ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماقالاسىندا «اتقا ءمىنۋ مادەنيەتى مەن جىلقى شارۋاشىلىعى جەر جۇزىنە ۇلى دالادان تاراعانى تاريحتان بەلگىلى» دەپ اتاپ ءوتىپتى. جالپى العاندا قازاقتىڭ جىلقىتانۋ ءىلىمىنىڭ نەگىزىندە اتبەگىلىك ونەرى تۇر. ياعني, اتبەگىلىك دەگەنىمىز – حالقىمىزدىڭ گەنەولوگيالىق جادىسىنىڭ تۋىندىسى.
اتالارىمىز جىلقى ت ۇلىگىن قولعا ۇيرەتىپ, باستىقتىرعان ىقىلىم زاماننان باستاپ – اتتى باپتاۋ, ونى سىناۋ, بايگەگە قوسۋ, ءارى جاۋىنگەرلىك ونەرگە ۇيرەتۋ ىسىنە قاتتى ءمان بەرگەن. ءارى بۇل ءىلىمدى ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاستىرىپ, مۇراگەرلىك رەتىندە ۇيرەتىپ وتىرعان.
اتبەگىلىك ونەر اتتى سىناۋ مەن باپتاۋدان تۇرادى. ياعني, اتتىڭ سىنىن بىلگەن ادام ونى باپتاي دا الادى. ءتىپتى ەرتە زاماندا ءومىر سۇرگەن اتاقتى سىنشىلار ءتىرى جىلقىنى بىلاي قويىپ, دالادا جاتقان قۋ سۇيەككە قاراپ-اق سىن-سيپاتىن ايتاتىن بولعان.
مىسالى, سوناۋ باعزىدا اتاقتى تولىباي سىنشى جولاۋشىلاپ كەلە جاتىپ اناداي جەردە جاتقان اتتىڭ قۋ باسىن كوزى شالادى. تىزگىندى تارتىپ تۇرا قالىپ: «ەي, مىناۋ ەرەن جۇيرىكتىڭ باسى ەكەن, يمەك تۇمسىق, بوكەن تاناۋ, كوزىنىڭ ويىندىسى تەرەڭ, جار قاباق, ەكى جاقتىڭ ورتاسى الشاق, تىستەرى ءالى جالتىراپ تۇر, سۇيەگى قانداي اسىل ەدى جانۋاردىڭ. مىنا تۇمسىعىنا قاراعاندا, شوقتىعى بيىك, اياعى ۇزىن, قويان تىرسەك, سەرپىنى قاتتى, ءسىڭىرلى ەكەن. قۇمداۋىت, بوساڭ, كوبەلەڭ جەردە بايگە بەرمەيتىن ات قوي بۇل. جاسى توعىزدان اسىپ, ونعا قاراعان دەر شاعىندا ولگەن ەكەن, جانۋار» دەپتى.
جالپى, قازاق دالاسىندا ءىزى قالعان اتبەگىلىك ونەردىڭ تانىمال وكىلدەرى – جوعارىداعى تولىباي سىنشىدان باستاپ, بەرتىندە بوكەي ورداسىندا ءومىر سۇرگەن ايگىلى اۋقاتىم جانە شەركەش ايدابول سىنشىلار, جاڭگىر حاننىڭ جىلقى تۇقىمىن اسىلداندىرۋ ىسىمەن اينالىسقان اتى ءماشھۇر سىنشى تورە ابىلعازىلاردىڭ ەڭبەگىن ەل بىلەدى.
بوكەي ورداسى جەرىندە ءومىر سۇرگەن ەكىنشى ءبىر اتبەگى شوقاي شوڭكەي ۇلىنىڭ سىنشىلىعى جايلى ورىس زەرتتەۋشىسى ا.كەللەر كولەمدى ەڭبەك جازىپ قالدىرعان. ال اتىراۋ ايماعىندا ءومىر سۇرگەن دۇيسەنعالي سىنشى, شەجىرە جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ شىعارمالارىندا اتى اتالاتىن اتاقتى كيىكباي سىنشى (اقان سەرىنىڭ قۇلاگەرىن سىناعان) جايلى كوركەم ادەبيەتتەردە ءۇزىپ-ج ۇلىپ ايتىلادى.
حالقىمىزدىڭ سىنشىلىق ءداستۇرى كەڭەس وداعى كەزىندە دە ۇزىلمەي جالعاسىپ وتىرعان. مىسالى, ۇلىتاۋلىق تاي تىلەگەنوۆ سىنشى, جاڭارقالىق مۇسا سىنشى, سارىسۋ بويىندا ءومىر سۇرگەن قالماق كوبەن سىنشى, وڭتۇستىك وڭىردە ماقۇلبەك شەرىم ۇلى, جەتىسۋلىق اعايىندى سىنشىلار ولجاباي مەن بەكتىباي, قىتاي-موڭعول ەلدەرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قازاقتار اراسىنان شىققان كۇڭگەيباي, قالقاباي, تۇركىستان سياقتى سىنشىلاردىڭ ارتىندا قالدىرعان مۇرالارى بارشىلىق.
ال اتبەگىلىك ونەردىڭ ەكىنشى ءبىر قىرى – ات باپتاۋ ىسىمەن ەل اراسىنا تانىمال بولعان اتبەگىلەر – كەرەكۋلىك بەجۋ, جەتىسۋلىق باقاي, سىرگەلى مەڭدەكە, ساعىزدىق تىنەي تالپاق, ۇستىرتتە ءومىر سۇرگەن مىقىرباي اتبەگى, وسىلاردىڭ ءىزىن جالعاپ كەڭەس وداعى كەزىندە اتبەگىلىكپەن اينالىسقان اتاقتى «قۇلانقارا», «بۇلانقارا» اتتى سايگ ۇلىكتەر مەن «جەلمايا» اتتى جورعانى باپتاعان بوشاي كىتاپباەۆتىڭ تاجىريبەسى ءوز الدىنا ءبىر توبە.
