الماتىداعى دوستىق ۇيىندە مەملەكەتتىك حاتشى قىرىمبەك كوشەرباەۆ جانە الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ زيالى قاۋىم وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن جيىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «جاڭا جاعدايداعى قازاقستان: ءىس-قيمىل كەزەڭى» اتتى حالىققا جولداۋىن تالقىلادى.
ەل پرەزيدەنتى جولداۋدا بەلگىلەگەن باسىم باعىتتارعا توقتالىپ, «ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىنا» قاتىستى جان-جاقتى پىكىر الماسۋدى ۇسىنعان مەملەكەتتىك حاتشى ق.كوشەرباەۆ مادەنيەت پەن عىلىم سالاسى وكىلدەرى الدىنا ۇلكەن وي تاستادى.
«قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى جولداۋدا «قازىرگى مىندەت – حالقىمىزدىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋ, تۇتاس ۇلت ساپاسىن ارتتىرۋ ەكەنىن اتاپ ءوتىپ, ۇلتىمىزدىڭ جاڭا ساپاعا كوشۋى ءۇشىن كۇندەلىكتى ومىرلىك ۇستانىمدارىمىز دا وزگەرۋى كەرەكتىگىن, قازاق قوعامىندا جاڭا قاعيداتتار جانە جاڭا باعدارلار سالتانات قۇرۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتتى. ولار «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنا جاڭا تىنىس, جاڭا وزگەرىستەر اكەلۋى كەرەك دەپ ويلايمىز. مەملەكەت باسشىسى ءححى عاسىردىڭ ۇرپاعى تەرەڭ ءبىلىمدى بولعانىن, جاس بۋىندى ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋگە بەيىمدەۋ قاجەتتىگىن, كەز كەلگەن ءىستى كاسىبي داعدى ارقىلى جۇزەگە اسىرۋدى, سونداي-اق تەمىردەي ءتارتىپ جانە جوعارى جاۋاپكەرشىلىك بارشامىزدىڭ بويىمىزدا بولۋى كەرەكتىگىن العا مىندەت ەتىپ قويدى. ءبىز سوندا عانا باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت, زياتكەر ۇلت قالىپتاستىرا الامىز», دەپ اتاپ ءوتتى ق.كوشەرباەۆ.
مەملەكەتتىك حاتشى اتاپ وتكەندەي, «ەندىگى جەردە, وسى مىندەتتەردى لايىقتى ورىنداپ, ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋعا قالتقىسىز قىزمەت ەتۋ ءسىز بەن ءبىزدىڭ وسكەلەڭ ۇرپاق الدىنداعى اسىل پارىزىمىز دەپ بىلەمىن. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, حالىق سانى 19 ميلليونعا, ال, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت – قازاقتاردىڭ ۇلەسى كەمىندە 78 پايىزعا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. بۇيىرتسا, اينالاسى وتىز جىلدىڭ ىشىندە قازاقتاردىڭ ەل حالقىنداعى ۇلەس سالماعى 1991 جىلعى 39 پايىزدان ەكى ەسەگە ارتقالى وتىر. وسى ورايدا ۇلتارالىق كەلىسىمدى ساقتاي وتىرىپ, ءتىل جانە باسقا دا ۇلتتىق ماسەلەلەردى قوعامدا ايقىنىراق ايتۋعا نەگىز بار. قازاقتا «تەكسىزدىك – تىلسىزدىكتەن باستالادى» دەگەن ءسوز بار. ءداستۇرى بەرىك, تاعىلىمدى تاريحى تاڭبالانعان حالىق جات قۇندىلىقتاردىڭ جەتەگىندە كەتپەيدى. بۇل باعىتتا ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن لاتىن الىپبيىنە كوشۋ مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ دامۋىنا جاسالعان جاڭا بەتبۇرىس. جاڭا ءالىپبي قازاق ءتىلىنىڭ ءححى عاسىرداعى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار تىلىنە اينالۋىنا جول اشادى. ياعني قازاق ءتىلىنىڭ جاڭا ءداۋىرى باستالادى!».
