنداعى وي جەلىسىندە ورىن العان پىكىر ساباقتاستىعىن دا جاتقىزار ەدىك.

ءحى عاسىردان بىزگە جەتكەن بىردەن-ءبىر ادەبي مۇرامىز «قۇداتعۋ بىلىكپەن» ابايدىڭ تانىستىعى جايىندا ناقتى جازبا دەرەك بار, ال ءال-فارابي ەڭبەكتەرىمەن تانىس­تىعى جونىندە ازىرشە ناقتى مالىمەت قولدا جوق. دەگەنمەن ءال-فارابي ەڭبەك­تەرىن اباي بىلگەن دەگەن پىكىردى ەرتەرەكتە پروفەسسور ع.ساعدي: «...فيلوسوفياعا, دانالىققا زور ءمان بەرگەن وسى عاقىليالار كىتاپتارىنان دا ماعلۇماتى بار ەدى», دەپ اتاپ كورسەتكەن بولاتىن.

شىندىعىندا, ءال-فارابي مەن اباي دۇنيەتانىمىنداعى كەيبىر وي-پىكىرلەر ساباقتاستىعىندا سالىستىرا قاراعاننىڭ وزىندە-اق بەلگى بەرىپ, مەنمۇندالاپ تۇرا­تىن ىلىكتەستىك بارشىلىق.

ءال-فارابي مەن اباي شىعارماشى­لىعىنداعى پىكىر ساباقتاستىعىن, اقىن شىعارماشىلىعى ءنار تارتقان رۋحاني كوزدەرىنىڭ ءتۇپ-توركىندەرىن ىزدەگەندە بىزدىڭشە, الدىمەن ەكى ۇلى ويشىل ايتاتىن «جان قۋاتى» نەمەسە ابايدىڭ ءوز سوزىمەن اتاساق, ونىڭ ء«وزىن تانىماقتىق» جونىندەگى كوزقاراسىنا ايرىقشا نازار اۋدارۋ قاجەت بولادى.

ادامزات تاريحىندا عىلىمي ويدىڭ ۇزدىكسىز دامۋ بارىسىندا ء«وزىن تانىماق­تىق» نەمەسە «جان قۋاتى» تۋرالى ويلار­دىڭ قالىپتاسۋ جولدارىن تانىپ ءبىلۋ كۇردەلى پروبلەماعا اينالىپ, و باستان-اق قاراما-قارسى كوزقاراستار ءوpic الدى. ادامنىڭ ء«وزىن تانىماقتىق» جونىندەگى ءىلىمنىڭ باستاپقى قادامى كونە دۇنيە فيلوسوفتارىنان باستالسا دا, ونى ءوز زامانىندا عىلىمي جۇيەگە ءتۇciرىپ, قالىپتاستىرعان ءال-فارابي ەڭبەگى ەرەكشە كوزگە تۇسەدى. سوڭىرا بۇل جولدى عىلىم ساڭلاقتارى: يبن-سينا, يبن-باجا, ءا.ناۋاي, عۇلاماھي داۋاني, ءجۇسىپ كارا­باعيلار جالعاستىرعان.

ادامنىڭ ء«وزىن تانىماقتىعى» جونىن­دەگى اباي شىعارمالارىندا مول تاراتىل­عان پىكىرلەردىڭ ءتۇپ-توpكiنi وسى عالىمدار ەڭبەگىندەگى ويعا بارىپ ۇشتاسادى. جالپى «جان قۋاتى» نەمەسە ء«وزىن تانىماقتىق» جايلى كۇردەلى وي سارابىنا قازاق توپى­را­عىندا ارعى زاماندا ءال-فارابي, سوڭعى داۋىردە اباي عانا تەرەڭ بارلاپ بارعان ءتارىزدى. اباي ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرىندە جان قۋاتى جايلى وي تولعاۋىندا: «جان قۇمارى», «جاننىڭ جيبيلي قۋاتى», «جان قۋاتى», «جاننىڭ ازىعى», ت.ب. وسى ىسپەتتەس فيلوسوفيالىق سارىنداعى ويلارىن تاراتقاندا: «جان قۋاتى دەگەن قۋات بەك كوپ نارسە, ءباpiن مۇندا جازارعا ۋاقىت سىيعىزبايدى», دەپ ايرىقشا ەسكەرتۋىندە بەلگىلى سەبەپ تە بار. بۇل پىكىردە ابايدىڭ ء«وزىن تانىماقتىعى» جونىندەگى ءىلىمنىڭ ارعى-بەرگى تاريحىمەن تولىق تانىستىعى انىق بايقالاتىندىعى بىلاي تۇرسىن, ءوز تاراپىنان تاراتپاق بولعان ويلارىن كەڭ تۇردە كوسىلە جازىپ, تىڭداۋشىلارىنا مولىنان جەتكىزە الماعان وكىنىشى دە سەزىلەدى.

