جاپوندار – الەمدەگى ەڭ ەڭبەكقور حالىق. ازاماتىنا ەڭبەكقورلىق قاسيەت بالاباقشادان ءسىڭىپ, مەكتەپتە بەكيدى. ۇلتتىق بەرىكتىك ىرگەتاسى دا – مەكتەپتەن. ءار ادامنىڭ ءوزىن ءوزى قاداعالاۋى, قوعام الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك, ورتاداعى سىيلاستىق قارىم-قاتىناس باستاۋى دا – مەكتەپ. ءبىلىم جۇيەسى سىرتتاي قاراعاندا باسقا كاپيتاليستىك ەلدەردىڭ ءبىلىم جۇيەسىنە ۇقساس بولعانمەن, ءمانى مەن مازمۇنىنا نازار سالساق, كوپتەگەن ەرەكشەلىگى بار.
جاپون مەكتەپتەرى شيوۋگاككوۋ, چيۋگاككوۋ, كوۋتوۋگاككوۋ دەگەن ءۇش ساتىدان تۇرادى. باستاۋىش مەكتەپ – شيوۋگاككوۋدا وقۋشىلار التى جىل وقيدى. ورتا مەكتەپ – چيۋگاككوۋ مەن جوعارى مەكتەپ – كوۋتوۋگاككوۋدا ءۇش جىل ءبىلىم الادى. سوندا جاپون بالاسى مەكتەپتە بارلىعى ون ەكى جىلىن وتكىزەدى. جوعارى مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ ۋنيۆەرسيتەتكە تۇسۋىنە بولادى. باستاۋىش پەن ورتا مەكتەپ مىندەتتى ءبىلىم ساتىسى سانالادى. باستاۋىش پەن ورتا ءبىلىم تەگىن بەرىلەدى, ال جوعارى مەكتەپ اقىلى. جاپون مەكتەپتەرىنىڭ بۇل ءۇش ءتۇرىنىڭ عيماراتتارى بولەك-بولەك ورنالاسقان.
ومىرلىك ۇستانىم – ەش نارسەدەن قاتەلەسپەۋ
جالپى, جاپوندار بىلىمقۇمار حالىق. ءبىلىم جيناۋ ادامنىڭ ءومىر بويى اينالىساتىن ءىسى دەپ ەسەپتەيدى. ەش نارسەدەن قاتەلەسپەۋدى ومىرلىك قاعيداتتىڭ ءبىرى سانايدى. سوندىقتان بۇل ەلدە وقۋشىلاردىڭ ساباقتان قالۋى, مەكتەپكە كەشىگىپ بارۋى, مەكتەپ ەرەجەسىنە باعىنباۋى جوققا ءتان. ءار دۇيسەنبىدە, وقۋشىلار ءبىر قاتارعا تۇرادى دا, مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ون بەس مينۋتتىق ءسوزىن تىڭدايدى. ءبىر سىنىپتىڭ وقۋشىلارى وزدەرىنە تيەسىلى كابينەتتە وتىرادى. وقۋشىلار ساباقتان قالمايدى. مەكتەپكە ۋاقىتىندا بارىپ, بارلىق ساباققا قاتىسۋ, تياناقتىلىق جوعارى باعالانادى. ساباق كەزىندە تاماق جەۋ, تاعى باسقا بەيادەپ ارەكەتتەردەن وزدەرىن اۋلاق ۇستايدى.
بالدىرعان بالاباقشادان سوڭ باستاۋىش مەكتەپكە قابىلداناردا ەمتيحاننان وتەدى. باستاۋىش مەكتەپتە وقۋ جەڭىل, ءۇي تاپسىرماسى بەرىلمەيدى, قيىن ەمتيحاندار جوق. جاپونياداعى باستاۋىش مەكتەپتىڭ باستى ماقساتى – بالا بويىندا مادەنيەتتى ادام قاسيەتتەرىن قالىپتاستىرۋ, جالپى ءبىلىم نەگىزدەرىمەن تانىستىرۋ. وقۋشىلار 4-سىنىپقا دەيىن ەمتيحان تاپسىرمايدى, ءوز بەتىمەن ورىنداعان شىعارماشىلىق جۇمىستارىن وتكىزەدى.