«ۇلت جانە اباي تۋرالى» تەرەڭنەن وي تولعاي وتىرىپ, «وسىناۋ مارتەبەلى مىندەت جولىندا ۇلى اقىن مۇراسىنا سۇيەنىپ ارەكەت جاساساق, بەرەكەت تاباتىنىمىز انىق. ابايدان اسقان اقىلشى جوق. اباي اڭساعان قوعام – ويى وزىق, ساناسى سەرگەك «تولىق ادامنىڭ» تولىققاندى قوعامى» دەگەن ق.كوشەرباەۆ وسى ورايدا زيالى قاۋىمنىڭ قاي كەزەڭدە دە جاۋاپكەرشىلىگى مەن حالىقتى بەرەكە-بىرلىككە شاقىرۋداعى مىندەتىنە توقتالدى. ال قازاق زيالىلارى – ۇلتتىڭ ۇلى ماقساتىنا اداستىرماي اپاراتىن تەمىرقازىعى بولا ءبىلۋى كەرەك. مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆتىڭ حالىققا جولداۋىندا ۇلت ۇستازى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ء«بىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك. باي بولۋعا كاسىپ كەرەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك» دەگەن ءسوزى دۇرىس كەلتىرىلگەن. بۇل كوزقاراس بۇگىندە وتە ماڭىزدى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى 6 ۇستانىمدى ەرەكشە اتاپ ءوتتى. بىرىنشىدەن, ءححى عاسىردىڭ ۇرپاعى تەرەڭ ءبىلىمدى بولعانى ءجون. ەكىنشىدەن, جاس بۋىندى ەرىنبەي ەڭبەك ەتۋگە بەيىمدەۋ قاجەت. ۇشىنشىدەن, كەز كەلگەن ءىستى كاسىبي داعدى ارقىلى جۇزەگە اسىرعان دۇرىس. تورتىنشىدەن, تەمىردەي ءتارتىپ جانە جوعارى جاۋاپكەرشىلىك بارشامىزدىڭ بويىمىزدا بولۋى كەرەك. بەسىنشىدەن, ادىلدىكتەن اينىماعان ءجون. ادىلدىك – قوعام دامۋىنىڭ باستى شارتى. ادىلەتتىلىك, اسىرەسە ەل-جۇرتتىڭ تاعدىرىن شەشۋ ءۇشىن اسا قاجەت قاسيەت. التىنشىدان, بىزگە كەرەگى – ادالدىق, ۇقىپتىلىق, تياناقتىلىق. جان تازالىعىن تانىتاتىن بۇل قاسيەتتەر قوعامعا دا, ادامعا دا قاجەت. ءبىز سوندا عانا باسەكەگە قابىلەتتى مەملەكەت, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپتاستىرا الامىز. پرەزيدەنتىمىز ايتقانداي, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە «جاۋاپتى مەملەكەت – جاۋاپتى قوعام – جاۋاپتى ادام» جۇيەسى بەرىك ورنىعۋى كەرەك. مەملەكەتتىك حاتشى وسى ورايدا «ەلباسى ن.نازارباەۆ ۇسىنعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىنىڭ تىڭ تىنىسى اشىلادى دەۋگە ابدەن بولادى. جاھاندىق داعدارىستى جەڭىل ەڭسەرۋ ءۇشىن حالىقتىڭ ساناسىن, ءومىر-سالتى مەن ۇستانىمدارىن ترانسفورماتسيالاۋىمىز كەرەك. بۇل تۇرعىدا باعدارلامانىڭ جاڭا جوبالارى قاجەت».