جان قۋاتى جونىندە ءال-فارابي قول­­دان­عان فيلوسوفيالىق تەرميندەر اباي­دىڭ ولەڭدەرى مەن 7, 17, 27, 38, 43-ق­ا­را­­سوزدەرىندە سول تۇپنۇسقاداعى كال­پىندا نەمەسە قازاقى ۇعىمعا ساي بالاما سوز­دەر­مەن تولەۋ سالا ءبepiلۋى كەزدەيسوق قۇ­بى­لىس بولماسا كەرەك-تi. اباي باتىس, شى­­عىس فيلو­­سوف­تارىنىڭ تەرمين سوز­دە­رىن قاز قال­پىندا قولدانا بەرمەي, كەيدە تىڭ­­داۋ­شى­لارىنىڭ ۇعىمىنا, وي وpiسىنە لا­يىق­­تاپ, انا تىلىمىزدە بالاماسى بار سوز­دەر­­مەن باتىل اۋىستىرىپ وتىرعان كەزدەرى دە بار.

اباي شىعارمالارىندا (14, 17-قارا سوزدەرى مەن «اۋەلدە بip سۋىق مۇز – اقىل زەرەك», «كوزىنەن باسقا ويى جوق», «مالعا دوستىڭ مۇڭى جوق مالدان باسقا», «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل», «جۇرەك – تەڭىز, قى­زىق­تىڭ ءباpi – اسىل تاس») ارنايى ءسوز بو­­لىپ, مول تاراتىلاتىن ا ق ى ل, ق ا ي ر ا ت,  ج ءۇ ر ە ك جاي­لى فيلوسوفيالىق ما­­­عى­­­نا­داعى وي­لارى­نىڭ باستاۋ الار كوز­­دەرىن تاعى دا ءال-فارابيدەن تابامىز. ابايداعى اقىل, قايرات, جۇرەك تۋرالى ويلار توركىنى بip جاعىنان جاۋانمارتلىكپەن دە ۇشتاسادى. ءبىز بۇل ارادا اباي شىعارمالارىنىڭ ۇزىنا بويىندا جۇرەككە شeشyشi ءمان-ماعىنا بەرەتىن تەرەڭ گۋمانيستىك اس­تار­داعى كوزقاراسىنىڭ ءتۇپ-توركىنىنەن حابار بەرەتىن بipep پىكىرلەرىنە عانا ايالداماقپىز.

اباي 17-قاراسوزىندە اقىل, قايرات, جۇرەك تۋرالى پىكىر بىلدىرگەندە: «وسى ۇشەۋىڭ باسىڭدى قوس, ونىڭ ىشىندە جۇرەككە بيلەت», دەپ ۇقتىرىپ ايتۋشىنىڭ اتى عىلىم ەكەن... ۇشەۋىڭ الا بولساڭ مەن جۇرەكتى جاقتادىم», دەپ, ءوز اتىنان دا, عىلىم اتىنان دا جۇرەككە شەشۋشى ورىن بepiپ: «كىتاپتىڭ ايتقانى وسى», دەپ سىلتەمە جاساپ وتىرعان عىلىمى قانداي عىلىم, كىتابى قاي كىتاپ؟ Miنe, اباي ارنايى سىلتەمە جاساپ, نۇسقاپ وتىرعان اتالمىش دەرەكتەر توركىنىن ىزدەپ تابۋ قيىن. اباي ويلارىنىڭ باستاۋ الار ءتۇپ توركىنىن وسى دەرەكتەرسىز تانىپ ءبىلۋ دە مۇمكىن ەمەس.

ابايدىڭ ء«وزىن تانىماقتىق», «جان قۋاتى» جونىندەگى ويىنىڭ باستاۋ الار كوزدەرىن ىزدەگەندە, بiز ارعىسى ءال-فارابي, يبن-سينا, يبن-باجا, بepگici ءا.ناۋاي, F.داۋاني, ج.قاراباعي ەڭبەكتەرىنە تىرەلەمىز. وسى سالاداعى اباي ويلارى, عۇلاما عالىمدار ەڭبەكتەرىندەگى پىكىرلەرمەن سالىستىرا قاراعانداعى ساباقتاستىقتار جەلىسى ءبىزدىڭ قولىمىزعا بۇلتارتپاس دەرەكتەر نەگىزىن دە بەرە الادى. ماسەلەگە ءدال وسى تۇرعىدان بارعاندا عانا نىساناعا ءدوپ تۇسپەكپىز.