بالالارعا قورشاعان ورتانى سۇيۋگە ۇيرەتۋ, ادەپتىلىككە تاربيەلەۋ – باستاۋىش ءبىلىم جۇيەسىنىڭ نەگىزگى مىندەتى. نەگىزىنەن جاپون ءتىلى, مۋزىكا, الەۋمەتتانۋ پاندەرى, بەينەلەۋ ونەرى, ءۇي شارۋاشىلىعى, اريفمەتيكا, تابيعاتتانۋ وقىتىلادى, ەڭبەككە باۋلۋ, دەنە شىنىقتىرۋ دا بار. مەكتەپتەردە ارنايى جابدىقتالعان كابينەتتە «وتباسى تاربيەسi» دەگەن ءپان وقىتىلادى. ال «قاريالارعا قۇرمەت» دەپ اتالاتىن ساباق بارىسىندا بالالار اقساقالدارمەن جۇزدەسiپ, شارۋاسىنا قولعابىس تيگiزەدi. ەگiستiكتە وراق ورىپ, كەلساپپەن كۇرiش تۇيۋگە دە باستاۋىشتان باۋليدى.
وقۋشىلار ادامدى قۇرمەتتەۋگە, تابيعاتتى ايالاۋعا, ورتاعا زيان كەلتىرەتىن ارەكەتتەن اۋلاق بولۋعا تاربيەلەنەدى. ءوزىن-ءوزى ۇستاي ءبىلۋ, قاناعاتشىلدىق, قوعام ءۇشىن ەڭبەك ەتۋ – باستى تاربيە باعىتى.
بارىنەن ماڭىزدىسى – انا ءتىلى
ءبىرىنشى سىنىپتان باستاپ كوكۋگو (مەملەكەتتىك ءتىل) ءپانى مىندەتتى تۇردە وقىتىلادى. جاپون ءتىلى – بارلىق ءپاننىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ ماڭىزدى ساباق. جاپونيادا مەملەكەتتىك ءتىل ءپانىنىڭ ماڭىزى زور. كوكۋگو – بالانىڭ انا تىلىنە سۇيىسپەنشىلىگىن وياتۋمەن قاتار, ەجەلگى جاپون ءتىلىنىڭ ەرەكشەلىگىن ساناسىنا بەكىتەتىن وقۋ جۇيەسىندەگى باستى ءىلىم. اعىلشىن ءتىلى ورتا مەكتەپتە وقىتىلادى. بىراق بالانىڭ ۇلتتىق جازۋ, وقۋ ءتىلىن كلاسسيكالىق دەڭگەيدە ءبىلىپ شىعۋى بارىنەن ماڭىزدى سانالادى.
بارلىق ءپان تەك مەملەكەتتىك تىلدە وقىتىلادى. باستاۋىش مەكتەپتەگى ەڭ كوپ ساعات سانى دا كوكۋگو پانىنە بولىنگەن. كىتاپقا سۇيىسپەنشىلىك بالا بويىنا بالاباقشادان سىڭەدى. باستاۋىش مەكتەپتە وقۋشىلاردىڭ كىتاپقۇمارلىعىن ارتتىراتىن ءتۇرلى شارالار وتكىزىلەدى. بۇدان بولەك جاپون بالاسى اپتاسىنا كەم دەگەندە ءبىر رەت مەكتەپ كىتاپحاناسىنا بارىپ, كىتاپ وقۋعا مىندەتتى. سونداي-اق اپتاسىنا بىرنەشە مارتە وتەتىن سىنىپتاعى ون مينۋتتىق كىتاپ وقۋ شاراسىنا وقۋشىلار تۇگەل قاتىسادى.
ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ ۇسىنىسى بويىنشا ءار مەكتەپ وقۋلىق تاڭداۋ مەن ءبىلىم بەرۋ باعىتىنا ءوزى جاۋاپتى. مەكتەپ فورماسىن دا ءار مەكتەپ وقۋشىلاردىڭ قالاۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوزى تاڭدايدى. ورتا مەكتەپتە مەملەكەتتىك ءتىل, ينفورماتيكا, جاپونيا تاريحى, دۇنيەجۇزى تاريحى, دەنەشىنىقتىرۋ, مۋزىكا, اعىلشىن ءتىلى, جاراتىلىستانۋ پاندەرى وقىتىلادى. ءۇش جىلدىق جوعارى مەكتەپتە وقۋشىلار كونە جانە قازىرگى جاپون ءتىلى, جاپونيا تاريحى, گەوگرافيا, دۇنيەجۇزى تاريحى سياقتى گۋمانيتارلىق پاندەر, الەۋمەتتانۋ, ەتيكا, ساياساتتانۋ, ەكونوميكا ءتارىزدى قوعامدىق عىلىمدار, ونەر, دەنە شىنىقتىرۋ, اعىلشىن ءتىلى, ينفورماتيكا بويىنشا ءبىلىم الادى. بۇدان بولەك وقۋشىعا بەلگىلى ءبىر كاسىپ بويىنشا كۋرستار تاڭداۋعا ەرىك بەرىلگەن. باستاۋىش مەكتەپتە ساباق 45 مينۋتقا سوزىلادى, كۇنىنە ءتورت ساباقتان اسپايدى. ورتا مەكتەپتە ساباق 50 مينۋتقا سوزىلادى. ساباقتار اراسىنداعى ءۇزىلىس 5-10 مينۋت, ءتۇس كەزىندە اس ىشۋگە ارنالعان ءبىر ساعات بار. جوعارى مەكتەپتە وقۋشىلار ساباقتان كەيىن ءتۇرلى ۇيىرمەلەرگە قاتىساتىندىقتان, بار ۋاقىتى مەكتەپتە وتەدى.
مەكتەپ فورماسىنا قاتىستى بارلىعىنا ورتاق تالاپ بار. بالالار مەكتەپكە بىردەي سومكە ۇستايدى. قىز بالانىڭ ساباققا بەتىن, تىرناعىن, شاشىن بوياپ كەلۋى, شاشىن جايىپ ءجۇرۋى, دەنەسىنە تاتۋ تاڭباسىن بەينەلەۋى, كەلتە كويلەك كيۋىنە تىيىم سالىنعان. قىزدارعا شاش بۇيرالاۋعا دا رۇقسات جوق. وقۋشىلارعا اق, قارا, قويۋ كوك ءتۇستى ش ۇلىق كيۋگە بولادى. باسقا ءتۇستى ش ۇلىق كيۋگە تىيىم سالىنعان. مەكتەپ اۋلاسىندا تىيىم سالىنعان ارەكەتتىڭ ءبىرى – بوزبالا مەن بويجەتكەننىڭ وڭاشا كەزدەسۋى. جالپى, جاپون قوعامىندا ۇل مەن قىزدىڭ مەكتەپتە وقىپ ءجۇرىپ, ماحاببات وقيعالارىن باستان كەشىرۋى جات ءۇردىس. وقۋشى ءبىلىم الۋ جولىندا بوتەن نارسەگە الاڭداماۋى كەرەك.
جاپون وقۋشىلارى الەمدەگى بوس ۋاقىتى جوق ەڭبەكسۇيگىش بالالاردىڭ ساناتىنا جاتادى. وقۋ جىلى ءۇش سەمەستردەن تۇرادى: ءبىرىنشى سەمەستر ءساۋىر ايىنان شىلدەگە دەيىن, ەكىنشىسى قىركۇيەككە دەيىن سوزىلسا, ءۇشىنشى سەمەستر قاڭتار مەن ناۋرىز ارالىعىن قۇرايدى. جاپون بالالارى دەمالىس دەگەندى بىلمەيدى. مەكتەپكە دەگەن قۇرمەتى سونشالىق, كانيكۋل كەزىندە دە ۇيىرمەلەرگە ۇزبەي بارادى. جازعى دەمالىس كەزىندە بالالار مەكتەپ ۇيىرمەلەرىندە جىل بويى جيناعان ءبىلىمىن ءىس جۇزىندە شىڭدايدى. بالالار كانيكۋل ۋاقىتىن دا ەمتيحانعا دايىندالۋمەن وتكىزەدى. باسقا ەلدە بالالار كانيكۋلدا قىدىرىپ, دەمالسا, جاپون بالاسى كىتاپ وقىپ, شىعارماشىلىقپەن اينالىسادى, ءوزىن قىزىقتىرعان بەلگىلى ءبىر سالاعا قاتىستى ىزدەنۋشىلىكپەن شۇعىلدانادى. وقۋشىلار مەكتەپتەن تىس ءارتۇرلى ءپان بويىنشا ءبىلىمدى جەتىلدىرەتىن دجيۋكۋ دەپ اتالاتىن كۋرستارعا قاتىسادى. مەكتەپتەگى ساباق اياقتالعان سوڭ جوعارى سىنىپ وقۋشىلارى تۇگەل دجيۋكۋگە بارىپ, كەشكە دەيىن وقيدى.
