ونەگەلى ءومىر

قاراپايىم حالىق قاشاندا اقىنعا جاقىن بولىپ كەلەدى ەمەس پە. اعانىڭ اكەسى بالتاعۇل اتامىز قىزمەت اتقارعان جىلدارى قولىنان كەلگەنشە كوپشىلىككە جاقسىلىق جاساۋعا تىرىستى. كونەكوز قاريالار, ولاردىڭ ۇرپاقتارى اقىننىڭ جاقسى ىستەرىن كۇنى بۇگىنگە دەيىن شىنايى العىس سەزىممەن ەسكە الىپ وتىرادى. اتامىزدىڭ ەلدى بىرلىككە, ەرلىككە, ەڭبەككە, وقۋعا شاقىرعان ولەڭدەرى, تاريحتان ماعلۇماتتار بەرەتىن داستاندارى جاستاردى تاربيەلەيتىن قۇرال ەسەبىندە قۇندى. اناسى ماريا مەدەلىقىزى بال­تاعۇل اتامىزداي تۇلعاعا لايىقتى جار بولعان كىسى. قازاق ايەلدەرىنە ءتان قاسيەتتەردىڭ ءبارى ءون بويى­ن­ا­ن تابىلاتىن وتە كورىكتى, اقىلدى جان ەدى. وسىنداي وتباسىندا دۇنيەگە كەلگەن ىزاعا اتا-اناسىن ەسكە العاندا: «اكەمنىڭ مەنىڭ الدىمدا كورگەن بارلىق بالالارى قايتىس بولىپ كەتكەن. كەيىنگى كورگەن ءبىرىنشى ۇلى مەن بولعاندىقتان اۋىلداعى بار يگى جاقسىنى شاقىرىپ, قۇدايى تاماق بەرىپتى. قۇدايعا قۇلشىلىق جاساپ, «ەندى وسى بالامدى امان قىلا گور, مەنىڭ ءىزىمدى ەڭ بولماسا وسى باساتىن بولسىن دەپ اتىمدى ءىزباسار قويىپتى. اكەمنىڭ جالعىز ۇلى بولسام دا ەركەلەتىپ وسىرگەن جوق. ءبىلىمدى يگەرىپ, ونەردى مەڭگەرۋىمدى قاداعالادى» دەپ وتىراتىن.

ىزەكەڭ ەڭبەك جولىن باستاۋىش مەك­تەپتىڭ مۇعالىمى ءارى مەڭگەرۋشىسى بولىپ باستايدى دا, ورتا مەكتەپتىڭ ديرەكتورى, وقۋ, ءبىلىم ءىسىنىڭ ۇزدىك ۇيىم­داستىرۋشىسى, باسقارۋشىسى دارە­جە­سىنە دەيىن كوتەرىلدى. سودان كوپ ۇزا­ماي بالقاش اۋداندىق كومسومول كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلانادى. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ نۇسقاۋشىسى, حاتشىسى, ەكىنشى حاتشىسى, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ تور­اعاسى قىزمەتتەرىن اتقارعان جىلداردا ىزەكەڭنىڭ ءومىر تاجىريبەسى ۇشتاسىپ, يدەو­لوگيا جۇمىستارىنىڭ باسشىسى, ۇيىم­داستىرۋشىسى رەتىندە قابىلەتى بارىنشا جارقىراپ اشىلدى.

1970 جىلدان باستاپ ىزەكەڭ الماتى قالالىق جانە وبلىستىق پارتيا كومي­تەت­تەرىندە باسشى بولدى. كەيىنگى جىلدارى قازاقستان رەسپۋب­ليكاسى مينيس­ترلەر كەڭەسى جانىنداعى اقپارات قۇرال­دارىندا مەملەكەتتىك قۇپيانى قورعاۋ باسقارماسىنىڭ باستىعى قىزمەتىن اتقار­دى.