ءال-فارابي «ىزگى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى تۋرالى تراكتات» دەگەن ەڭبەگىندە ادامنىڭ ءوزىن تانىماقتىعى جونىندە ايتىلاتىن ويلارىندا: «وسىمدىك جانى», «حايۋان جانى», «ادام جانى» دەپ جۇيەلەيدى. ادام جانىنا (ينتەللەكتىگە) ونىڭ ىشكى جانە سىرتقى سەزىم مۇشەلەرىنە (حاۋاس) تالداۋ بەرگەندە دە, جۇرەككە ۇنەمى ءمان بepiپ, ەرەكشە دارالاي كورسەتىپ وتىراتىنى بار. جالپى, جان-قۋاتى جونىندەگى تانىمعا بۇلاي قاراۋ مەشايۋن (پەرەپاتەتيكتەر) مەكتەبىندەگىلەرگە ءتان قۇبى­لىس. بۇل جونىندە ءال-فارابي مەن اباي­داعى وي ىلىكتەستىكتەرىن سالىستىرا قارا­يىق. ماسەلەن ءال-فارابي: «جۇرەك – باس­تى مۇشە, مۇنى ءتاننىڭ ەشقانداي باسقا مۇ­شەسى بيلەمەيدى. بۇدان كەيىن مي كەلەدى. بۇل دا باستى مۇشە, بipaق مۇنىڭ ۇستەم­دىگى بipiنشi ەمەس», دەپ, جۇرەككە شەشۋ­شى ءمان بەرە قاراسا, وسىعان سايكەس وي اباي­دا دا: «سەن ۇشەۋىڭنىڭ باسىڭدى قوس­پاق مە­نىڭ iciم دەپتى. بىراق سوندا بيلەۋ­شى جۇ­رەك بولسا جارايدى», دەپ تاراتى­لا­دى. بۇدان eكi ۇلى ويشىلدىڭ دا جۇرەك جونىندەگى تانىمدارىنىڭ نەگىزى بip ەكەنىن, تەك بايان­داۋ ءتۇpi باسقاشا بەرىلگەنىن كورەمىز. Eكeyi دە ءوز تانىمدارىندا جۇرەككە شەشۋ­شى ءمان-ماعىنا بەرۋمەن قاتار, ونى بۇكىل ىزگىلىك, راقىم, شاپاعات اتاۋلىنىڭ شىعار كوزى, تۇرار مeكeنi دەپ بىلەدى. اباي كوپ كوڭىل بولگەن مورال فيلوسوفياسى دا وسى تانىمعا نەگىزدەلگەن.

اباي شىعارمالارىنىڭ ۇزىنا بو­يىنا تاراتىلىپ وتىرعان ادامگەرشىلىك, گۋمانيستىك ويلارىنىڭ ءباpi دە وسى كوزقاراسپەن ۇشتاسىپ جاتىر. ابايداعى «حاۋاس», ء«ۇش ءسۇيۋ» (يماني گۇل), «جاۋانمارتلىك» «ادىلەت», «شافاعات» جايلى وي-تولعانىستارىنىڭ جەلىسى دە وسى تانىم شەڭبەرىندەگى ۇعىمدار. بۇلار ءال-ءفارابيدىڭ «ىزگى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى تۋرالى تراكتات» دەگەن ەڭبەگىندە ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ ەڭ كەمەلدەنگەن (كاميلي ينساني) ۇلگى-ونەگەسى جايلى ارنالى تانىمىنىڭ نەگىزىنە سايا­دى. وسى ءداستۇردىڭ جالعاسىن اباي­داعى «تولىق ادام» جونىندەگى وي-پىكىر­دەن ايقىنىراق سەزىنەمىز. اباي­دا مول تاراتىلىپ, ءجيى ءسوز بولاتىن «تولىق ادام», «جارىم ادام», «ادام بولۋ», «ينسانياتتىڭ كامەلاتتىعى», «بەندە­لىكتىڭ كامەلاتتىعى», «تولىق ينسانيات», «ادامشىلىق», «ادامنىڭ ادامدىعى», «ادام بولۋ», ت.ب. تولىپ جاتقان وسى icپەتتec تەرميندىك ءمانى بار سوزدەر توبى, ول جايلى پىكىرلەردىڭ شىعار كوزى, ءتۇپ-توpكiنi ءال-فارابي ەڭبەكتەرىندەگى ويلار جەلىسىنە قاراي سىلتەيدى.