قازىرگى تاڭدا اتامۇرامىزدى ۇرپاق جالعاستىرىپ دامىتىپ كەلە جاتقان ات باپكەرلەرى – سوزاقتىق فايزوللا ورمىزوۆ, تارازدىق نۇرداۋلەت الىبەك ۇلى, جەتىسۋلىق ناركەن قاليبەك, اعادىرلىق جولدىباي كەنجەعۇلوۆ, التايلىق ەركىن تەمىرباي ۇلى, موڭعوليالىق قادىل ايداۋباي ۇلى سىندى تۇلعالار بار.
اتبەگىلىك ونەر تەك قازاق حالقىنا عانا ءتان دەۋ – ارتىق ايتقاندىق. بۇل مۇرا قىرعىز, موڭعول, التاي, حاقاس سياقتى كوشپەلىلەرگە دە ورتاق دۇنيە. بۇلاردىڭ اتبەگىلىك ونەرلەرىندە اسا ايىرماشىلىق جوق.
مىسالى, ىشكى موڭعولدىڭ حولەنبۇيىر ءوڭىرىن مەكەن ەتكەن كوشپەلى تايپالارىنىڭ نويانى پۋرەبجاب 1874 جىلدارى جازىپ قالدىرعان «قۇپيانىڭ قۇپياسى, كونەنىڭ كونەسى جايلى ءىلىم» اتتى اتبەگىلىك تۋرالى قۇندى ىلىمىندە جىلقىنىڭ ءتۇبىر سيپاتىنا تەرەڭ توقتالادى. ول دەگەنىمىز – جىلقىنىڭ تابيعي جاراتىلىسىن تانۋ ءىلىمى. ياعني, جىلقىنىڭ تابيعي بەيىمدىلىگىن تاپ باسۋ ارقىلى قولدانىس قاجەتتىلىگىن انىقتاۋ. ول ءۇشىن جۇيرىكتىڭ ءبىتىم-بولمىسىن – جان-جانۋار, اڭ-قۇستىڭ جاقسى سيپاتتارىنا سالعاستىرا وتىرىپ زەرتتەگەن. مىسالى, اسكەري قولباسشى ءارى اتبەگى سەمەن ميحايلوۆيچ بۋدەننىي (1883-1973) جۇيرىك جىلقىنى سىناعاندا: قويان, تۇلكى, ەسەك سيپاتتارىنا قاتتى ءمان بەرەتىنى جايلى دەرەك بار. مارشالدىڭ ايتۋى بويىنشا: قويان سيپاتتى جۇيرىكتىڭ بەلگىسى – تىز ەتپە ۇشقىر, اياعى جەڭىل ءارى ءجۇرىسى ۇتىمدى بولادى دەسە, تۇلكى سيپاتتى جۇيرىك – دەنەسى جيناقى, ىقشام ءارى اتقان وقتاي تىك جۇرەدى, قۇيرىعى تۇلكىنىڭ قۇيرىعىنداي ءبىر تەگىس, جىڭىشكە, سۇلۋ كورىنەدى. ال ەسەك سيپاتتى جۇيرىك – ءتورت اياعىن تەڭ باسادى ء(تورت اياعىن تەڭ باساتىن حايۋان ەسەك قانا). ياكي, ءتورت اياقتى تەڭ باسۋ دەگەنىمىز – ءتورت تۇياقتىڭ دۇرىس ءبىتىمى. ويتكەنى, تابانى «قازتابانداپ» جەرگە تيمەيتىن ءدوپ-دوڭگەلەك قوبى تۇياق ەسەكتە عانا بار. تۇياعى وسىلاي بىتكەن جىلقى اقسامايدى ءھام جاسقانباي باسادى...
سول سەبەپتى, جىلقى ت ۇلىگىن قولدانۋشى قاۋىم ەرتە كەزدەن باستاپ ونىڭ ءتۇبىر سيپاتىنا قاتتى ءمان بەرگەن. ال بايىرعى كوشپەلىلەر ءۇشىن جىلقىنىڭ جاراتىلىسىن ء(تۇبىر سيپاتىن) اڭداۋ اسىرەسە, جاۋىنگەرلىك ىسكە اسا قاجەت بولعان. اتاپ ايتقاندا: ارىستان, بۇلان سيپاتتى جىلقىلاردى نايزاگەر جاۋىنگەرلەر ءمىنىپ شەپ بۇزاتىن بولسا, مارال, قويان, تۇلكى سيپاتتى جۇيرىكتەردى حابار الماسۋ ىسىندە جانە ساداقشىلار مىنەرى انىق. ويتكەنى, مۇنداي سيپاتتى جىلقىلار قوزعالىس كەزىندە ەنتىگىن تەز باساتىندىقتان ساداقشىلار ءۇشىن وتە قولايلى. ال بوكەن, ەلىك, قۇلان سيپاتتى جىلقىلاردى قىلىشكەرلەر مەن جەڭىل مانەۆر جاساۋعا ىڭعايلى قانجار جانە ايبالتامەن قارۋلانعان جاۋىنگەرلەر مىنەتىن بولعان ەكەن.