بريتاندىق جازۋشى اگاتا كريستيدىڭ دەتەكتيۆ جانرىنداعى ايگىلى رومانى «ون قارادومالاقتى» («دەسيات نەگريتيات») فرانتسۋزدار ەندى «ولار ون ەدى» («يح بىلو دەسيات») دەگەن جاڭا اتاۋمەن باسىپ شىعارماق. مۇنداي توسىن شەشىمدى اۆتوردىڭ شوبەرەسى دجەيمس پريچارد بۇگىنگى قوعامداعى ناسىلشىلدىك كوزقاراسقا بايلانىستى قابىلداپ وتىر. ال بۇعان دەيىن شىعارما اعىلشىنتىلدى ەلدەردە «ەندى ەشكىم دە قالعان جوق» دەپ اتالعان ەدى.
48 جاستاعى كريستي «قارادومالاقتار» حيكاياسى جاريالانباي تۇرىپ-اق, وتىزدان اسا روماندى تۇگەسىپ, تانىمال بولعان. جالپى, دەتەكتيۆشى اۆتور تۆورچەستۆوسىنداعى قاي شىعارما بولماسىن, وقىرمان اراسىندا كەڭ تارالىپ, كوپ تالقىلاندى. اسىرەسە 1926 جىلى جاريالانعان «رودجەر ەكرويدتىڭ ءولىمى» رومانى كريستيدىڭ جازۋشىلىق شەبەرلىگىن مويىنداتقان العاشقى تۋىندى ەدى. ال «ون قارادومالاق» (ەندى «ولار ون ەدى» دەپ اتايمىز) كريستيدىڭ وزىنە ۇناعان ءساتتى شىعارماسى دەسەدى.
بۇل كىتاپتىڭ سيۋجەتى اۆتوردىڭ جازۋداعى عادەتىنە ساي بەلگىسىزدىككە ءھام بەيتانىستىققا قۇرىلعان: مۇنداعى ون كەيىپكەر: دارىگەر ارمسترونگ, ەميلي برەنت, ۆەرا كلەيتورن, ۋيليام گەنري بلور, دجون گوردون ماكارتۋر, فيليپپ لومبارد, ەرلى-زايىپتى توماس پەن ەتەل رودجەرس, ەنتوني مارستون, لوۋرەنس دجون ۋورگرەيۆ. بەلگىسىز ا.ن.ءونيمنىڭ ەڭ قىمبات ارالعا قىدىرۋعا شاقىرۋىن قابىلداعان بەيتانىس ون ادام «قارادومالاقتار» ارالىندا قامالىپ, بىرىنەن سوڭ ءبىرى اجال قۇشادى. ارالداعى بەلگىسىز قوناقتار زورلىقپەن ولتىرىلگەن سايىن قابىرعاداعى شىنىدان جاسالعان مۇسىندەر دە ءبىر-بىردەن جوعالىپ وتىرعان. ادام ءولتىرۋشىنىڭ كىم ەكەنى انىق: ارينە, سول وندىقتىڭ بىرەۋى (دەپ ويلادىق). بىراق شىعارما سوڭىندا وننىڭ ەشقايسىسى ءتىرى قالمايدى. سوندا قىلمىسكەر كىم؟
الگى ا.ن.ونيم مىرزا نەگە ءدال وسى ادامداردى تاڭداپ الدى دەسەڭىز, ولاردىڭ ارقايسىسى ادام ولىمىنە سەبەپشى بولعان. ماسەلەن, دارىگەر ارمسترونگ – ماس كۇيىندە وتا جاساپ, ابايسىزدا اۋرۋ ايەلدى ءولتىرىپ الادى ءھام بۇل وقيعا جۇمباق كۇيىندە قالعان. ال ەميلي برەنت قىزمەتشى قىزدىڭ بىرەۋدەن نەكەسىز بالا كوتەرگەنىن ءبىلىپ, قۋىپ شىعادى. بۇعان توزە الماعان قىز ءوز-وزىنە قول جۇمسايدى. ۆەرا كلەيتورن