اباي 14-قاراسوزىندە تىڭداۋشىلارىنا وراي: «جۇرەكتىڭ قاسيەتىن انىقتاپ بىلە المايدى», دەپ رەنجي وتىرىپ ەسكەرتەتىنى بار. ولەڭدەرى مەن قاراسوزدەرىندە جۇرەك­تi راقىم, ادىلەت, شاپاعات اتاۋلىنىڭ قانات قاعىپ ۇشار قۇتتى مەكەنى دەپ قاراپ, جۇرەكتىڭ كۋلتىن كوتەرە ماداقتايدى. وسى جولدا ۇستانعان اسىل مۇراتتارىن ءومىر بويى ءوز شىعارمالارى ارقىلى جەلىلى تۇردە تاراتىپ, ناسيحاتتاۋدان تانبايدى. ماسەلەن, «اسەمپاز بولما ارنەگە» دەگەن ولەڭىندە:

اقىل مەن قايرات جول تابار,

قاشقانعا دا قۋعانعا.

ادىلەت, شاپقات كىمدە بار,

سول جاراسار تۋعانعا.

 

الدىڭعى ەكەۋ سوڭعىسىز,

بىتە قالسا قازاققا.

الدىڭ جالىن, ارتىڭ مۇز

بارار ەدىڭ قاي جاققا؟

– دەگەندە اباي الدىڭعى eكeyi (اقىل, قايرات) بويىنا ۇيالاعان كىسىنى جارىم ادام دەپ قارايدى دا, ونى ءنارسىز جارتىكەش دۇنيە رەتىندە ۇعىنادى. ال الدىڭعى ەكەۋى­نە سوڭعى قاسيەت (ادىلەت, شاپاعات) قوسى­لا بىتكەن كىسىنى عانا تولىق ادام دەپ بىلەدى. ءوزى ارمانداعان اسىل مۇراتى – «ادام بولام دەسە» ۇلگى-ونەگەسى رەتىندە تو­لىق ادام تۋرالى ويلارىن ۇنەمى ناسيحات­تاپ, تاراتىپ وتىرادى. ابايشا ادى­لەت, شا­پاعات­تىڭ شىعار كوزى جۇرەك بولعان­دىق­تان: «...جاقسىلىققا ەلجىرەپ ەري­تۇ­عىن مەن, جامانشىلىقتان جيرەنىپ تۋلاپ كەتە­تۇعىن مەن, ادىلەت, ىنساپ, ۇيات, را­قىم, مەيىربانشىلىق دەيتۇعىن نارسە­لەر­دىڭ ءبارى مەنەن شىعادى», دەپ ءوز تانى­مىن رياسىز تۇردە اشىپ سالادى. اباي­دىڭ تانىمىندا, اقىل, قايرات eكeyi دە جۇ­رەك­تىڭ ىزگىلىكتى iciنe عانا قىزمەت ەتۋگە مىن­دەتتى. اباي جۇرەك كۋلتىن كوتەرىپ, وعان شەشۋشى ورىن بەرگەندە, ونىڭ گۋمانيستىك ماعىناداعى تەتىگىنە سۇيە­نىپ وتىرادى. ابايداعى وسى ويدىڭ دا ءتۇپ-تور­كىنىن تاعى دا بiز ءال-فارابيدەن تابامىز. Ceبeبi ءال-فارابي اقىل جۇرەكتىڭ ىزگىلىكتى كوزدەگەن ارەكەتىنە عانا قىزمەت ەتۋى ءتيىس دەپ بىلگەندىكتەن: «...جۇرەكتىڭ ىزگى نيەتتەرىن جۇزەگە اسىرۋ iciنe قىزمەت ەتۋ تەك قانا ميعا ءتان قابىلەت!», دەپ جازىپ, قايىرىلا ەسكەرتەدى. Eكi ويشىل پىكىرىن­دەگى مۇنداي ىلىكتەستىك كەزدەي­سوق نارسە ەمەس, بۇل كوزقاراستاعى, دۇنيەتانىمداعى وزەكتەس كەلگەن بىرلىكتىڭ نەگىزىندە جاتىر.