ەمتيحان توزاعى
ەمتيحاندار ورتا مەكتەپتە باستالادى, جىلىنا ەكى-ءۇش رەت تاپسىرادى. ەمتيحان تاپسىرۋ كەز كەلگەن جاپون ءۇشىن قيىن ءارى جاۋاپكەرشىلىكتى تالاپ ەتەتىن ماڭىزدى ءىس سانالادى. ەمتيحان سىناعىنا دايىندالۋ بارىسى ازاپتى ەڭبەك ەكەنى ءسوزسىز. جاپون بالاسىنىڭ ەمتيحانعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراۋىنىڭ بەلگىسى «شيكەندجيگوكۋ» (ەمتيحان توزاعى) دەگەن سوزدەن بايقاۋعا بولادى. جوعارى وقۋ ورنىنا مەكتەپ ەمتيحانى مەن ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قابىلداۋ ەمتيحانىن تاپسىرۋ ارقىلى تۇسەدى. مەكتەپتى 12 جىل بويى وتە جاقسى وقىعان شاكىرتتەر دە ەمتيحان تاپسىرادى, ولارعا ەلدەن ەرەكشە جەڭىلدىك جاسالمايدى. وقۋشىلاردىڭ ءبىلىمى ارىپتىك تاڭبامەن نەمەسە بالمەن باعالانادى.
ەمتيحان باستالاردان ءبىر اپتا بۇرىن ۇيىرمەلەر جۇمىسىن توقتاتادى. بۇل وقۋشىلاردىڭ باسقاعا الاڭداماي, ەمتيحانعا تىڭعىلىقتى دايىندالۋى ءۇشىن قاجەت. ەمتيحاندار ادەتتە جازباشا تاپسىرىلادى. ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن بالالار ەليتالى جوعارى مەكتەپتە وقۋ ءۇشىن ەمتيحاندى لايىقتى دەڭگەيدە تاپسىرۋعا ۇمتىلادى. ورتا مەكتەپتەن سوڭ كاسىبي ۋچيليششەلەردە ءبىلىم الۋعا بولادى. كاسىبي ۋچيليششەلەر, تەحنيكالىق كوللەدجەرگە وقۋعا تاپسىرۋ وڭاي ەمەس. جاپونيادا كاسىبي جۇمىسشىلار جوعارى باعالاناتىندىقتان سىناق تا ۇلكەن. كوپتەگەن تەحنيكالىق كوللەدجدەر ءىرى كاسىپورىندارعا قارايدى, تۇلەكتەر ماماندىعى بويىنشا جۇمىسقا ورنالاستىرىلادى.
