ساققۇلاق بي كەسەنەسى

ۇستىمىزدەگى جىلى «ۋگولنىي رەسۋرس» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى ازامات قاپىشەۆ اۋدان اكىمى اباي ءالجانوۆتىڭ ۇسىنىسىن قولداپ, ساققۇلاق بي مازارىن تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ قورشاپ بەردى. ءۇش عاسىر بويى جەلدىڭ ءوتى مەن جاڭبىر سۋىنا توتەپ بەرىپ تۇر­عان قاسيەتتى ەسكەرتكىش ۇرپاعىنىڭ ۇم­تىلىسىنىڭ ارقاسىندا وزگەشە كەيىپكە ەندى. قورشاۋدىڭ ۇزىندىعى 600 مەتر, بيىكتىگى 2 مەترگە جۋىق. 

ەل قۇرمەتىنە يە بولعان ساققۇلاق بي زامانىندا كىم بولدى دەگەن ساۋال­دان سىرعا تارتساق, ولكەدەگى ءور تۇلعانىڭ ونەگە مەن عيبراتقا تولى عۇمىر جولى بىلايشا تاڭبالانار ەدى. نەبارى 12-13 جاسىندا دالانىڭ دانىشپانى – اكەسى باپان ءبيدىڭ قاسىنا ەرگەن, دانالىعىن بويىنا سىڭىرگەن. كونە اڭىزدارعا قاراعاندا, تۋمىسىنان ايرىقشا تالانتتى ساققۇلاق بي 15 جاسىندا ەل ىشىندەگى داۋعا ارالاسىپ, ءادىل بيلىك ايتىپ, تورەلىك ەتكەن ەكەن. سول زامانداعى قيساپسىز دۇ­نيە­دەن, رۋحاني مول مۇرادان كەيىنگى ۇر­پاققا جۇقاناسى عانا قالعان. ايتسە دە, ساققۇلاق ءبيدىڭ شوقانعا بەرگەن باتاسى, «اقىل», ء«تورت نارسەدەن قاشىق قىل», «بۇل دا ءبىر عالىمنىڭ ءبىرى ەدى-اۋ», «شىڭعىسقا كوڭىل ايتۋى», «عىلىم», «بايدالى بيگە ايتقانى», «مۇسانىڭ اجالىندا ايتقانى» ءتارىزدى ءماندى دە مايەكتى سوزدەرى ساقتالىپ قالعان. شەشەن سوزىندە تەرەڭ فيلوسوفيالىق وي, ءبىلىم, ومىرگە دەگەن قۇشتارلىق, ەلدىك پەن ەر­لىكتى كوكسەۋ جاتىر.

ءوزىنىڭ ەل بىرلىگىن ساقتاۋ, كەيىنگى ۇر­پاقتى عانا ەمەس, زامانداستارىن دا ادىل­دىككە, ادالدىققا, ارلىلىققا تاربيە­لەۋ باعىتىندا ايرىقشا ەڭبەك ەتكەن ساققۇلاق بي ەل ۇيىتقىسىنا اينالادى. شاڭىراعىندا جەتى ۇل دۇنيەگە كەلگەن. ولاردىڭ ىشىندە اكە جولىن قۋعانى نۇرالى مەن ەرالى ەسىمدى بالالارى.

سايىن ساحارا توسىندە ادىلدىك تۋىن جەلبىرەتكەن, قارا قىلدى قاق جارعان جارىقتىق ساققۇلاق ءبيدىڭ كەسەنەسى شيكى كىرپىشتەن سالىنعان, سەگىز قىرلى كۇمبەز كۇيىندە بولدى. سەگىز بۇرىشتىڭ وڭتۇستىك باتىس جاعىندا تومەنگى ەكى قاتاردىڭ كىرپىشى ءسال-ءپال بۇزىلعان ەكەن, قالعان قابىرعالارى تۇتاس ساقتالعان. ۇرپاقتارىنىڭ اتى جازىلعان ەسكى تاس­تىڭ جانىنداعى قابىرعانىڭ تۇسىندا ساق­قۇلاق ءبيدىڭ ءوزىنىڭ جانە ەكى ۇلىنىڭ اتتارى تاڭبالانىپ, قابىر ۇستىنە ەسكەرت­كىش ورناتىلعان.