مەشايۋن مەكتەبىندەگىلەردە دە حاۋاسقا ايرىقشا ءمان-ماعىنا بەرە قاراۋ جاعى باسىم جاتادى. ءال-فارابي «تابيعات عىلىمدارىنىڭ نەگىزدەرى» (كوس­موگونيا) جايلى ەڭبەگىندە جالپى حاۋاسقا ءاcipece, ونىڭ حاۋاسي حامسا زاھيري دەپ اتالاتىن سىرتقى سەزىم مۇشەلەرىنە ەرەكشە نازار اۋدارعان. ويتكەنى ءبىزدى قورشاعان بولمىستىڭ سىرىن تانۋدا سەزىم مۇشەلەرىنىڭ باستى ورىن الۋى سەبەپتى  «سەزىمدەر دەگەنىمىز – حاۋا­سي حامسا, بەس سەزىم مۇشەلەرى» – دەپ, ار­نايى ءمان بەرە اتاپ ءوتyi جاي نارسە ەمەس. ءال-فارابي اتاپ وتىرعان حاۋاسي حامسا جايلى فيلوسوفيالىق ۇعىم­دار اباي­دىڭ 27, 38-قاراسوزدەرى مەن «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل» دەيتىن ولەڭىن­دەگى تەر­مين سوزدەردىڭ نەگىزى وزەك­تەس كەلىپ, بip ماعىنادا ءبepىلۋى eكى ويشىل پىكىر­لەرىن­دەگى بايلانىستىڭ توركىنىن اڭعار­ت­ا الادى. ابايداعى: «جانسىز جارات­قان­دارى­نان پايدا الاتىن جان يeci حايۋان­داردى جارا­تىپ, جاندى حايۋاندار­دان پايدا الا­تىن اقىلدى ينساندى جاراتىپتى», دەگەن پىكىر دۇنيەنىڭ جارالۋى جايلى ءال-ءفارابيدىڭ: ء«Tاڭىرى اۋەلى جانسىز دۇنيەنى, وسىمدىكتەردى, جان-جانۋارلاردى, سوڭىرا اقىل يeci ادامداردى جاراتقان» دەيتىن ءداستۇرلى تانىمىمەن توركىندەس.

جوعارىدا ايتىلعان پىكىرلەردى ءا.ناۋاي سوزىمەن اتاساق «احسي جيھان» (بەي­نە­لەۋ تەو­رياسى ماعىناسىندا) دە­لى­نە­تىن دۇنيە تانۋ جولىنداعى اسا بip كۇر­­دەلى قۇبىلىستار. ابايدىڭ دۇنيە­تانى­مىنداعى باسىم جاعى دا وسى سالادا ايرىقشا بايقالادى. اباي ءوز شىعار­مالارىندا حاۋاسي حامسا زاھي­ريگە (سىرتقى بەس سەزىم مۇشەلەرىنە) ەرەك­شە ءمان بەرە قارايدى. اقىل, سانا دەگەنى­مىز كۇندەلىكتى ءومip پروتسەسىندە ءبىزدى قورشاعان ءومىر شىندىعىنىڭ سىرتقى بەس سەزىم ارقىلى, ياعني تانىمىنىڭ جيبيلي قۋاتىمەن سانامىزعا ساۋلەلەنۋىنەن پايدا بولاتىن رۋحاني قۇبىلىس دەپ تانيدى. اباي­دىڭ: «اقىل, عىلىم بۇلار كاسىبي. كوز­­بەن كوpiپ, قۇلاقپەن ەستىپ, قولمەن ۇس­تاپ, تىل­­مەن تاتىپ, مۇرىنمەن يىسكەپ تىستا­عى دۇ­­نيە­دەن حابار الادى... كىمدە كiم ءeci­­­تىپ ءبىلۋ, كورىپ ءبىلۋ سەكىلدى نارسەلەردى كو­­بەي­­تىپ السا, ول كوپ جيعانى بار ادام»,  دە­گەن­­­دەگى اقىلدىڭ, سانانىڭ پايدا بولۋى تۋ­را­لى دۇ­نيەتانىمىنىڭ توركىنى دە ءال-فا­­را­­بي­دەگى: «اقىل دەگەنىمىز تاجىري­بەدەن باسقا ەش­نارسە دە ەمەس», دەگەن وي جەلىسى­مەن ىلىكتەس جاتقان ىرگەلى ۇعىمدار ەكەنىن كورەمىز.