ءىزباسار بالتاعۇل ۇلى قايدا, قانداي قىزمەت اتقارماسىن بارلىق جەردە دە ءوزىنىڭ ادالدىعىن, حالىققا قالتقىسىز ەڭبەك ەتۋدىڭ ۇلگىسىن كورسەتتى. زەينەتكە شىققان سوڭ دا قوعامدىق ومىرمەن بىتە قايناسىپ, رەسپۋبليكالىق ىقىلاس اتىنداعى حالىق اسپاپتار مۇراجايىنىڭ قالىپتاسۋىنا, حالىقارالىق د.ا.قو­ناەۆ قورىنىڭ باسقارما مۇشەسى رەتىندە ونىڭ جۇمىسىنا بەلسەنە ارالاسىپ, تۇعىرى بيىك تۇلعانىڭ كەلەلى ويلارىنىڭ حالىقتىق سيپات الۋىنا جاردەم جاسادى. ەل ەكو­نوميكاسى مەن مادەنيەتىن وركەندەتۋ جولىن­داعى ەرەن ەڭبەگى ورىندى باعالانىپ, كوپتەگەن وردەن, مەدالدارمەن ماراپاتتالدى.

كوزىن كورگەن زامانداستارى بىلاي دەپ ەسكە الادى: «بالتاعۇلداي اقىن اتا­مىزدىڭ قانىنان جارالىپ, مارياداي اسىل انامىزدىڭ جانىنان ءنار الىپ, ديمەكەڭدەي كوسەمنىڭ, اسەكەڭدەي (اسانباي اسقاروۆ) شەشەننىڭ ۇلى ۇلگىسىن كورىپ, كەڭەس اۋحا­ديەۆتەي جاقسىلاردىڭ جاساعىندا, جانىندا جارقىن دا جاۋاپتى, سۇلۋ دا ماعىنالى عۇمىر كەشتى».

ءيا, بۇگىندە جۇرت كەز كەلگەن باسشى قىز­مەت­كەرلەردى سىناۋعا قۇمار بولىپ بارادى. ارينە ول سىننىڭ وبەكتيۆتى جاعى از ەمەس. بۇل تۋرالى ءىزباسار اعانىڭ پىكىرىنە توقتالايىق.

«ادام بالاسى جاراتىلىپ, ۇلت, قوعام, مەملەكەت بولعالى بەرى تاريحتان بىلە­تىنىمىزدەي, ءار حالىقتىڭ ۇلت بولىپ قا­لىپتاسۋى مەن ونىڭ ءوسىپ, ءونىپ, دامۋىنا, ارينە نەگىزىنەن سول ەلدىڭ جان-جاقتى ءوسۋى نەگىز بولسا, ەكىنشىدەن ەل باس­شى­لارىنىڭ ۇلەسىنىڭ دە زور ەكەنىن جاقسى بىلەمىز. سولار تۋرالى دەرەكتەردى كەيىنگى ۇرپاق­تار تاريحتان, تاريحي ەسكەرتكىشتەر مەن مۇرا­لار­دان, اڭىزداردان, تاريحي شەجىرەلەر مەن ەستەلىكتەردەن بىلەدى.

قاشاندا دۇنيەدەن وتكەن كىسىلەرگە يمان بايلىعىنان باسقا ەشتەڭەنىڭ كەرەگى جوق. ءبارى ۇرپاق ءۇشىن. ال سول كىسىلەردىڭ ونەگەلى ىستەرى, ەل ءۇشىن ەتكەن ەڭبەكتەرى مەن اتقارعان قىزمەتتەرى كەلەشەك ۇرپاققا اۋاداي قاجەت. قانداي ەرلىك جاساعانى كەلەشەك جاس ۇرپاق ءۇشىن ولمەس ونەگە. سوندىقتان نە جازىلسا دا تاريحي شىندىققا نەگىزدەلۋگە ءتيىستى. ەستەلىك جازۋدا كىمنىڭ بولسا دا وقىرمان الدىندا وتە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىگى بارىن ۇمىتپاعان ابزال».