دۇنيەجۇزىلىك پاندەميا تۇسىندا جانە ودان كەيىنگى كەزەڭدە عۇرىپتىق راسىمدەردى زاڭمەن رەتتەۋ شارالارى بويىنشا زيالى قاۋىم مەن قوعام قايراتكەرلەرى, وسى سالامەن اينالىساتىن زاڭگەرلەردەن قۇرالعان جۇمىس توبىن قۇرۋدى ۇسىنعان مەملەكەتتىك حاتشى كورشى ەلدەردىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەپ, حالىقتىڭ وي-پىكىرىن زەردەلەپ, قاجەت بولعان جاعدايدا ءتيىستى نورماتيۆتىك-قۇقىقتىق اكتىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋ قاجەتتىلىگىن العا تارتتى. سونداي-اق وتباسى ماسەلەسىنە دە ەرەكشە نازار اۋداردى. جاھاندانۋ زامانىندا ۇلت رەتىندە ساقتالىپ قالۋ ءۇشىن وتباسىداعى ۇرپاق تاربيەسىنىڭ ءمانى زور ەكەندىگىنە توقتالدى. وسىعان وراي ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ ورتا مەكتەپتەردە وتباسى قۇندىلىقتارى مەن ۇلتتىق تاربيەگە باعىتتالعان ارنايى ءپان ەنگىزۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزەتىن كەزى كەلدى. بەلگىلى عالىمدار, قوعام قايراتكەرلەرى اتا-انالار مينيسترلىكپەن بىرلەسىپ «وتباسى – ورتا مەكتەپ» اتتى جاستارعا تاربيە بەرۋدىڭ جالپىحالىقتىق ادىستەمەسىن ازىرلەۋى قاجەت. ەڭبەك مۇراتىمەن قاتار العا جىلجۋدا دەنساۋلىق مۇراتى دا كەمەلدى. بۇل باعىتتا قىتايدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ باعىتىنداعى ءىس-قيمىل امالدارىنان ۇيرەنۋدى العا تارتا وتىرىپ, ءبىلىم مۇراتىنا جەتۋدە ەلىمىزدە كىتاپ كۋلتىن جاساۋ ءىسى ماڭىزدى. بۇگىندە الەمنىڭ وزىق ەلدەرىندە كىتاپ وقۋ مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى مارتەبەلى مىندەت. سوندىقتان جاستاردىڭ بويىنا ەڭبەك, دەنساۋلىق, ءبىلىم مۇراتتارىن ءسىڭىرۋ, حالىقتىڭ ەڭبەككە دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىرۋ, سالاۋاتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ, كىتاپ وقۋعا ىنتالاندىرۋدىڭ قازىرگى زامانعى تاسىلدەرى مەن تەحنولوگيالارىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا ۇسىنىستار ەنگىزۋلەرىڭىزدى سۇرايمىز. سونىمەن قاتار جيناقتالعان ۇسىنىستاردى ناقتى جۇزەگە اسىرۋ باعىتىندا «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىنە, بايانداماسىنا جانە حاتتاماسىنىڭ جوباسىنا ەنگىزەمىز. ەل دامۋىنا قاتىستى كەز كەلگەن ۇتىمدى ۇسىنىس پەن ورنىقتى وي جەردە قالمايدى, رۋحاني جاڭعىرۋ ۇلتتىق جاڭعىرۋعا ۇلاسۋى قاجەت, – دەپ اتاپ ءوتتى ق.كوشەرباەۆ.