ءال-فارابي جان قۋاتىن: قوزعالتتىرا­تىن قۋات, تانىپ بىلەتىن قۋات دەپ ەكىگە بولەدى. ال ادام بويىنداعى تانىپ بىلە­تىن قۋاتتىڭ ءوزىن ىشكى جانە سىرتقى جان قۋاتى رەتىندە قاراستىراتىنى بار. ءال-فارابيدەگى بۇل تانىمداردى دا اباي شىعارمالارىنان كوپتەپ ۇشىراتامىز. بۇل, ءاcipece, ابايدا ارنايى ءسوز بولاتىن حاۋاس جايىنداعى وي تولعانىستارىندا مولىراق كوpiنic بەرەدى. ابايدىڭ 7, 17, 27, 38, 43-قاراسوزدەرى مەن «اللا دەگەن ءسوز جەڭىل» ولەڭىندە ءال-فارابيدە سارالاناتىن ىشكى جانە سىرتقى سەزىم مۇشەلەرى دە سول تۇرعىدان ءسوز ەتىلەتىنى بايقالادى. ارينە, وتە كۇردەلى ءاpi كوپ قىرلى حاۋاس ۇعىمى اباي شىعارمالارىندا دا قات-قاباتتى ۇعىمداردان تۇرادى. سوندىقتان ونداعى ۇعىمداردىڭ جىگىن تانىپ بارىپ ءسوز ەتۋدى ەسكەرۋ قاجەت. اباي قاراسوزىندەگى سىرتقى بەس ءceزىم مۇشەسى مەن ىشكى سەزىم مۇشەلەرى بىرلىكتە الىنىپ, حاۋاس رەتىندە ۇعىنىلاتىن جاقتارى دا بار. مۇنداي تانىم سەلجۋقتار ۇستەمدىگى تۇسىندا ءومip سۇرگەن تاجىكتىڭ اقىن, عۇلاما عالىمى ناسيري حيسراۋ ەڭبەكتەرىندە ناقتىراق تالدانادى. ول حاۋاستى eكiگe, ياعني ىشكى, سىرتقى سەزىم مۇشەلەرىنە ءبولىپ, سىرتقى بەس سەزىم مەن iشكi بەس سەزىمدى بىرلىكتە الىپ كورسەتەدى. ىشكi سەزىمگە: بولجام, قيال, اسەر, ەس, ويدى جاتقىزادى. ىشكى سەزىم ادامدى حايۋاناتتان جوعارى قويادى دەپ تانىعان ج.قاريبيعيداعى ميدىڭ ورنالاسۋ جايى تۋرالى تانىمنىڭ نەگىزى دە ن.حيسراۋمەن وزەكتەسىپ كەلىپ جاتىر. كەي­دە حاۋاس جاراتۋشى بويىنداعى سيپات­تار (سيفاتيا) رەتىندە دە ايتىلادى. كەيدە ابايداعى كامالات عازامات تۋرا­لى ۇعىم­دارمەن دە استاسىپ كەتەتىن جاقتارى بار.

ابايدىڭ حاۋاس تۋرالى ۇعىمى كوبىنەسە بەينەلەۋ تەورياسىمەن (احسي جيھان) ۇشتاسا كەلىپ, ول ءاcipece, 43-قاراسوزىندە ادام بويىنداعى جان قۋاتى جونىندەگى تانىمدارىمەن دە iشتeي ساباقتاسىپ جاتادى.

ابايدىڭ 38-قاراسوزىندە ارنايى ءسوز بولاتىن: اللانىڭ بويىنداعى سيپات­تارىنا بايلانىستى ايتىلاتىن كاما­لات عازامات نەمەسە اللانى تانۋ جايلى پىكىرلەرى مەن ءال-ءفارابيدىڭ «فيلو­سوفيا­لىق تراكتاتتارىندا», ونىڭ ء«بىرىنشi تۇلعا تۋرالى» دەگەن تاراۋداعى ويلارى سالىستىرا زەرتتەۋدى, ونداعى پىكىرلەردەگى ىلىكتەستىكتەردى اشا ءتۇسۋدى قاجەت ەتەدى.

ابايداعى «ادامدى تانىماقتىق» دەپ ءوز الدىنا سارالاناتىن ۇعىمداردىڭ ءتۇپ-توركىنى دە اريستوتەلدىڭ «جان تۋرالى» اتتى ەڭبەگى مەن ءال-ءفارابيدىڭ «ىزگى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراسى تۋرالى تراك­تاتىنداعى» جان تۋرالى تانىمىنا سايادى.

ءال-فارابيدەگى جان قۋاتى جايلى ۇعىمدار پسيحولوگيالىق قۇبىلىستاردىڭ بالاماسى رەتىندە ءسوز ەتىلسە, ابايدىڭ جان قۋاتى جونىندەگى ويلارى دا وسى تۇرعىدان باياندالىپ وتىرادى.

ءال-ءفارابيدىڭ ادامنىڭ دۇنيەنى تانىپ ءبىلۋ قۋاتىنا (ال-قۋات المۋتەحايلا) ەرەكشە ءمان بەرە قاراعان نەگىزگى وي جeلiلepi ابايدا ارنايى ءسوز بولاتىن حاۋاس, حاۋاسي حامسا زاھيري, حاۋاس ءساليم ۇعىمدارىمەن تىكەلەي ساباقتاسىپ كەلەتىن ءتۇبىرلى پىكىp ىلىكتەستىگىنەن بەلگى بepiپ جاتادى.