اعانىڭ ۇلگى ەتەتىن قاسيەتىنىڭ ءبىرى – ۇلكەندى-كىشىلى زامانداستارىنا دەگەن قۇرمەتى. وزىنەن ۇلكەندەردى اعا رەتىندە اسقاقتاتىپ, ال كىشىلەردى قامقورىنا الىپ, تومەندەتپەي نەعۇرلىم بيىك­­تەتىپ وتىرعانىن ءبىز تالاي بايقاعانبىز. اسقار قوناەۆ, اتىمتاي قيسانوۆ, تۇيمەباي اشىم­­باەۆ, قاراتاي تۇرىسوۆ, بايدىبەك تولەپ­باەۆ, نەيليا بازانوۆا, تۇرعانبەك قاتاەۆ, بال­جان بولتىرىكوۆا, انەتوللا احمەتوۆ, سۇل­تان جيەنباەۆ, شانگەرەي جانىبەكوۆ, ەسەن دۇي­­سەنوۆ, بالعابەك قىدىربەك ۇلى, بيجامال رامازانوۆا, زاۋرە وماروۆا جانە تاعى باسقا اعالار مەن اپايلار تۋرالى جىلى اڭگىمەلەرى جاستارعا وسيەت بولاتىن پىكىرلەر ەدى.

ول الماتى وبلىسىنىڭ ەكونومي­كاسىنىڭ, الەۋمەتتىك, مادەني ءومىرىنىڭ جاقسارۋىنا ۇلكەن ۇلەس قوستى. الماتى وبلىسىنىڭ «باس يدەولوگى» دەپ ساناي­تىن ءوڭىر تۇرعىندارى. وعان اعانىڭ مىنا ءبىر اۋەزدى اڭگىمەسى دالەل.

«1981 جىلى مۇقاعالي ماقاتاەۆتىڭ 50 جىلدىعىن اتاپ ءوتۋ جونىندە ۇسىنىستار ءتۇستى. مەن اقىننىڭ مەرەيتويىن وتكىزۋ كەرەكتىگى جايىن­­دا پىكىرىمدى باسشىلارعا جان-جاقتى ءتۇسىن­دىرىپ جەتكىزدىم. اقىرى اقيىق اقىننىڭ تويى ءوتىپ, ارتى دۇركىرەگەن اقىندار ايتىسىنا ۇلاستى. مەن وسى ءبىر مادەني شارانى الماتىدان باستاپ اقىننىڭ تۋعان جەرى نارىنقولدا اياقتاپ, مۇقاڭدى ەل-جۇرتىمەن قاۋىشتىرعانىمدى ءوز ءومىرىمنىڭ ءبىر باقىتتى ساتتەرى دەپ سانايمىن. بۇل مۇقاعاليدى ەڭ العاش تا­نىعان, كەلەشەك ۇرپاقتىڭ ماقتان تۇتار اقىن ەكەنىن تانىتقان كەمەڭگەر قايراتكەرلەر د.قوناەۆ پەن ا.اس­قاروۆ­تىڭ قولداۋىنىڭ ناتيجەسى. سولار­دىڭ ەرلى­گىنىڭ ارقاسىندا قالىڭ وقىرمان ءبىلسىن دەپ ادەيى جازىپ وتىرمىن».

بالتاعۇل اتامىز وسىنداي تويلاردا ءوتىپ تۇراتىن ايتىستاردى جالىقپاي تىڭداپ, جاستارعا ۇيرەنىڭدەر دەپ وتىرۋشى ەدى. مۇنى كورىپ وسكەن ىزاعامىز كەيىن الماتىعا كىزمەتكە اۋىسقاندا اۋىل­داعى قاۋىمنىڭ ايتىس تۋرالى تالاپ­تارىن وبلىس باسشىلارىنىڭ نازارىنا جەتكىزۋگە تىرىستى. قولداۋ دا تاپتى. ورتالىق كومي­تەتتىڭ قولداۋىنان كەيىن وبلىستا ايتىس ۇيىمداستىرۋ شارالارى باستالىپ كەتتى. ەڭ ءبىرىنشى جىر دوداسىن جامبىل اۋدانىنان باستاۋدى ءجون كوردى. وسى ايتىستى باستاۋ, جۇرگىزۋ, ونى ءارى قاراي دامىتۋدى, سول جىلدارى ءبىر توپ مادەنيەت پەن ادەبيەت قايراتكەرلەرى بىردەن قولداپ كەتتى. ولار ءابدىلدا ءتاجىباي ۇلى, جەكسەنبەك ەركىنبەك ۇلى, بالعابەك قىدىربەك ۇلى, شونا سماحان ۇلى, مىرزابەك دۇيسەن ۇلى, تاعى باسقا ۇلت زيالىلارى بولاتىن.