زيالى قاۋىم الدىندا ءسوز سويلەگەن الماتى قالاسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ ەل احۋالىنا ەگجەي-تەگجەيلى تالداۋ جاساعان ءداستۇرلى جولداۋ ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن قالىپتاستىرۋعا وزگەشە سيپات, زور سەرپىن بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. ب.ساعىنتاەۆتىڭ ايتۋىنشا, «بۇل ەكونوميكانى ىنتالاندىرۋعا ارنالعان اۋقىمدى پاكەت. جاڭا سىن-قاتەرلەرگە وراي مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ. الەۋمەتتىك رۋحاني باعدار الۋ. مەملەكەت باسشىسى تۇجىرىمداعانداي, «جاڭارعان ۇلت قانا جاڭعىرعان ەلدىڭ جەتىستىگىن جاھان جۇرتىنا تانىتا الادى». الماتىنىڭ زيالىلارى قازىرگى كەزەڭدە رۋحاني دامۋدىڭ جاڭا پاراديگماسىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا وتە ۇقىپتى ءارى ەلەۋلى جۇمىستى قالاي دۇرىس قۇرۋ تۋرالى ءوز پايىمداۋلارىمەن بولىسەتىنىنە سەنىمدىمىن. ۇلتتىڭ جاڭا بولمىسىن بەدەرلەيتىن, بەكزاتتىعىن ارتتىراتىن ول ادالدىق, تازالىق. ەڭبەك ەتكەن ادام عانا قوعامعا پايداسىن تيگىزىپ قانا قويماي, اقىلدى ۇلتتى قالىپتاستىرۋعا از دا بولسا ءوز ۇلەسىن قوسارى انىق. پرەزيدەنت اماناتتاعان مىندەتتەر قالادا ءسوزسىز ورىندالاتىن بولادى. وعان ءبىزدىڭ الەۋەتىمىز جەتكىلىكتى».
جولداۋ جۇكتەگەن مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا وراي تۇششىمدى ويلارىن ورتاعا سالعان عالىمدار, قالامگەرلەر مەن ۇستازدار قاۋىمى بۇل باعىتتا ءاربىر قازاقستان ازاماتىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۇرعىسىندا وي ءبولىستى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن قوعامدا شەشۋىن تاپپاي كەلە جاتقان تۇيتكىلدى ماسەلەلەر بارشىلىق. وسى ورايدا ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك و.سابدەن «وسى كەزگە دەيىن قازبا بايلىعىمىزعا يەك ارتىپ كەلسەك, ەندى ينتەللەكتۋالدى ەڭبەككە ءمان بەرەتىن كەز كەلدى», دەدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, بۇگىندە دامىعان ەلدەردىڭ ءوزى داعدارىستا. الايدا الدىڭعى قاتارلى مەملەكەتتەر تابىسىنىڭ 75 پايىزدان استامى ينتەللەكتۋالدى ەڭبەكپەن بايلانىستى. پرەزيدەنت الداعى مىندەتتەردى حالىقپەن بىرگە ىسكە اسىرۋدى ماقسات ەتەدى. ول ءۇشىن ءاربىر ازاماتتىڭ ىنتاسى, كۇش-جىگەرى, ساناسى وزگەرۋى قاجەت. ال ەكونوميكانىڭ تىرەگى ۇلتتىق يدەولوگيا» دەي كەلە, رۋحاني تاريحى شىعىستان باستاۋ الاتىن قازاق قوعامى جاساندى ينتەللەكت, ءىت تەحنولوگيالار سياقتى جاڭا زامان مىندەتتەگەن تالاپتارمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر. الدا سانا عاسىرى. وسى ورايدا عالىمداردى قولداۋ ماسەلەسىن كوتەرە كەلە و.سابدەن جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ تۋرالى زاڭنىڭ قابىلدانۋى, ۇلتتىق قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىن قۇرۋ مەن ەلىمىزدەگى قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ ينتەگراتسيالىق ماسەلەلەرمەن اينالىسۋىنا قاتىستى ويلارىن ورتاعا سالدى.