اريستوتەلدىڭ «جان تۋرالى» دەپ اتالاتىن ەڭبەگىنە بەرگەن تۇسىنىكتەمەلەرىندە ءال-فارابي جان قۋاتى جونىندە وزىندىك سونى ويلار جەلىسىن تاراتقاندا, ولاردى وciمدىك جانى, حايۋان جانى, ادام جا­نى دەپ ۇشكە جىكتەپ وتەدى. ال تانىم پرو­تسەسىن ادام جانىنا ءتان تۋما قۇ­بى­­لىس رەتىندە قاراعان. وسىنداي پىكىp جە­لى­­­لەرىن ابايدىڭ 7, 19, 27, 38, 43-قارا­سوز­­دەرى­نەن دە ۇشىراتامىز. جەتىن­شى قاراسوزىن­دە «جاننىڭ ازىعى» جايىن­دا توق­تالا كەلىپ اباي: «ورىستەتىپ, ءورىسى­مىز­دى ۇزار­­ت­ىپ, قۇمارلانىپ جيعان قازى­نا­­مىز­دى كو­بەي­تسەك كەرەك, بۇل جاننىڭ تاما­عى ەدى», دەپ, ونى جان قۇمارى ارقى­لى قولعا تۇسە­تىن رۋحاني قۇبىلىس رەتىن­دە تانىتادى. ال 27-قاراسوزىندە حايۋان مەن ادام ارا­سىن­داعى ەرەكشەلىكتى ولار­دىڭ دۇ­نيەتانۋ سيپاتىنا قاراي جىك­تەپ «...ھام­ما ماق ۇلىققا دا قارا, وزىڭە دە قارا... جان­نىڭ جارىعىن بارىمىزگە دە بىر­دەي ۇعار­لىق قىلىپ بepiپ پە؟ ادام ال­دىن, ارتىن, وسى كۇنىن – ۇشەۋىن دە تەگىس ويلاپ تەك­سەرەدى. حايۋان ارتىن, وسى كۇ­نىن دە بۇل­دىر بىلەدى. ال­دىڭ­­عى جا­عىن تeگic تەك­­سەر­­مەككە, ءتىپتى جوق», دەپ, تانۋ قا­بى­لە­­تى­نىڭ ادام­دا زور ساپا­لىق ەرەك­شەلىكتە بو­­لىپ كە­لە­تىنىن اتاپ وتەدى. دەمەك, اباي جان قۇ­مارى, جان قۋا­تى دە­گەن رۋحاني قۇ­بى­لىس ادامعا عانا ءتان نارسەلەر دەپ تانىعان.

ءال-فارابي مەن ابايدىڭ دۇنيەتانى­مىنداعى ىلىكتەس پىكىرلەردى ءسوز ەتكەندە ەرەكشە نازار اۋدارار نارسە – ءال-فارابي تۇزگەن عىلىمدى كلاسسيفيكاتسيالاۋ پرينتسيپىمەن ابايدىڭ تانىس بولعاندىعى. ارينە, ابايدىڭ ءال-فارابي جاساعان عىلىمدى جۇيەلەۋدەگى پرينتسيپىمەن تانىس­تىعى جاناما تۇردە دالەلدەنىپ وتىر. بىراق اباي ءوز شىعارمالارىندا عىلىمدى جۇيەلەۋ جونىندە پiكipiن جاناما تۇردە بىلدىرگەندە, بەلگىلى دارەجەدە بولسا دا, انىقتاۋعا تۇرارلىق دەرەكتەرمەن ناقتىلى دالەلدەردىڭ ەداۋىر ورىن الاتىنىن ايتقان ورىندى. ماسەلەن, اباي 41-قاراسوزىندە: «...دۇنيەدە ەسەپسىز عىلىم­داردىڭ جولى بار, سول ءاpبip جولدا بip مەدرەسە بار», دەپ, عىلىم سالا­لارىنىڭ مولدىعىن بip ەسكەرتسە, كەيدە عىلىم سالالارىنىڭ ناقتىلى اتاۋلارىن جەكە-جەكە اتاپ تا وتىرادى. ال 38-قارا سوزىندە عىلىم سالالارىن ءبىرشاما جۇيەلەۋ ءپرينتسيپى ۇشىراسادى دا. بۇدان اباي عىلىمدى جۇيەلەۋ تۋرالى ەڭبەك جازدى دەگەن ۇعىم تۋماسا كەرەك, بىراق ابايدىڭ عىلىمدى كلاسسيفيكاتسيالاۋ پرينتسيپىمەن تانىستىعىن عىلىم تۋرالى ويلار جەلىسىن سۇرىپتاپ تالداعاندا, دالەلدەۋگە تۇرارلىقتاي ناقتىلى دەرەكتەر كوزىن بەرەتىندىگى تالاس تۋدىرمايدى.