تاربيە مەن ءتارتىپ قاتار ۇشتاسقان جاپون مەكتەبىندە وقۋشىلاردىڭ مۇعالىم الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى. مۇعالىم سىنىپقا كىرگەندە باستاۋىمەن وقۋشىلار ورىندارىنان تۇرىپ, ۇستازعا ءيىلىپ امانداسادى. سودان سوڭ ساباق باستالادى. وقۋشىلار ءار ساباقتىڭ باسى مەن سوڭىندا مۇعالىمگە ءيىلىپ, تاعزىم ەتەدى. جاپون وقۋشىلارىنىڭ ساباققا قاتىسۋ كورسەتكىشى 99,9 پايىزدى قۇرايدى. ياعني بۇل ەلدە وقۋشىلار ساباقتان قالمايدى, كەشىكپەيدى دەگەن ءسوز. شاكىرتتەردىڭ ۇستازدارعا دەگەن قۇرمەتى جوعارى. ساباق كەزىندە باسقا نارسەگە الاڭداپ, مۇعالىمدى تىڭداماۋ ۇلكەندى سىيلاماۋدىڭ نىشانى رەتىندە قابىلدانادى. جاپون بالالارىنىڭ ەلدەن ەرەك ءتارتىپتى ەكەنى سونشالىق, ەگەر مۇعالىم كەنەتتەن ناۋقاستانىپ, جۇمىسقا كەلە الماسا, وقۋشىلار شۋلاپ, ساباقتان قاشپايدى, بەرىلگەن تاپسىرمانى سىنىپ ىشىندە ورىنداپ وتىرا بەرەدى.
جاپون مەكتەبىندە وقۋشىلاردىڭ ارەكەتتى تاڭداۋ ەركىندىگى بەرىلگەن. ءار مەكتەپتە سەيتوكاي دەگەن وقۋشىلار كەڭەسى جۇمىس ىستەيدى. اتالعان كەڭەستە باسشى, ورىنباسار لاۋازىمدارىنا سايلاناتىن بالا مەكتەپ ۇجىمى الدىندا بايانداما جاساپ, اتقاراتىن ىستەرى مەن جوسپارلارىمەن تانىستىرادى. جاپون مەكتەبىنىڭ وزگەگە ۇقسامايتىن تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, سىنىپتاعى وقۋشىلار قۇرامى مەن مۇعالىمدەر جىل سايىن اۋىسىپ وتىرادى. بۇل بالانىڭ ۇيرەنشىكتى ورتادا تۇيىقتالىپ قالماي, جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلۋى ءۇشىن كەرەك.
بۇل ەلدە وقۋشىلارعا كىسى قىزىعارلىق جاعداي جاسالعان. مەكتەپتەر بالالاردىڭ جاياۋ قاتىناۋىنا ىڭعايلى بولۋى ءۇشىن ۇيلەرگە جاقىن سالىنعان. توكيو سياقتى ءىرى قالالاردا «بالالار جۇرەدى» دەگەن تاڭباسى بار ارنايى قىزىل كىرپىشپەن ەرەكشەلەنگەن, كولىك وتپەيتىن جولداردى كورۋگە بولادى. بالالار جۇرەتىن تسۋگاكۋرو دەپ اتالاتىن جاياۋجول كولىكتەر ساپىرىلىسقان تراسسادان بولەك توسەلگەن. بالالار وسىنداي قاۋىپسىز جول ارقىلى مەكتەپكە جاياۋ قاتىنايدى. وقۋ جىلى باستالاردا اتا-انا مەكتەپكە بالاسى جۇرەتىن تسۋگاكۋرونىڭ, ياعني ءۇي مەن مەكتەپ اراسىنداعى جاياۋجولدىڭ كارتاسىن سىزىپ وتكىزۋى كەرەك.
ءار اۋلانىڭ بالالارى «حان» دەپ اتالاتىن توپ قۇرىپ, مەكتەپكە توپتاسىپ قاتىنايدى. اتا-انالار كوميتەتى بالالاردىڭ جول قاۋىپسىزدىگىن قاداعالايتىن كەزەكشىلىك ۇيىمداستىرادى. بۇعان قوسا اۋدانداعى زەينەتكەر تۇرعىندار دا ارنايى جارىق شاعىلىستىراتىن كۇرتەشە كيىپ, بالالاردىڭ مەكتەپكە بارىپ-كەلۋىن قوسىمشا باقىلايدى. ياعني توپباسشىنىڭ جاپون بالاسى مەكتەپكە ەشقاشان جالعىز قاتىنامايدى. كەيبىر جەكەمەنشىك مەكتەپتەر ۇيلەردەن شالعاي ورنالاسقان جاعدايدا وقۋشىلار قوعامدىق كولىكپەن قاتىنايدى. وقۋعا كولىكپەن باراتىن بالالار دا ۇلكەندەردىڭ ۇدايى باقىلاۋىندا بولادى. مەكتەپتەر بالالار مىنەتىن قوعامدىق كولىكتەر مەن ايالدامالار تۋرالى تولىق مالىمەتتى تىركەپ, وقۋشى مەكتەپكە بارىپ-كەلەتىن ءدال ۋاقىتتى بەلگىلەپ وتىرادى.