ىزاعا جۇرگەن جەرىن ماقتاپ, وزگە ۇلتتىڭ سالت-داستۇرلەرىنەن جاڭاشا اسەر الىپ, زەرتتەپ جۇرەتىن. «اتىڭ بار­دا جەلىپ ءجۇرىپ جەر تانى, اسىڭ باردا بەرىپ ءجۇرىپ ەل تانى» دەپ ايتقانداي ءوزىمدى قولىمنان كەلگەنشە ارمان-مۇراتتىن ىسكە اسىرعان قازاقتىڭ ءبىرى­مىن دەپ ەسەپتەيمىن. سوندىقتان ەل باس­قارىپ جۇرگەن جىلدارىمدا بۇرىنعى 15 رەس­پۋبليكانىڭ كوپشىلىگىن ارالاپ, ولاردىڭ ادەت-عۇرىپىنان ۇلكەن ماعلۇمات الىپ, سانامدى بايىتا بەرۋگە ۇمتىلدىم» – دەۋشى ەدى اعامىز.

ول كىسى ۋكراينا, گرۋزيا, بەلوررۋسيا, وز­بەكس­تان, قىرعىزستان تاعى باسقا رەسپۋبليكالاردا بولعانداعى, العان اسەرىن اڭگىمەلەپ وتىراتىن. مىسالى گرۋزيندەر تۋرالى بىلاي دەيدى: «وزىن­دىك ەرەكشەلىگى ايقىن اڭعارىلىپ تۇراتىن ەل ەدى». ال قىرعىزدار جايىن­دا: «قازاق-قىرعىز اراسىنداعى باۋىر­لىق, تۋىس­قاندىق بالامىزدىڭ بالاسىنا جەتەتىن سياقتى». ماسكەۋدى قارا سوزبەن كەرەمەت سۋرەتتەيدى: «ما­سكەۋ – ادام بالاسىنىڭ عىلىم-ءبىلى­مىنىڭ قولى جەتكەن تابىستارىنىڭ شوعىرلانعان ورتالىعى». كىندىك قانى تامعان توپىراققا ماحابباتى ەرەكشە ەدى. «جەلتوراڭعى جەر بەتىندە سيرەك ۇشىراساتىن توراڭعى اعاشى, وعان قوسا جيدەگى مەن تال سەكىلدى اعاشتار, جۋسان, بيدايىق, جەر جوڭىشقا, الابوتا, تەرىسكەن, بايالىش, ولەڭ, قامىس, قۇراق سەكىلدى وسىمدىكتەر وسەتىن تابيعاتى تاماشا جەر. توعايى اڭدار مەن قۇسقا, وزەن-كولدەرى بالىققا تولى. جۇت جۇرمەيتىن جەر ەكەن دەپ بابالارىمىز ماقتاپ, اڭىز ەتىپ ايتىپ وتىراتىن».

ء اربىر تۇلعا ءوز زامانىنىڭ پەرزەنتى. ولاي بولسا, ءار ادام قوعامنىڭ دامۋى­نا ءوز ۇلەسىن قوسۋعا ءتيىستى. ول ۇلەس اعايىن-تۋعانىن, اۋىل-ايماعىن, ولكە­سىنىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە عانا ەمەس, ونىڭ بايىپ-دامۋىنا ارنالۋى شارت. سونداي جاننىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى ءىزباسار بال­تاعۇل ۇلى ەدى. «قازاق – دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ قا­بىلەتتى حالىق. سوندىقتان مەن دە قازاق ەكەن­­دىگىمە ماقتانامىن, سىزدەردىڭ دە ماقتا­ناتىندارىڭىزعا ەش كۇمانىم جوق. قازاق حال­قىنىڭ كەلەشەگى ءۇشىن جۇ­مىلايىق!». اعانىڭ وسىنداي حالقىنا ارناعان جىلى لەبىزىمەن ماقالامدى تۇيىندەيىن.

اسەن بەسپاەۆا,

ەڭبەك ارداگەرى

الماتى