ال ءوز كەزەگىندە قالامگەر س.ەلۋباي «ەندىگى دامۋ ادامي فاكتوردىڭ جوعارى دەڭگەيىمەن بايلانىستى. جولداۋدا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا كوڭىل بولىنگەنى قۋانتادى, ويتكەنى اۋىلسىز قازاق حالقىن ەلەستەتۋگە بولمايدى» دەگەن پىكىرىمەن بولىسسە, مادەنيەتتانۋشى م.اۋەزوۆ «حالىقتىڭ جاڭا بىرەگەيلىگىن قالىپتاستىرۋ جونىندە تاريحي مىندەت تۇر. حالىقتىڭ عاسىرلىق كەمەڭگەرلىگىنىڭ ۇزدىكتەرىن الىپ, العا نىق قادام باسىپ, ەكونوميكالىق, ساياسي, رۋحاني جانە مادەني تۇرعىدا داميتىن بولامىز», دەپ اتاپ ءوتتى. حالىق دەنساۋلىعىن جاقسارتۋدا ۇلتتىق تاعامداردىڭ پايداسى تۇرعىسىندا ءسوز قوزعاعان اكادەميك ت.شارمانوۆ تابيعي ونىمدەر وندىرىسىنە توقتالدى. ال ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, اكادەميك م.جۇرىنوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق عىلىم سالاسىندا ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان ماسەلەلەر جەتكىلىكتى. ەل دامۋى جولىنداعى يگى ءىستى اتقارۋ ءۇشىن بيلىككە تالاپتى ادامدار كەلۋ كەرەك, ال ەكونوميكا ءارتاراپتانباي دامۋ بولمايتىنىنا توقتالدى. الماتى قالاسى قوعامدىق كەڭەسىنىڭ توراعاسى ر.الشانوۆ جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى ستۋدەنتتەر ماسەلەسىن, كىتاپ وقۋ مەن ساپالى بىلىمگە جەتۋدەگى ويلارىن ورتاعا سالدى. ەلىمىزدەگى ەكونوميكالىق تۇراقتىلىقتى كەلەلى ءبىلىم, وتباسى تاربيەسىمەن ۇشتاستىرۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ك.ماتىجانوۆ «وتباسى تاربيەسىن دامىتۋعا باعىتتالعان ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما قابىلدانۋى كەرەك. بۇل جالپى, تاربيە ىسىنە, وتباسىنا, اتا-انالارعا جاسالعان ۇلكەن مەملەكەتتىك قامقورلىق», دەگەن وي تاستادى. «جولداۋدا شيكىزات سالاسىنداعى كاسىپورىندار تابىسىنىڭ ءبىر پايىزىن عىلىم مەن تەحنولوگيانى دامىتۋعا بەرۋ تۋرالى ايتىلدى. الايدا بۇعان قاتىستى زاڭنامانىڭ شىققانىنا جەتى جىل بولدى, بىراق تالاپتارى ءالى كۇنگە ىسكە اسپاي كەلەدى. بۇگىندە ەلىمىزدەگى جەكە بيزنەس وكىلدەرىنىڭ عىلىمدى دامىتۋعا قوسىپ وتىرعان ۇلەسى نەبارى 20 پايىز. ال الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندە بۇل كورسەتكىش 70-80 پايىزدى قۇرايدى», دەپ اتاپ ءوتتى فيلوسوفيا, ساياساتتانۋ جانە ءدىنتانۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ا.بيجانوۆ. قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ باسقارما توراعاسى ۇ.ەسداۋلەتتىڭ رۋحانياتتى دامىتۋ, ۇلتتىق ادەبيەتتى كوتەرۋ ماسەلەسىندەگى تۇششىمدى ويلارى, قوعام قايراتكەرلەرى ا.ميرازوۆا, د.يسابەكوۆ, س.دوسانوۆ, ن.ءنۇسىپجانوۆ ا.ءاشىموۆ, ە.حاسانعاليەۆ, ت.ب. شىعارماشىل قاۋىم داعدارىستى جەڭۋ مەن حالىقتىڭ جاڭا بىرەگەيلىگىن, وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ بويىندا مادەني رۋحتى قالىپتاستىرۋعا بايلانىستى ايتقان پىكىرلەرى دە قوعام نازارىندا تۇرعان كەلەلى ماسەلە.