بالالار جولدان وتكەندە باستارىندا اشىق سارى ءتۇستى تەلپەك, قولدارىندا ارنايى جالاۋشا بولادى. وتپە جولدا وقۋشىلار جۇرگىزۋشىلەرگە قول كوتەرىپ, «توقتاۋ» جونىندە بەلگى بەرەدى. مۇعالىمدەر مەن اتا-انالار بالالارعا كۇن سايىن جول قاۋىپسىزدىگى ەرەجەلەرىن ساقتاۋدى ەسكەرتىپ وتىرادى. بالا مەكتەپتەن قايتقاندا باسقا باعىتتاعى كولىككە ءمىنىپ نەمەسە دۇكەن ارالاپ كەتسە, اتا-اناسىنا سوگىس جاريالانادى. بالالاردىڭ كوشەدەگى قاۋىپسىزدىگىنە پوليتسيا دا جاۋاپتى. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى وقۋشىلارعا ارنالعان اكتسيالار ۇيىمداستىرىپ, مەكتەپكە جاقىن جول ايرىقتارىنا كەزەكشىلىككە شىعىپ تۇرادى. راندوسەرۋ دەپ اتالاتىن وقۋشى سومكەسى دە بالانىڭ قاۋىپسىزدىگىن جان-جاقتى ويلاستىرىپ جاسالعان. سومكەگە وقۋشى قاجەت جاعدايدا قولداناتىن جارىق شاشاتىن بەلگى جاپسىرىلىپ, ىسقىرعىش, ت.ب. قۇرالدار بەكىتىلگەن. بۇعان قوسا زاماناۋي GPS فۋنكتسيالى شاعىن ۇيالى تەلەفون سالاتىن قالتاشاسى بار.
جاپون مەكتەبىندە اسحانا جوق, تاماق ارنايى دارىلەنىپ تازارتىلعان بولمەدە ازىرلەنىپ, ارنايى قوراپتارعا سالىنىپ, سىنىپتارعا جەتكىزىلەدى. اس ىشەردە وقۋشىلار پارتانى جاقسىلاپ ءسۇرتىپ, ۇيىنەن اكەلگەن شۇبەرەك توسەيدى. سودان كەيىن باسىنا ارنايى تىگىلگەن تەلپەك كيىپ, الدىنا الجاپقىش بايلايدى. وقۋشىلار بەلگىلى ءبىر ۋاقىتتا تاماقتانادى. تاماقتى وقۋشىلارعا كەزەكشى وقۋشى ۇلەستىرەدى. وقۋشىلاردىڭ اس-سۋىنا تەك اسپازدار جاۋاپتى ەمەس, مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى تاعام قۇرامىن ۇدايى تەكسەرىپ, ساپاسىن باقىلاپ وتىرادى. مەكتەپتەگى تاماق جەرگىلىكتى ونىمدەردەن ازىرلەنەدى. تۇسكى اس اياقتالعاندا وقۋشىلار ىدىستاردى جيناپ, جۋاتىن ورىنعا اپارادى. جاپون مەكتەپتەرىنىڭ وزگەگە ۇقسامايتىن تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى, سىنىپتىڭ, اۋلانىڭ, ءتىپتى دارەتحانانىڭ تازالىعىنا وقۋشىلاردىڭ ءوزى جاۋاپتى. ساباق اياقتالعان سوڭ وقۋشىلار كەزەكتەسىپ, سىنىپتى, ءدالىزدى, دارەتحانانى (ۋنيتازىنا دەيىن) جۋىپ, تازالايدى.
شارافات جىلقىباەۆا,
جاپونتانۋشى