اباي عالىم, حاكىمدەر تۋرالى پiكip قوزعاعاندا: «...ادام بالاسىنىڭ اقىل پiكipiن ۇستارتىپ, حاق پەن باتىلدىقتى ايىرماقتىقتى ۇيرەتكەندىگى», دەپ قوعام­دىق عىلىمداردى ءوز الدىنا دەربەس توپتاستىراتىنى بار. نەمەسە: «دۇ­نيەنى بىلمەي قالماقتىق – بip زارار­لى ناداندىق», دەۋىنەن تابيعات عىلىم­دارى مەن قوعامدىق عىلىمداردى بipre الىپ وتىرعاندىعى بايقالادى.

ابايدىڭ «عاقىليات-تاسديحات» دەپ اتا­لىپ كەتكەن اتاقتى 38-قاراسوزىندە ار­نايى تىلگە الىناتىن «ادامنىڭ ءبىلىمى», «اللانىڭ عىلىمى», «وزىندىك عى­لىم», «دۇنيەنىڭ عىلىمى», «زاھيري عى­لىم», «اللانى تانىماقتىق», دۇنيەنى تانى­ماق­تىق» دەگەن ءتارىزدى تولىپ جاتقان عىلىم سالا­­لارىن شىعىس فيلوسوفياسىندا قول­د­انا­تىن تەرمين سوزدەرمەن جانە قازاقى ۇعىم­عا ساي الىنعان, تولەۋ سالار بالاما تۇردەگى اتاۋ سوزدەرمەن كەلتىرەدى دە, ولار­دىڭ ءوزىن ءۇش ارنالى سالاعا ءبولىپ جىك­تەي قاراستىرادى. بىرىنشىدەن, اباي ءوزى اتاپ وتىرعان «اللانىڭ عىلى­مى», «اللانى تانىماقتىق» دەگەنگە نە­گى­زىنەن تەو­­لو­گيالىق باعىتتاعى ءدىني عى­لىم­دار­دى جاتقىزادى. ەكىنشىدەن, «دۇ­نيەنى تا­ن­ى­­­ماق­­تىق» دەگەنگە نەگىزىنەن وبەك­تيۆ­تى دۇنيەنىڭ زاڭدىلىعىن اشۋ ار­قى­لى پاي­دا بولاتىن ناقتىلى تابيعات عىلىم­­دارىن, ياعني ابايدىڭ ايتۋىنشا «زاھي­ري عى­لىم­­داردى» جاتقىزاتىن ءتارىزدى. ءۇشىن­­­شi, «وزىندىك عىلىم» دەگەن اتاۋعا نەگى­زى­­نەن جالپى كوعامدىق, عىلىمداردى ونىڭ ىشىندە ءاcipece, «جان قۋاتى» نەمەسە «ادام­­­نىڭ ءوزىن تا­نىماقتىعى» (ادامتانۋ, قو­عام­­تانۋ) جو­نىندەگى عىلىم سالالارى قامتىلعان.

اباي تاراپىنان, وسىلايشا بەلگىلى دارەجەدە جۇيەلەنىپ تاراتىلاتىن عىلىم سالالارىنا كوز جۇگىرتسەك, قانداي تۇردە بولسا دا, ابايدىڭ عىلىمدى جۇيە­لەۋ­گە قاتىسى ءال-ءفارابيدىڭ «سلوۆو و كلاسسي­فيكاتسي ناۋك» دەگەن ەڭبەگىندەگى پرين­تسيپتەرى نەگىزىنە وتە جاقىن, بip تەكتەس, ۇندەس كەلۋى كىمدى بولسا دا ويلاندىرا الارلىقتاي دەڭگەيدە جازىلعان. سەبە­بى ءال-فارابي عىلىمدى جۇيەلەگەندە نەگى­زىنەن 5 سالاعا بولەدى دە, ءار سالانى جەكە-جەكە تاراتىپ, ولاردىڭ ارقايسىسىنا انىق­تاما بepiپ وتىرادى. وسى تاراتىلاتىن 5 سالانىڭ eكiنشi, ءتوpتiنشi, بeciنشi بو­لىم­دەرى جانە وندا قامتىلعان عىلىم اتاۋ­لارى تۇگەلدەي بولماسا دا اباي شىعار­مالارىندا نەگىزىنەن بار سالالار.

جوعارىدا ايتىلعان پىكىرلەردەن شىعاتىن ءتۇيىن – ءال-فارابي ەڭبەكتەرىنەن ابايدىڭ حابارى بولعاندىعى كۇمان تۋدىر­مايدى. وسى سەبەپتى, اباي شىعار­مالارىنىڭ ءنار العان باستاۋلارىنىڭ بip توركىنى ءال-فارابي باستاعان مەشايۋندەر مەكتەبىنەن ىزدەۋ – ابايتانۋ الدىنا قويىلىپ وتىرعان ۋاقىت تالابى.

 

مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى,

پروفەسسور