مازار ەرەيمەنتاۋ قالاسىنىڭ كۇن­­شىعىس جاق قاپتالىندا 18-20 شاقى­رىم جەردە ورنالاسقان. ۋاقىت تەزىنە توتەپ بەرگەن مازاردىڭ 70 پايىزى ساق­تالىپ قالىپتى. 2000 جىلى بي ۇرپاق­تارى كىرپىش پەن تاستان قالاپ جاڭا ما­زار سالدى. كۇمبەزىنىڭ بيىكتىگىنىڭ ءوزى 12 مەترگە جۋىق. ەسكى مازارعا تيىسكەن جوق, ول جاڭا مازاردىڭ ىشىندە قالدى. بىلايشا ايتقاندا, مۇقيات قورشاپ, قىمتاعان ءتارىزدى. 

ءوز زامانىندا اتاق-داڭقى ايشىلىق الىس جەرگە جەتكەن ءبيدى شىعىستىڭ جا­رىق جۇلدىزى – شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ ادە­يىلەپ ىزدەپ كەلگەنى دە بار ەكەن. بۇل جايلى ادەمى دەرەك ەل اۋزىندا ساقتالىپ قالعان. اۋزى ءۋالى بي شوقانعا باتا بەرىپتى. سول باتا وسى كۇنگە دەيىن ايتىلادى. اۋزىنان جالىن شىعىپ تۇرعان مۇسا شورمانوۆ تا اتباسىن بۇرعان. ەكى ارىستىڭ اراسىندا وربىگەن اڭگىمە بۇگىندە ءتالىمى مول, تاعىلىمدى اڭىزعا اينالعان. قازاقتىڭ باي ءتىلىنىڭ ايرىقشا كوركەمدىگىن, تۇلا بويىڭدى قورعاسىنداي بالقىتاتىن ىستىق راۋىشتەگى تەرەڭدىگى مەن كەڭدىگىن, ايشىعى مەن ادەمىلىگىن, سىڭعىرلاعان اق كۇمىستەي اۋەزدىلىگىن سودان اڭعارۋعا بولادى.

ەجەلگى ەرەيمەننىڭ باۋىرى تۇنعان تاريح. ءۇش ءجۇزدىڭ باسىن قوسىپ, ارتىنان اقان سەرىنىڭ قۇلاگەرىنىڭ مەرت بولۋىمەن تاريحتا قالعان ساعىنايدىڭ اسى دا وسى ولكەدە وتكەن. ات قايعىسى عانا ەمەس, ادام قايعىسى دا ەرەيمەننىڭ ۇشار باسىنداعى قارا بۇلتتىڭ قاتپارىن قالىڭداتا تۇسكەنگە ۇقسايدى. ساققۇلاق ءبيدىڭ ءۇمىت ەتكەن ۇلى نۇرالىنى الدەكىمدەر ۋ بەرىپ ولتىرگەن. بي پەرزەنتىنىڭ قايعىسىنان شوگىپ قالدى دەلىنەدى ەسكى اڭىزداردا.

بۇل وڭىردە رەسپۋبليكالىق قاسيەت­تى جەرلەر تىزىمىنە ەنگەن ەجەلگى ەسكەرت­كىشتەر از ەمەس. سونىڭ ءبىرى رەتىندە جا­ماعاتقا جاقسى ونەگە بەرىپ, ءتالىمدى تازا جول سىلتەيتىن ساققۇلاق ءبيدىڭ مازارىنىڭ قايتا جاڭعىرۋى ەل جادىنداعى رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ جەمىسى دەسەك, ارتىق ەمەس.   

اقمولا وبلىسى,

ەرەيمەنتاۋ اۋدانى