بولسا, كۇتۋشى بولىپ ءجۇرىپ, جاقسى كورەتىن جىگىتى ءۇشىن ءبىر بالانى ادەيى ولتىرەدى. ۋيليام گەنري بلور – سوتتا كىناسىز ادامعا جالعان كۋا بولعان. دجون گوردون ماكارتۋر – سوعىستا ايەلىنىڭ بۇرىنعى سۇيىكتىسىنە قاستاندىق جاسايدى. فيليپپ لومبارد – قولاستىنداعى جيىرما ادامىن بەلگىسىز جەردە تاستاپ كەتكەن. ەرلى-زايىپتى توماس جانە ەتەل رودجەرس – قىزمەتشى بولىپ جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپ, ءۇي يەسىنىڭ ءدارىسىن بەرمەي ولتىرەدى. وسىلايشا مۇرا ءۇي قىزمەتشىلەرىنە قالعان. ال ەنتوني مارستون – ەكى كىشكەنتاي بالانى قاعىپ كەتىپ, جازاسىن وتەمەگەن. لوۋرەنس دجون ۋورگرەيۆ – سوتتا كىناسىز ادامعا ءادىل شەشىم شىعارماعان.
روماننىڭ اككى قىلمىسكەر-كەيىپكەرىن ەڭ سوڭىندا – بالىقشىلار حات سالىنعان بوتەلكە تاۋىپ العان كەزدە تانىدىق. حاتتىڭ اۆتورى – جاس كەزىندە-اق كىسى ءولتىرۋدى ارمانداعان سوت ۋورگرەيۆ ەكەن. الايدا وعان ادىلدىككە دەگەن ۇمتىلىسى كەدەرگى كەلتىرگەن (ول ەندى سوت ەمەس پە؟!). جۇرەكتىڭ تەرەڭ تۇكپىرىندە قالعان سول ءبىر اڭسار ارمان ءتۇبى ۋورگرەيۆتى قىلمىسقا الىپ كەلدى. ءسويتىپ, ول جازاسىن وتەمەگەن قىلمىسكەر ون ادامدى تاۋىپ, جىلدار بويعى قالاۋىن ورىنداعان. ءتىپتى وسى ۋورگرەيۆتىڭ ءوزى قىلمىس جاساۋدا بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە ءادىل بولعانداي ما, قالاي؟..
اگاتا كريستي وسى روماننىڭ وزەگىن ۇلىبريتانيانىڭ فولكلورىنا اينالعان ون قارادومالاق تۋرالى ايدىك ساناماقتان العانى جاسىرىن ەمەس. اقش-تا شىققان باسىلىمدا بۇل «ساناماقتىڭ» كەيىپكەرلەرى كەيدە ون كىشكەنتاي ۇندىستەر, سولداتتار, ءتىپتى تەڭىزشىلەر دە بولدى.
شىعارمانىڭ جاڭا اتاۋى جونىندە كريستيدىڭ ۇرپاعى پريچارد: «كىتاپ جازىلعاندا ءتىلى باسقا بولدى جانە ونداعى سوزدەر دە بۇگىندە ەل جادىنان ۇمىتىلعان. مۇنداعى نەگىزگى سيۋجەت تانىمال ساناماققا قۇرىلعان. ارينە, ونى شىعارعان اگاتا كريستي ەمەس. مەن شىعارمانىڭ تۇپكى اتاۋى اقش-تا ەشقاشان قولدانىلماعانىنا سەنىمدىمىن. ۇلىبريتانيادا 1980 جىلدارى وزگەرتتى, ال بۇگىن ءبىز ونى بۇكىل الەم بويىنشا اۋىستىرۋدامىز», دەپ ءتۇسىندىردى. جانە ول اۆتور ءوزىنىڭ ءسوز قولدانىسى بىرەۋدىڭ كوڭىلىنە تيگەنىن قالاماس ەدى دەپ اتاپ ءوتتى.
وسىلايشا رومان فرانتسيادا الداعى قازان ايىندا «ولار ون ەدى» دەگەن مۇقابامەن باسىلىپ شىعادى. Livre de Poche باسپاسىنىڭ ديرەكتورى بەاتريس ءديۋۆالدىڭ سوزىنشە, فرانتسۋزدار كريستي رومانىن سوناۋ 1940 جىلدارى جاسالعان اۋدارمامەن جاريالاپ كەلگەن الەمدەگى سوڭعى ەلدەردىڭ ءبىرى ەكەن.
ء«بىزدىڭ ماقساتىمىز – شىعارمانىڭ تاقىرىبىن عانا وزگەرتۋ ەمەس. جاڭا اتاۋعا ساي رومان مازمۇنىنداعى كەي تۇستاردى دا اۋىستىردىق», دەدى ديۋۆال.
كريستيدىڭ شىعارماسى العاش رەت 1939 جىلى 6 قاراشادا ۇلىبريتانيادا Ten Little Niggers («ون قارادومالاق») دەگەن اتپەن باسىلىپ شىقتى. ءدال سول جىلى اقش-تا كىتاپ «ەندى ەشكىم دە قالعان جوق» (And Then There Were None) دەگەن جاڭا اتاۋمەن 2 دوللاردان ساتىلعان ەدى ء(ھام ونداعى قارا ناسىلدىلەر حاقىنداعى ويلار قىسقارتىلعان).
ال شۆەتسيا «ون قارادومالاق» تاقىرىبىنان 2007 جىلى باس تارتسا, بۇل شەشىم نيدەرلاندىدا 2004, فينليانديادا 2003 جىلى قابىلداندى. رەسەيدە دە بۇرىنعى اتاۋمەن شىعىپ كەلگەن رومان قىركۇيەك ايىندا جاڭا مۇقابامەن «ەكسمو» باسپاسىنان جاريالانادى. قازاقستان مەن الەم ادەبيەتىنىڭ اراسىندا التىن كوپىرگە اينالعان ورىس اۋدارماسىنىڭ شاراپاتىمەن اتالعان شىعارما ءبىزدىڭ كىتاپ دۇكەندەرىنە دە جاڭا اتاۋمەن كەلۋى ابدەن مۇمكىن.
اگاتا كريستي تۆورچەستۆوسىنىڭ قورجىنىنا – 60 دەتەكتيۆ جانرىنداعى رومان, 6 پسيحولوگيالىق رومان (اۆتور بۇلاردى مەري ۋەستماكوتت لاقاپ اتىمەن جازعان), 19 اڭگىمەلەر جيناعى ءھام 16 پەسا جۇك بولادى. ءوز ۋاقىتىندا دەتەكتيۆتىڭ قاس شەبەرى اتانىپ, مويىندالعان اگاتا كريستي كىتاپتارى الەمنىڭ 100-دەن اسا تىلىنە اۋدارىلىپ, ۇزىن سانى 4 ميللياردتان اسا دانامەن باسىلىپ شىقتى.
اتاقتى دەتەكتيۆشى قالامىنان شىققان جۇزدەگەن شىعارمانىڭ ءبارى دەرلىك شەدەۆر ەمەس, ارينە. سيۋجەت قايتالاۋلار, ءالسىز سۋرەتتەۋلەر, كەي وقيعالاردى ەجىكتەپ ءتۇسىندىرۋ سىندى كەمشىلىكتەردى جوققا شىعارا المايمىز. الايدا كريستي شىعارماشىلىعىنىڭ نەگىزگى قۋاتىن كوتەرىپ تۇرعان روماندارى وقۋشىنى بيىك كەڭىستىكتە ۇستاپ تۇرا الادى. اگاتا كريستيدىڭ تۆورچەستۆودا مول تابىسقا جەتىپ, الەم وقىرماندارىنىڭ جاپپاي وقۋىنىڭ سىرى وسى بولسا كەرەك.